Кіріспе

Пропиондық ацидемия, сондай-ақ пропиондық ацидурия немесе пропионил-КоА карбоксилаза жетіспеушілігі (ПКА жетіспеушілігі) деп те аталады, – бұл сирек кездесетін аутосомалық рецессивті метаболизмілік ауру, тармақты тізбекті органикалық ацидемиялар класына жатады. Ауру көбінесе жаңа туған кезеңінде нашар тамақтану, құсу, әлсіздік және бұлшық ет тонусының төмендеуімен көрінеді. Емделмесе, екіншілік гипераммонемия, инфекция, кардиомиопатия немесе мидың зақымдануы салдарынан өлімге алып келуі мүмкін.

Симптомдар мен белгілер

Пропион қышқылының ауырлығы әртүрлі болуы мүмкін. Ауыр пропион қышқылы анемиясы жаңа туған нәрестелерде байқалатын симптомдарға алып келеді. Симптомдары: нашар тамақтану, құсу, дегидратация, ацидоз, бұлшық ет тонусының төмендеуі (гипотония), құрысулар және әлсіздік. Пропион қышқылы анемиясының салдары тез өмірге қауіпті болуы мүмкін. Ұзақ мерзімді асқынуларға зияқерлік мүкіяттігінің бұзылуы, аутизм, созылмалы бүйрек ауруы, кардиомиопатия және QTc интервалының ұзаруы жатады.

Патофизиология

Дені сау адамдарда пропионил-КоА карбоксилаза ферменті пропионил-КоА-ны метилмалонил-КоА-ға айналдырады. Бұл – белгілі бір аминқышқылдары мен майларды энергияға айналдыру процесінің көптеген кезеңдерінің бірі. Пропион қышқылының анемиясы бар адамдар бұл түрлендіруді орындай алмайды, өйткені пропионил-КоА карбоксилаза ферментінің функциясы бұзылған. Валин, метионин, изолейцин және треонин сияқты қажетті аминқышқылдары түрленбейді, бұл пропионил-КоА жинақталуына алып келеді. Пропионил-КоА метилмалонил-КоА-ға айналудың орнына пропион қышқылына айналады, ол қан ағынында жинақталады. Бұл өз кезегінде ағзаларға зиян келтіретін қауіпті қышқылдар мен улардың жинақталуына себеп болады. Көп жағдайда пропион қышқылының анемиясы миға, жүрекке, бүйрекке, бауырға зақым келтіруі, құрысуларға және жүру немесе сөйлеу сияқты қалыпты дамудың тежелуіне әкелуі мүмкін. Пропион қышқылының жинақталуы әр түрлі органдарда әртүрлі жауаптарды тудырады. Жүрек және бауыр бұл жағдайдың ерекше нысаналары болып табылады. Пациенттің денесіндегі белоктардың ыдырауына жол бермеу үшін ауруханаға жатқызу қажет болуы мүмкін. Тамақтану режимін қатаң бақылау қажет. PCCA немесе PCCB гендерінің екі көшірмесіндегі мутациялар пропион қышқылының анемиясын тудырады. Бұл гендер пропионил-КоА карбоксилаза деп аталатын ферменттің альфа және бета суббірліктерін құруға қатысты нұсқауларды қамтиды. ПКК валин, изолейцин, треонин және метионин сияқты қажетті аминқышқылдарының, сондай-ақ белгілі бір тақ тізбекті май қышқылдарының қалыпты ыдырауы үшін қажет. PCCA немесе PCCB гендеріндегі мутациялар ферменттің жұмысын бұзады, бұл қышқылдардың метаболизміне кедерес келтіреді. Нәтижесінде пропионил-КоА, пропион қышқылы, кетондар, аммиак және басқа да уытты заттар қанда жинақталады, бұл пропион қышқылының анемиясының белгілері мен көріністеріне әкеледі. Гипераммонемия пропионил-КоА-ның N-ацетилглутамат синтетазасына тежегіш әсерінен дамиды, бұл мочевина циклының баяулауына жанама түрде әкеледі.

Диагностика

Пропионий қышқылының жоғары деңгейдегі метаболиттері (мысалы, 3-гидроксипропионат, 2-метилцитрат, тиглиглицин, пропионилглицин) қан мен зәрде табылады, бірақ биотинидазаның белсенділігі қалыпты және метилмалония қышқылының деңгейі де қалыпты болады. Бұл пациенттерді емдеуде бауыр трансплантациясының рөлі артып келеді, ал шағын зерттеулер өмір сапасының жақсаруын көрсетіп тұр.

Эпидемиология

Пропион қышқылы ацетимиясы аутосомалық рецессивті тип бойынша мұраға беріледі және шамамен 35 000-нан 1 жағдайда, ал жиілігі шамамен 3 000-нан 1 жағдайда кездеседі.

Тарих

1957 жылы ақыл-ой дамуы нашар, қайталама ацидоз шабуылдарымен және қанда кетондар мен глициннің жоғары деңгейімен ер бала дүниеге келді. Тамақтандыру арқылы жасалған сынақтарда доктор Бартон Чайлдс оның симптомдары лейцин, изолейцин, валин, метионин және треонин аминқышқылдары берілген кезде нашарлайтынын анықтады. 1961 жылы Мэриленд штатының Балтимор қаласындағы Джонс Хопкинс ауруханасының медициналық тобы осы ауруды кетоздық гиперглицинемия деп атап жариялады. 1969 жылы алғашқы науқастың қарындасынан алынған деректерді пайдаланып, ғалымдар пропиондық ацидемияның рецессивті ауру екенін және пропиондық ацидемия мен метилмалоновый ацидемияның бірдей ферменттік жолдың жеткіліксіздігінен туындайтынын анықтады.