Кіріспе

Неміс символистік ақыны және аудармашы Стефан Антон Георг (12 шілде 1868 – 4 желтоқсан 1933) – неміс символистік ақыны және Данте Алигьери, Уильям Шекспир, Гесиод және Шарль Бодлердің шығармаларын аударған. Ол «Джордж Крейсі» деп аталатын өте ықпалды әдеби үйірмесінің жетекшісі және «de» («Өнер журналы») әдеби журналын құрғандығымен де белгілі. Георг пен оның жақтастары өз үйірмесінің құрылысынан бастап, Германия империясының соңғы онжылдықтарындағы неміс әдебиетіндегі әдеби реализм бағытына қарсы әдеби және мәдени қарсылықты білдірді.

Ерте өмір

Георгий 1868 жылы Гессен ұлы герцогтігінің Бингендегі (қазіргі Бингеннің бөлігі) Бюдесхаймда дүниеге келді. Оның әкесі, сонымен қатар Стефан Джордж, қонақүй иесі және шарап сатушы, ал анасы Ева (туған есімі Шмит) үй шаруасын жүргізді. Стефан бес жасқа толғанда, отбасы Бинген-ам-Райн қаласына көшіп барды. Майкл мен Эрика Метцгердің айтуынша, Джордж отбасының екі жағы да осы аймақта ұрпақтан ұрпаққа өмір сүріп, шаруалардан ұнтақшыларға дейін, ақырында шағын қаладағы саудагерлерге дейін көтерілді. Бастауыш мектепті Бинген қаласында бітіргеннен кейін, Стефан он үш жасында Гессен Ұлы Герцогтігінің ең жақсы орта мектептерінің бірі - Ұлы Герцог Людовик IV Дармштадт қаласындағы Людвиг Георгс гимназиясына жіберілді. Бұл мектепте 1882 - 1888 жылдары Стефан "грек, латын және француз тілдеріне баса назар аударған гуманистік білім алды". Стефан "француз тілінде өте жақсы білімі бар" әрі "еуропалық әдебиеттің, сондай-ақ грек және рим жазушыларының әдебиеттерін жақсы білген". Кейіннен ол жалғызбасты адам ретінде сипатталса да, Дармштадтта өзінің алғашқы достар тобын жинады, онда оған кітапханалар мен театрлар ашылды, бұл оны қызықтырды. Сондай-ақ, ол Хенрик Ибсеннің шығармаларын түпнұсқа тілінде оқу үшін норвег тілінде оқып үйренді. Кейінірек ол досына: "Ол кезде Германия төзімсіз еді; Ницше туралы ойлаңыз! Егер мені осында ұстап тұрса, бомба лақтырар едім, немесе Ницше сияқты құритын едім. Әкем қауіп-қатерді сезгендіктен, менден құтылуға қуанышты болды". Ағылшын тілін жақсы білуге үміттенген Джордж 1888 жылдың мамыр мен қазан аралығында Лондонда тұрды. Виктория патшайымы тақта отырды, ал Лондон әлі де әлемдік Британ империясының астанасы болды. Джордж кейіннен Англияда "ұлы саяси міндеттер мен мақсаттармен байланысты өмірдің кең мағынасын, дәстүрлерді мұқият сақтаған ежелгі мәдени бірлікті, халықтың барлық сана-сезімі үшін өмір сүрудің қатаң үлгісін, барлық адамдар арасындағы әдепті сыпайылықты, сол жылдары Германияда табылмаған немесе жаңадан пайда бола бастаған құбылыстарды" көргенін еске алды. Бұл идея Батыс Канонында да, неміс әдебиетінде де терең тамыр жайған, өйткені Гете, Шиллер және басқа да неміс романтикалық ақындары өздерінің айналасына жиналған ізбасарларының шеңберін құраған. Бұған дейін Фридрих Готлиб Клопсток өзінің жақын достарын "Асыл аздар" деп атаған және "Ғылымгерлер республикасы" үшін егжей-тегжейлі жоспарлар жасаған. Швейцария мен Солтүстік Италияға жасаған турнелерінде Джордж Монтрёда Мольердің "Ле Мизантроп" қойылымында басты рөлді ойнады. Кейінірек Джордж былай деп еске алды: "Менің, социалист, коммунар, атеист, теология профессорының үйінде қоғамның әйелдерінің тобын қоршап тұрған неміс баронмен комедияда ойнауымнан гөрі қарама-қайшылықты нәрсе елестете аласыз ба?" Жорж қатты жалғыздыққа ұшырап, 1889 жылдың мамыр айында Парижге келді. Ол алғашқы күні француз ақыны Альберт Сент-Полмен танысады, ол арқылы Джордж қаланың әдеби богемасына кіреді. Белль эпока кезінде француз мәдениетінде кеңінен тараған антигерман реваншизміне қарамастан, Джордж өзін "жұмыскерлерімен өздігінен қабылданады". Альберт Сент-Пол арқылы Джордж Пол Верлен, Франсис Виэле Гриффин, Альберт Мокель және Ваклау Ролиц Лидермен танысты. Көп жылдар өткен соң, Маларме ортасының мүшелері Стефан Джорджты бірден "әдеттегідей үміт беретін ақын" деп танығанын еске түсіреді. Өзін сенімді сезінгеніне қарамастан, Джордж өте ұялшақ болып көрінді және дөңгелектің талқылауларына сирек қатысады, оның орнына тыңдау мен үйренуді артық көреді. Сонымен қатар, Джордж француз және басқа да еуропалық авторлардың 365 бетті өлеңдерін толтырды, олардың көпшілігін ол кейін неміс тіліне аударды. Метцгерлердің айтуынша, "Символистер үшін "өнер үшін өнер" жолын қуу өте маңызды болды - бұл қасиетті функция болды, өйткені сұлулық өзінен-өзі жоғары мағынаны білдірді. Олардың ең жоғары мақсаттары француз символистері Платонның жақсылық, шындық және сұлулық идеалдарынан алыс емес, және бұл идеалистік аспект, сөзсіз, Джорджты эстетизмнен, богемиялықтан және осы топпен жиі ассоциацияланатын көрнекті нигилизмнен гөрі көбірек тартымды етті". Пол Верлен мен Стефан Малларме - Джордж өзінің жоғарғылары деп санаған және шәкірті болғысы келген жалғыз тірі ақын. Әсіресе Маларме, оның шәкірттері оны Ұстаз деп атады, ол Джорджтың өнері, философиясы мен өмір салтының өмірлік үлгісі болды. Француз символистері Джорджқа да өте ынталы болды, бұл олардың сақталған хаттары мен Парижге жасаған сапары туралы естеліктерінде көрінеді, олар 1928 жылы Revue d'Allemagne журналының тақырыптық санында жарияланды. Джордж 1896 жылы: "Париж, тек қана мен шынайы достарымды тапқан және сақтап қалған жер", - деп жазды. Дегенмен, "Стефан Джорджтың 1890-жылдардың басындағы Париж тәжірибесі оны Германияға оралып, неміс поэзиясына жаңа үн мен форма беруге итермеледі".

Өнер үшін кітаптар

Германияға оралғаннан кейін Джордж алдымен Берлиндегі Фридрих Вильгельм университетінде роман тілдері мен олардың әдебиетін оқуға кірісті, онда ол үш семестр бойы оқыды. Сол кезде Джордж өзінің өлеңдерінде айтқысы келген ойды неміс тілінің жеткізе алатынына күмәнданды. Осы себепті ол француз және испан поэзиясын жазуды ұнатты, тіпті испан және латын сөздерін неміс тілінің синтаксисімен біріктіріп, «Lingua Romana» деп атаған жаңа тілді ойлап тапты. Берлинде тұрғанда Джордж студент әріптесі Карл Август Клейнмен бірлесіп, жылдық әдеби журнал құрды. Ол кезде Джордж неміс ақындарын екі басты әдеби ағымға бөлінген деп есептеді, және ол екеуіне де қарсы болды. Біріншісі – ақынның «жағымды ойын-сауық беруші» болуы, немесе Арно Холц осындай поэзияны «көктемнің тәтті лайлағы» деп атады. Екінші рөл – ақынның натуралистік әлеуметтік сыншыға айналуы, немесе Джордж сарказммен айтқандай, «реализмнің апостолы» болуы. Сондықтан Стефан Джордж мен Карл Клейн «Blätter für die Kunst» журналын «жаңа өнер» деп аталатын нәрсенің құралы ретінде құруды көздеді, ол неміс поэзиясындағы екі әдеби ағымды дамытуға және басып өтуге, сонымен қатар француз символистерінің идеяларын пайдалануға бағытталған. Джордж француз символистерінен шабыт алған алғашқы неміс ақыны болмаса да, ол «оның отанындағы осы қозғалыстың поэтикалық аспектілерінің ең дарынды, шешен және өнімді өкілі» деп танылды. Джордж «ешқандай ұстаздың соңынан ермеді», бірақ неміс мәдениетін және әдебиетін жаңарту мақсатына сай Символизмнің оған қажетті аспектілеріне өзіндік мөр басты. 1914 жылы, Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Джордж Германияның қасіретті соңы болатынын болжады. 1916 жылы, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германияда кең таралған «Хурра Патриотизм» деп аталатын шовинистік әдеби қозғалысқа қарсылық білдіре отырып, Джордж пессимистік «Der Krieg» («Соғыс») өлеңін жазып, жариялады. Соғыстың нәтижесі оның ең қорқынышты болжамдарын растады. 1920 жылдары Джордж Германия мәдениетін, әсіресе оның буржуазиялық менталитетін және ескірген шіркеу рәсімдерін жек көреді. Ол жаңа, асыл неміс мәдениетін құруды қалады және Германия әлеуметтік, саяси, рухани және көркемдік құлдырау кезеңінде «форманы» – ақыл-ой тәртібін және басқалармен қарым-қатынас жасаудың жолын идеал ретінде ұсынды.

Ұлттық революция

Георгтың поэзиясын Баварияда тамыр жайған нацизмнің алғысы болған Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (NSDAP) шағын, бірақ өркендеген партиясы тапты. Георгтың «мыңжылдық рейх» және «қан оты» тұжырымдамаларын НСДАП қабылдап, партияның пропагандасына енгізді. Джордж олардың нәсілдік теорияларын, әсіресе «Скандинавиялық супермен» деген түсінікті жек көреді. Питер Хоффманның айтуынша, Стефан Георг «Гитлерге төмен баға берді, оның ішінде Цезарь немесе Наполеонның ұлылығын көрмеді». 1933 жылдың 30 қаңтарында Гитлер канцлер болғаннан кейін «поэт егер ұлттық социалистер билікке келсе, Германиядағы әркімнің мойнына бұғау байланады және қарсылық көрсеткендер дереу асылады» деді. 1933 жылдың ақпан айында нацистер барлық саяси қарсыластарын, сондай-ақ Пруссия өнер академиясынан еврейлерді – Томас Манн, Рене Шиккеле, Георг Кайзер және Франц Верфельді – қызметтен шеттетуге кірісті. Олардың орнына Ханс Гримм мен Ханс Каросса сияқты саяси тұрақты, «ұлттық жазушылар» келді. 1933 жылдың сәуірінде Джордж ұлттық социалистерді «аяусыз дарғасындар» деп атады. Ол өзінің ең жас ізбасары Карл Йозеф Партчқа Франк Мехнертті нацистік ұйымдарға қосылудан қайтаруды тапсырды. Джордж Иданы жиі көреді, әсіресе 1894 жылдың күзінде және 1896 жылдың жазында. Иданың Леопольд Ауербахпен, берлиндегі еврей бизнесменмен қысқа және бақытсыз некесі олардың Джорджпен қарым-қатынасына кедері келтірген жоқ. Бірақ Ида 1901 жылы үйленген ақын Рихард Демельмен қарым-қатынас бастағанда, Джордж Иданың шешімін ең жаман сатқындық деп қарады. Демельдің марксизмі, богемиялық өмірі және «өмірді сезімдік даңқтауы» Джорджтің Империялық Германиядағы неміс поэзиясында жек көретін барлық нәрсені білдірді. Кобленцтің Бингендегі үйінің алдында Демельмен кездескеннен кейін Джордж оған: «Біздің [достығымыз] әрқайсымыз өзімізге ұлы және асыл деп санайтын нәрсені екіншісіне жеткізе алуымыздан туындайды – бұл қабілетпен ол көтеріледі және құлайды, ал екіншісіне ұлы және асыл болып көрінген нәрсе біріншісіне қатыгез және төмен болғанда мүлдем жоғалады» деп жазды. Джордж өзінің 1897 жылғы «Das Jahr der Seele» поэзия жинағын Ида Кобленцке арнап жазуды жоспарлаған еді. Бірақ оның орнына Ида Кобленц есіміне орнына Джорджтың әпкесінің есімі жазылды. Бамбергте бауыры Клаустың баронша Нина фон Лерхенфельдке арналған католиктік үйлену тойына қатысқаннан кейін Бертольд фон Штауфенберг 1933 жылдың 27 қыркүйегінде Минузиоға келді және Қожайынның өте әлсіз және тәбеті жоқ екенін көрді. Бірақ сол айда Джордж өзінің өмір салты мен достарының барлық діндерге төзімділік пен бейжайлық танытатынын жеткілікті дәлелдейтінін мәлімдеді. Стефан Георг 1933 жылдың 4 желтоқсанында Минузиода қайтыс болды. Бертольд фон Штауфенберг, Тормелен, Антон, Блюменталь және басқалар ұстаздың денесін Германияға жерлеу үшін қайтаруды қалады, бірақ ақынның мұрагері Борингер оларды ұстаздың өзінің сөздерін келтіре отырып, жоққа шығарды: «Адам қай жерде өлсе, сол жерде жерленуі керек». Осыған жауап ретінде Джордж Крейс шеберді жергілікті жерлеуге шешім қабылдады. Клаус фон Штауфенберг итальян тілінде сөйлейтін Тичино кантонының әдет-ғұрыптарына сәйкес оянды және Джордж Крейс 1933 жылдың 6 желтоқсанындағы таңға дейін Минузио қорымының шіркеуінде тұрақты күзет ұстады.

Мұра

Метцгерлердің айтуынша, "Штефан Георгий 1933 жылы қайтыс болғанда, Германияның ішінде және сыртында айтылған абыройлама сөздер арасында зор қайшылық болды, бірі Георгийді сол жылы билікті алған Үшінші рейхтің пайғамбары деп жарияласа, екіншілері оның үнсіздігін жаңа үкіметке деген толық жек көрушілік деп түсіндірді". Георгийдің поэзиясы аристократиялық рухта сипатталады; оның өлеңдері формальды стильде, лирикалық әуенмен және көбінесе грек классикалық үлгілерінің ықпалымен құпия тілде жазылған. Питер Хоффманның сөзіне сүйенсек, "Штефан Георгийдің поэзиясы" неміс романтизм және Бидермейер ақындарының әдеби тілін үлгі етіп алып, оған ден қойып, "қазіргі заманғы әдеби неміс тілін қалыптастыруға көмектесті". Ол "Максимин" деп атаған және құдайдың көрінісі деп сенген танысы Максимилиан Кронбергерге арнаған "Алгабал" және махаббат өлеңдері сияқты туындыларымен танымал. Георгийдің сексуалдық бағытының поэзиялық шығармашылығына қатысы туралы қазіргі сыншылар Томас Карлауф және Марита Кеилсон-Лауриц пікір білдірген. "Алгабал" – Георгийдің ең жақсы есте қалған, сонымен қатар ең ерекше өлеңдер жинақтарының бірі; атауы рим императоры Элагабалдың есімімен байланысты. Георгий сонымен қатар маңызды аудармашы болды, ол Данте, Шекспир және Бодлердің шығармаларын неміс тіліне аударды. Георгий 1927 жылы Гёте сыйлығымен марапатталды.

Жаңа империя

Георгтың соңғы толық өлеңдер кітабы "Жаңа империя" 1928 жылы жарық көрді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін оккупацияланған Германияда тыйым салынды, себебі атауы нацизммен байланысты деп есептелді. Бірақ Джордж осы еңбекті, оның ішінде 1922 жылы жазылған "Сырлы Германия" ("Geheimes Deutschland") лирикасын Бертольд Шенк графы фон Штауфенбергке арнаған еді. Ол өзінің ағасы Клауспен бірге Адольф Гитлерді өлтіру және нацистік партияны құлату мақсатындағы 20 шілдедегі қастандыққа белсенді қатысты. Қастандық сәтсіз аяқталып, екі бауыр өлтірілді. Олар Гитлерді өлтіруге және нацизмді тоқтатуға тырысып, осы арқылы Ұстазының (Master) үйретіктеріне сәйкес әрекет еткендерін ойлады. Кітапта иерархиялық рухани аристократия билігімен жаңа қоғамдық құрылым сипатталған. Георг оны әртүрлі саяси мақсаттарда пайдалануға жасалған барлық әрекеттерді, оның ішінде нацизмнің әрекеттерін қабылдамады.

Ықпал

Неміс романтикалық ақындары мен француз символистерінің ықпалымен, Георг және оның ізбасарлары оны Германияның жеке үкіметінің монархы ретінде қарастырды, ол өзінің зиялы және көркем шәкірттерінен құралған, «Ұстазға» және ортақ көзқарасқа адалдығымен байланысқан. Альберт Шпеер өз естеліктерінде 1920 жылдардың басында Георгпен кездескенін, ал оның ағасы Германның онымен таныс болғанын айтады: Георг «қадір-қасиет, мақтаныш және діни ғұламалыққа толы болды, оның өзінде магниттік күш сезілді». Георгтың поэзиясы өзінен құрбан ету, батырлық және билік туралы айтты, бұл оған ұлттық социалистердің қолдауын әкелді. Көптеген нацистер Георгтың өзіне әсер еткенін мәлімдесе де, Георг мұндай байланыстардан қашық болды. Нацистер билікті басып алғаннан кейін, Георг Германиядан Швейцарияға кетіп, сол жылы қайтыс болды. Георгтың ең белгілі серіктестерінің бірі – Австро-Венгрия империясының көрнекті әдеби модернисі Гуго фон Хофмансталь болды. Алайда Хофмансталь осы топқа қосылудан бас тартты. Кейіннен Хофмансталь өмірінде Георгтан артық оған әсер еткен адам болмағанын жазды. Георг шәкірттері «Ұстаз» деп атаған «Ұстазға» ең жақын адамдардың қатарында Гитлерге қастандық жасау жоспарының бірнеше мүшелері болды, олардың ішінде Клаус фон Штауфенбергтің өзі де бар еді. Штауфенберг 20 шілдедегі қастандыққа қатысушыларға Георгтың «Дер Видерхрист» («Антихрист») өлеңін жиі келтіретін.

Георгий поэзиясы музыкаға айналдырылды

Стефан Георгийдің поэзиясы 20 ғасырдың классикалық музыкасына, әсіресе Екінші Вена мектебінің экспрессионистік кезеңінде зор ықпал етті. Австриялық еврей композиторы Арнольд Шенберг Георгийдің өлеңдерін "Ich darf nicht dankend", Op. 14/1 (1907), Квартет №2, Op. 10 (1908) және "Асылған бақтар кітабы", Op. 15 (1909) шығармаларында музыкаға қосты. Арнольд Шенбергтің шәкірті Антон Веберн де Георгийдің поэзиясын өзінің алғашқы хорлық туындысы "Entflieht auf leichten Kähnen", Op. 2-де музыкаға түсірді. Веберн 1909 жылғы Op. 3 және 4 есімді екі ән жинағында да осылай жасады, сондай-ақ сол кезеңде жарық көрген бірнеше вокалдық композицияларында қолданды.

Стефан Джорджға қатысты фильмдер

Райнер Вернер Фассбиндердің 1976 жылғы комедиялық фильмі "Шайтанның қайнатпасы" Стефан Джорджды және Джордж Крейсін әжуалайды.