Кіріспе

Католик шіркеуінің басшысы 1431–1447 жылдары. Папа Евгений IV (Евгений IV; 1383 – 23 ақпан 1447), туған аты Габриэль Кондульмер, 11 наурыз 1431 жылдан өліміне дейін, 1447 жылдың ақпанына дейін Католик шіркеуінің басшысы және Папалық мемлекеттердің билеушісі болды. Кондульмер венециялық, Рим папасы Григорий XII-нің сіңілі баласы. 1431 жылы ол папа болып сайланды. Оның билік ету кезеңі алдымен оның ізашары Папа Мартин V-нің туыстары Колонналармен, кейіннен Концилиарлық қозғалыспен қақтығыстармен ерекшеленді. 1434 жылы Канар аралдарының епископы Фернандо Кальветостың шағымына жауап ретінде Евгений IV "Creator Omnium" бұйрығын шығарды, ол Португалияның аталған аралдарды жаулап алу құқығын жоққа шығарды және арал тұрғындарын христиан дініне өткізу құқығынан бас тартты. Ол жаңадан христиан болғандарды құлдыққа салушыларға айып салды, құлдар бостандықтары мен мүлкін қайтарып алғанша жаза күшінде болады. 1443 жылы Евгений Кастилия мен Португалия арасындағы аумақтық даулар және Африка жағалауындағы құқықтар мәселесінде бейтараптық саясатты ұстануға шешім қабылдады. 1444 жылы ол "Dudum ad nostram audientiam" құжатын жариялады, ол Еуропадағы еврей геттоларын құрудың заңдық негізі болды.

Ерте өмір

Кондульмер Венецияда бай саудагер отбасында дүниеге келген. Оның әкесі Анджело Кондульмер 1383 жылы жетім қыздарға арналған Сант-Аньезина ауруханасын құрды. Габриэль өзінің алғашқы білімін анасының ағасы, Анжело Коррердің, Кастелло епископының (1380–1390 жж.) қарамағында алған деседі. Ол бірнеше досымен бірге 1400 жылы туған қаласында Сан-Джорджоның қанондары қауымын құрды және 1404 жылдың қарашасында Папаның мақұлдауын алды. 1407 жылдың 30 желтоқсанында 24 жасында Габриэльді шешесінің ағасы, Папа Григорий XII Сиена епископы етіп тағайындады. Ол епископқа бекітілу үшін ең төменгі жасқа жетпегендіктен, оның ағасы оған рұхсат берді; ертесі күні қажетті бұйрықтар дайындалғанға дейін, оған епархияны басқару құқығы берілді. Сиенадағы саяси басшылар жас және шетелдік епископқа қарсы болды. Сондықтан 1408 жылы ол қызметтен бас тартып, Апостольдық камераның (қазынашылық) дін қызметкері және апостольдық протонотарий болды. 1408 жылдың 9 мамырында өткен консисторияда Папа Григорий XII оны кардинал деп атады және Сан-Клементе титулдық шіркеуінің кардинал-қасиетшісі етіп тағайындады. 1420 жылдың 7 ақпанында Кондульмер Анкона маркасындағы Пиценумдағы Папалық легаты болып тағайындалды. Ол 1423 жылдың тамызында Болоньяға ауыстырылды. Папа Мартин V оны 1427 жылы Трастевередегі Санта-Мария базиликасының кардинал-қасиетшісі етіп тағайындады.

Папалық

Рим папасы Мартин V (Колонна) 20 ақпан 1431 жылы қан тамырларының жарылуынан қайтыс болды. Оның ізбасарын сайлау үшін өткен конклав Санта-Мария-сопра-Минерва шіркеуі мен монастырында басталды, ол 1 наурыз 1431 жылы өтті. Албано епископы Джордано Орсини басқарымында он төрт кардинал қатысты. Кондульмер 1431 жылғы папалық конклавта Мартин V-нің орнын алу үшін тез сайланды; ол Евгений IV есімін таңдады. Ол 11 наурыз 1431 жылы кардинал Альфонсо Каррильо де Альборнос Петір шіркеуінің баспалдағында таққа отырғызылды. Евгений сайлауға дейін жасалған және 12 наурыз 1431 жылы папа ретінде бекітілген жазбаша келісім бойынша кардиналдарға шіркеу кірісінің жартысын бөлуге және рухани және саяси маңызды барлық мәселелер бойынша олармен кеңесуге уәде берді. Папа Евгений 19 қыркүйек 1431 жылы кардиналдарды алғаш рет тағайындады. Олардың арасында оның жүрегі жақын туысы, венециялық Франческо Кондульмер, оған Сан-Клемент шіркеуінің титулы берілді; сондай-ақ, Кава епископы және Евгенийдің ұзақ жылғы досы, римдік Ангелотто Фуско, оған Сан-Марко титулы берілді. Ол бойы биік, жіңішке денелі, сүйкімді келбетті адам ретінде сипатталды, бірақ оның көптеген қиындықтарының себебі – оның дипломатиялық шеберлігінің жетіспеушілігі болды, ол оны көптеген адамдардан алшақтатты. Папалық таққа отырғаннан кейін Евгений IV өзінің алдыңғысы Мартин V-нің Колонна туыстарына жасаған сыйлықтарына – қамалдар мен жерлерге – қарсы қатаң шаралар қолданды. Бұл оны Рим папасының мүддесіне қарсы Римнің жергілікті құқықтарын қолдаған қуатты Колонна әулетімен бірден қақтығысқа түсірді. 23 шілде 1431 жылы оның легаты Джулиано Чезарини Мартин V шақырған кеңесті ашты. Безансонның каноны Бопьер кеңестің мақсатына сенімсіздікпен қарады және оған аз қатысушылардың батылдығынан, Папа 18 желтоқсан 1431 жылы кеңесті тарату туралы бұйрық шығарды және оның орнына он сегіз айдан кейін Болоньяда жаңа кеңес шақыруға бұйрық берді. Ол шығыс шіркеулерінің өкілдеріне еуропалық прелаттармен кездесу оңайырақ болатынын түсіндірді. Кеңес бұл папалық ерекше құқыққа қарсылық көрсетті. Евгений IV-нің әрекеті Курияның кез келген реформаға қарсы екендігі туралы пікірге салмақ қосты. Кеңес таралудан бас тартты; оның орнына олар Констанс кеңесінің Пападан жоғары екенін жариялаған және Евгений IV-ге Базельге келуді бұйырған қаулыларын жаңартты. Келісімге қол жеткізу үшін Рим империясының императоры Сигизмунд араласты, ол 31 мамыр 1433 жылы Римде император болып тағайындалды. Евгенийдің кеңестің заңдылығын мойындауының алғашқы нұсқасына 1 тамыз 1433 жылы қол қойылды және үш кардинал қол қойды. Оның шарттары бойынша Папа тарату туралы бұйрығын кері қайтарды және Киелі Тақтың барлық құқықтарын сақтай отырып, кеңесті экуменикалық деп мойындады; 15 желтоқсан 1433 жылы түзетілген нұсқада ол кеңестің алғашқы жарлықтарын мақұлдамады, онда пападан жоғары кеңестік билікті жоғарылатып көрсететін канондар бар еді. 4 маусым 1434 жылы бенедиктин монахының киімімен жасырынып, Евгений Тибр өзенінің ортасымен жүзіп, екі жағалаудан тас лақтырылып, Остияда оны күтіп тұрған флоренциялық кемеге жетті. Фердинанд Грегоровий «Евгений өзінің бейтараптығынан мемлекеттік билігін жоғалтып, көптеген алдыңғылары сияқты қашуға мәжбүр болды» деп атап өтті. 12 маусымда оның кемесі Пизаға жетті, ал қазанда Флоренцияға келді. Қала 1434 жылдың қазан айында Реканатидің әскери епискобы Джованни Вителлескинің күшімен қайтадан мойынсұнды. 1435 жылдың тамызында Феррарада соғысып жатқан тараптар арасында бейбіт келісімге қол қойылды. Папа Евгений 12 қазан 1435 жылы Вителлескиді Флоренция архиепископы етіп тағайындады. Вителлески бұл лауазымды Евгений оны 9 тамыз 1437 жылы кардинал етіп тағайындағанға дейін атқарды. Рим халқы 1436 жылдың қаңтар айында Флоренцияға делегация жіберіп, папа мен курияның Римге оралуын өтінді және мойынсұну мен тыныштық орнатуға уәде берді. Алайда Папа олардың ұсынысын қабылдамады. 25 наурыз 1436 жылы Папа Евгений Флоренция соборын бағыштады, содан кейін 1436 жылдың сәуір айында жақында папалық үшін жаулап алынған Болоньяға көшті. Оның кондотьерилері Франческо I Сфорца мен Вителлески осы уақытта Папалық мемлекеттердің көп бөлігін өте зорлық-зомбылықпен және қирату күшімен қайтадан басып алды. Папаның дәстүрлі жаулары, мысалы, Prefetti di Vico жойылды, ал Колонна 1437 жылы Палестринадағы бекінісі жойылғаннан кейін мойынсұнуға мәжбүр болды. Алайда, Лоренцо Колонна 1438 жылы оралуға тырысқанға дейін, бұл қамал сақталды, бірақ ол Вителлескидің бұйрығымен жойылды. Тосканалық гуманист Поджио Браччолини: «Ешбір папаның басқаруы Рим шіркеуінің провинцияларында осы деңгейдегі қиратуды тудырмаған. Соғыспен шарпылған ел, халықтан бос және қираған қалалар, жойылған егістіктер, қарақшылармен толы жолдар, елуден астам орын жартылай қиратылған, жартылай тоналған әскерлер, кез келген түрдегі кек алудан зардап шекті» деп жазды.

Қайтару

Осы арада Базельде жиналған кеңеспен күрес қайтадан басталды. Евгений IV 1438 жылдың 8 қаңтарында Феррарада өзінің легаты, Болонья епискобы кардинал Николо Альбергати арқылы, қырық прелаттың қатысуымен қарсылас кеңес шақырды. Сондай-ақ, папа Базельде жиналған епископтарды қауымнан шығарып салды. 1438 жылдың 15 ақпанында ол "Cum In Sacro" атты бұқаны шығарды, ол Феррарадағы кеңесті экуменикалық кеңес деп жариялады және Базельдегі прелаттарға бір ай ішінде Феррарада болуға бұйрық берді. Франция королі Карл VII өзінің патшалығындағы дін қызметкерлеріне Феррарадағы кеңеске қатысуға тыйым салды және Базель кеңесінің жарлықтарын Францияға 7 шілдеде Бурждың прагматикалық санкциясы арқылы (1438 жылдың 7 шілдесі) енгізді. Англия патшасы мен Бургундия герцогы кеңес Францияға жақтас екенін сезініп, Базельдегі кеңесті мойындамауға шешім қабылдады. Кастилия, Арагон, Милан және Бавария қолдауын кері алып, Базель кеңесінің XXXI сессиясында 1438 жылдың 24 қаңтарында папа Евгенийді тоқтатты; сессияға он алты епископ қатысты. Бірнеше зайырлы мемлекеттер әлсіз папа мен бір-біріне қайшы келетін тұрақсыз кеңестің өз мүдделеріне пайдалы екенін көріп, кеңеске хат жазып, Евгенийді биліктен шығару үшін одан әрі күш салмай-ақ қоюды кеңес берді. Манделл Крейтон: "Папа мен Кеңестің дауы Еуропаның назарын аударудан қалды; ол екі тарапты да кемсітуге жақын нәрсемен қараған дау-дамайға айналды". Базель кеңесі 1439 жылдың 25 маусымында Евгенийді еретик ретінде ресми түрде құлатты. Жаңа папаны сайлау мәселесі қиындады, себебі Базельде бір ғана кардинал болды, ол – Луи Алеман. Кеңес сайлау комиссиясын құру туралы шешім қабылдады, ол сайлау комиссиясы таңдаған отыз екі сайлаушыдан тұрады. Конклав 1439 жылдың 30 қазанында басталды. 5 қарашада кеңес амбициялық Савой герцогы Амадей VIII-ді сайлады. Феррара кеңесі 1439 жылдың 10 қаңтарында обаның басталуына байланысты Флоренцияға көшірілді. 1439 жылдың 6 шілдесінде "Laetentur caeli" атты бұқамен Шығыс Православ шіркеуімен одақ орнатылды, бұл саяси қажеттіліктердің нәтижесінде папалық беделге уақытша қолдау болды. 1443 жылы Сирияның якобиттерінің бір бөлігімен, ал 1445 жылы несториандар мен марониттерден бірсыпырасын қабылдады. Папа Евгений 1441 жылдың 26 сәуірінде өзінің Кеңесінің Флоренциядан Римге көшірілуін бұйырды. Евгенийдің қарсыласы Феликс V сол уақытта тіпті империяда да аз танылды. Ақырында Киелі Рим императоры Фредерик III Евгенийді қабылдауға бет бұрды. Патшаның ең қабілетті кеңесшілерінің бірі, кейінірек папа Пий II болған гуманист Эней Сильвий Пиколомини 1442 жылы Евгениймен татуласты. Папаның Арагон королі Альфонсо V-нің Неапольге деген талабын мойындауы (Терацина келісімінде, Евгений Сиенада кейінірек мақұлдады) Базель кеңесі Италиядағы соңғы маңызды қолдауды алып тастады. Оның Бурждың прагматикалық санкциясына қарсы наразылығы нәтижесіз болды, бірақ Фридрих III-нің хатшысы Эней Сильвий Пиколоминидің сайлаушылармен келіссөздер жүргізген княздер конкордаты арқылы 1447 жылдың ақпан айында бүкіл Германия антипапаға қарсы деп жариялады. Аралдардың епископы Фернандо Кальветостың шағымына жауап ретінде папа Евгений IV 1434 жылдың 17 желтоқсанында "Creator Omnium" атты папалық бұқа жарлығы шығарып, Португалияға сол аралдарды басып алуға берілген бұрынғы рұқсатты күшін жойды. Евгений жаңадан мәсіхші болғандарды құл еткен кез келген адамды қауымнан шығарып тастады, жаза тұтқындар бостандыққа және иелігіне қайтарылғанға дейін сонда қалады. 1434 жылы Евгений христиан канариялықтарды құлдыққа түсіруге тыйым салатын Regimini Gregis Dominici бұқашасын шығарды және францискандарға өз жұмысын бейбіт түрде жалғастыруға мүмкіндік беру үшін одан әрі жаулап алуды тоқтату туралы бұйрық берді. Португалия әскерлері 1435 жылы аралдарға шабуыл жасауды жалғастырды, ал Евгений аралдарға қарсы соғысқа тыйым салатын және құлдыққа тыйым салатын "Sicut Dudum" деген қосымша жарлық шығарды. Евгений жаңадан отарланған Канар аралдарының халықтарын құлдыққа түсіруді айыптап, қауымнан шығарылған жағдайда, барлық құлдарды дереу босатуға бұйрық берді. Евгений былай деп жалғастырды: "Егер бұл он бес күн өткеннен кейін жасалмаса, олар осы әрекеттің өзі арқылы қауымнан шығарылу жазасына ұшырайды, олар өлім кезінен басқа уақытта, тіпті Киелі орын немесе кез-келген испан епискобы немесе жоғарыда аталған Фердинанд, егер олар осы тұтқындарға бостандық беріп, олардың дүние-мүлкін қайтарып бермеген болса, босатылмайды". 1436 жылы қыркүйекте Евгений Португалия королі Эдуардтың наразылығына жауап ретінде, Канар аралдарының бапталмаған бөліктерін басып алуға португалиялықтарға рұқсат беретін папалық бұқа шығарды. Рейсуэллдің (1997) пікірінше, Евгенийдің бұқалары португалиялықтардың африкалықтарды құлдыққа түсіруін және кейінірек еуропалықтардың осы әрекетін "христиандыққа соққы беру" деп қарау ой-пікірінің қалыптасуына біршама көмектесті. Джоэл С. Панцер Sicut Dudum-ды құлдыққа қарсы маңызды айыптау деп санайды, ол еуропалықтар Жаңа Әлемді тауып алғаннан алты он жыл бұрын шығарылды.

Өлім және мұра

Оның понтификаты соншалықты даулы және бақытсыз болғандықтан, ол өлім төсегінде монастырын тастағанына өкінген деген әңгіме бар. Евгений IV Базель соборынан жеңіске жетіп, шіркеу бірлігі үшін күш салғанымен, бұл соборлық қозғалыстың күйреуіне үлкен үлес қосты және папалықты Батыс айырылысына (1378–1417) дейін болған үстемдік дәрежесіне қайта келтірді. Ол сондай-ақ 1436 жылдың 25 наурызында Флоренция соборын киеледі. Евгений 1447 жылдың 23 ақпанында Римде қайтыс болды және Папа Евгений III-тің мазарының жанында Санкт-Петербургте жерленді. Кейін оның мазары Тибр өзенінің қарсы жағалауындағы Сан-Сальваторе-ин-Лауро шіркеуіне көшірілді.

Шығармалық бейнелер

Евгенийді 2016 жылғы "Медици: Флоренция шеберлері" телесериалында Дэвид Бамбер сомдады. Оның кейіпкері, өмір бойында күмәнділікке, заңсыздыққа және қан төгіске толы болған іс-әрекеттері салдарынан, Козимо де Медичидің (Ричард Мэдден сомдаған) діни толғаныс пен үлкен ойға дайым түрткі болып табылады.

Қосымша оқу үшін

Пиколомини, Эней Сильвий (Папа Пий II). Aeneae Sylvii De Picolominibus епископы Тергестинского о событиях в Базеле при действующем или распущенном совете комментарий, впервые изданный из Ватиканской библиотеки с предисловием и примечаниями под редакцией Михаила Каталани, каноника Фирманской церкви. Фермо: у Жозефа Александра Паккассиуса, 1803 год. Суэд Бадильо, Жалил, Христофор Колумб и порабощение коренных жителей Америки в Карибском бассейне. (Колумб и Новый мировой порядок 1492–1992)., Нью-Йорк: Monthly Review. Фонд Monthly Review, Inc. 1992. HighBeam Research. 10 августа 2009 года. Историческая энциклопедия мирового рабства, автор Ричард Рейсуэлл, редактор Джуниус П. Родригес, ABC CLIO, 1997, Дэвидсон, Базиль (1961). Африканская работорговля. Издательство Джеймса Карри, 1961 год.