Кіріспе

Құрып кеткен эскимо-алеут тілі – эскимо-алеут тілдерінің құрып кеткен бір түрі. Бұл тіл Ресейдің Чукот автономдық округіндегі Чукот түбегіндегі Сиреники (Сиреники) ауылында және оның төңірегінде қолданылған. Тілдің өзгеруі ұзаққа созылған процесс болды, ол тілдің толық құрып кетуімен аяқталды. 1997 жылдың қаңтар айында бұл тілде соңғы рет сөйлеген Вижие (Валентина Вие) (Выйе) есімді әйел қайтыс болды. Осы сәттен бастап тіл құрып кетті; қазіргі таңда барлық Сиреник эскимостары сібірлік юпик немесе орыс тілінде сөйлейді. Сиы́ных – Сиреники елді мекенінің өзіндік атауы. Ал халықтың өзіндік атауы – сиыныгмы̄ий "Сирениктер"; жекеше түрі – сиыныгмы̄а. Бұл мақала Меновщиковтың (1964 жылғы) еңбегіне негізделген, келтірілген мысалдар кириллица транскрипциясынан Халықаралық фонетикалық алфавитке аударылған.

Сыртқы

Кейбіреулер сирень тілі – юпик және инуит топтарынан өзге, эскимо тілдерінің үшінші тобының қалдығы екенін айтады (ағаш түріндегі визуалды бейнелеуді және салыстырмалы тіл біліміне негізделген дәлелдерді қараңыз). Шындығында, сирень тілінің нақты генеалогиялық жіктелуі әлі шешілмеген.

Көптеген сөздер сібірлік юпик тілінен мүлдем бөлек түбірлерден құралады. Сонымен қатар, грамматикасы басқа эскимо тілдерімен, тіпті алеут тілімен де салыстырғанда бірнеше ерекшеліктерге ие. Мысалы, сирень эскимостарында жұп сан жоқ, ал эскимо-алеут тілдерінің көпшілігінде, тіпті оның көршілес сібірлік юпик туыстарының ішінде де жұп сан бар. Осы ерекшеліктер олардың ең жақын туыстарымен де өзара түсініспеушілікке алып келді. Бұл сирень эскимостарын көршілес эскимо халықтарымен сөйлескенде чукчи тілін лингва франка ретінде пайдалануға мәжбүр етті. Осылайша, сирень эскимостары үшін кез келген сыртқы байланыс үшін басқа тілді қолдану қажет болды: олар лингва франкаға жүгінді немесе сібірлік юпик тілдерін қолданды (олар үшін бұл тек өздерінің диалектісі емес, түсініксіз, бөлек тіл еді). Осы айырмашылықтың себебі – эскимо тілдерінің басқа топтарынан ұзақ уақыт оқшауланған болуы мүмкін: сирень эскимостары көп ғасырлар бойы тек туыс емес тілдерде сөйлейтін адамдармен ғана байланыста болған, әсіресе чукчи халқының ықпалында болған.

Ішкі

Тілдің XIX ғасырдың соңында да сөйлейтін адамдары өте аз болғанымен, бұрын кем дегенде екі диалектісі болған.

Типологиялық

Морфологиялық типологиясы бойынша, ол полисинтетикалық және инкорпорациялық сипаттамаларға ие (басқа эскимо тілдері сияқты).

Морфология

Барлық басқа эскимо тілдеріндей, морфологиясы да күрделі. Алда лексикалық санаттар бойынша топтастырылған сипаттама келтіріледі.

Ортақ грамматикалық санаттар

Кейбір грамматикалық категориялар (мысалы, тұлға және сан) етістік және есімдік лексикалық категорияларға қатысты. Тұлға мен сан бір жұрнақ арқылы білдірілгенімен, кейде олар жеке тұлға және жеке сан жұрнақтарынан тұратындығын анықтауға болады.

Саны

Басқа эскимо тілдері екі грамматикалық саннан артық білсе де, Сиренки тілі тек жекеше және көпше ғана қолданады, екілік саны жоқ. Сиренки, жоғарыда айтылғандай, эскимо-алеут тілдері отбасында Гренланд тілімен бірге осы жағынан ерекшеленеді, тіпті оның көршілес Сібір юпик тілдерінде де екілік сан бар.

Деиктикалық демонстративті сын есімдер

Сиренки тілінде төрт қашықтыққа дейін (жақын, орташа, алыс және көзден тыс) деиктикалық ерекшеліктердің кең ауқымы болған. Бұл ерекшеліктер көлденең жазықтықта “una”>”igna”>”ikna”, тік жазықтықта “mana”>”unygna”>”pikna” түрінде айқындалған. Сөйлеушіге жақындау қозғалысын “ukna”, ал алыстау қозғалысын “agna” арқылы білдірген. Сондай-ақ, “ugna”>”k’amna”>oov “amna” нақты, “k’akymna”>”k’agna”>oov “akymna” белгісіз әңгіме тақырыптарына сілтеме жасап, немесе “imna” арқылы өткен оқиғаларды сипаттаған.

Грамматикалық санаттар

Жоғарыда айтылған полисинтетикалық және инкорпорациялық ерекшеліктер сиреник тілінің грамматикалық категорияларды білдірудің көптеген жолдарында көрініс табады.

Транзитивтілік

Транзитивтілікке шолу үшін қараңыз. (Сондай-ақ #Ergative–absolutive бөлімін еске түсіріңіз.) Сондай-ақ қараңыз.

Эргативті - абсолютивті

Сиреньки (көптеген эскимо тілдері сияқты) эргативтік-абсолютивті тіл. Сиреньки тілінің осы ерекшелігін талқылайтын ағылшын тіліндегі материалдар үшін Вахтиннің кітабына жүгініңіз.