Кіріспе

Сатипатхана (сатипатхана) Будданың ілімдеріндегі маңызды практика болып табылады, ол "сақтықты орнату", "сақтықтың болуы" немесе "сақтықтың негіздері" дегенді білдіреді, және бұл сананың пайдалы күйін дамытуға көмектеседі. Тхеравада буддизмінде, денеге, сезімдерге, санаға және Будданың ілімінің негізгі принциптеріне немесе санаттарына (дхаммастар) сақтықпен назар аудару, бес кедергіні жоюға және оянудың жеті аспектісін дамытуға көмектеседі деп саналады. Сатипатхана суттасы – қазіргі Тхеравада буддизміндегі ең ықпалды медитациялық мәтін, және Випассана қозғалысының ілімдері оған негізделген. Бұл ілімдер барлық буддалық дәстүрлерде кездеседі, бірақ қазіргі Тхеравада буддизмі және Випассана қозғалысы, әсіресе, сатипатхана практикасын дамыту арқылы, өмірдің тұрақсыздығына түсінік алуға және осылайша бостандықтың алғашқы күйіне жетуге жәрдемдеседі. Халық арасында, сананы тыныштандыру үшін, жай ғана сезіну практикасы қалыптасқан.

Бұрынғы буддалық мәтіндер

Пали Типитакада төрт сатипаттана Сатипаттана самуттасында (СН, 47-тарау) кездеседі, онда Будданың сатипаттаналар туралы 104 уағы бар. Олар сондай-ақ Сатипаттана Суттада (MN 10) және ДН 22-де де кездеседі, ол негізінен төрт асыл шындықты қосумен бірдей. Сарвастивада Самиюкта Агама (СА, Тайшо Трипитака #99) Пали Сатипаттана Самиуттамен салыстырылатын смртюпаштанаға толық арналған бөлімді қамтиды. Сужатоның сөзінше, Сарвастивада Смртьюпаштана Сутрасы саматхаға, яғни тынышталған медитацияға көбірек мән беретін секілді, ал Тхеравада нұсқасы випассанаға, яғни терең түсінуге баса назар аударады. Қытай Трипитакасында Сатипаттана суттасына екі параллель нұсқа бар: Мадхьяма Агам (МА) № 98 (Сарвастивада мектебіне жатады) және Экоттара Агам 12.1, Экаяна Сутра (бәлкім, Махасангика мектебінен). Олардың сатипаттана формуласын беруі Тхеравада нұсқасынан едәуір өзгеше. Мысалы, МА 98-де денеге қатысты саналылықта төрт джана және «жарықты сезіну» тізімі келтірілген, сондай-ақ төрт элементтің орнына алты элемент тізімі бар. Дегенмен, олардың жалпы құрылымы мен бірнеше негізгі тәжірибелері ұқсас.

Жана

Сегіз қырлы жолдың схемасында олар самма сати (дұрыс зейін) құрамына кіреді, ол жолдың соңғы факторы, самма самадхи (жарықтанған сананың күйі, сонымен қатар терең медитативтік сіңіру ретінде түсіндіріледі) аяқталады. Мұны MN 44.12 сияқты мәтіндер растайды, онда "төрт сатипаттхана – самадхидің негізі" делінген. Сатипаттхана мен самадхи арасындағы тығыз байланысты үш жаттығуды талқылайтын мәтіндерде де көруге болады, онда сатипаттхана самадхи ретінде тізімделеді (мысалы, MN 44.11 / MA 210). Сондықтан, Бхикху Сужато айтқандай, "сатипаттхананың жолындағы негізгі функциялары оның басты рөлі – самадхи, яғни дхананы қолдау екенін растайды". Руперт Гетин де сатипаттхана мен джанналардың арасындағы тығыз байланысты растайды, ол Пали Никаяларынан әртүрлі баяндамаларды келтіреді (мысалы, SN 47.10 және SN 47.8). Буддизмнің ең көне мәтіндерінде дхьяна (санскрит) немесе джхана (пали) – бұл ойды жүгірту деп аударылатын, ойды сезімдік әсерлерге автоматты жауап беруден алып тастау және "толыққанды тепе-теңдік пен сананың күйіне (упекха сати парисудхи)" жеткізу үшін жасалатын ой-сананы жаттықтыру. Дхьяна сектанттық буддизмге дейінгі негізгі практика болған болуы мүмкін, бірнеше байланысты практикалармен бірігіп, толыққанды зейін мен толық ажыратуға жеткізеді және дхьяна практикасымен толыққанды жүзеге асырылады. Кейінгі түсіндірмелік дәстүрде, қазіргі Тхеравадада сақталған, дхьяна "концентрациямен" теңестіріледі, бұл айналадағы ортаның сезілуін азайтатын, бір бағытқа шоғырланған сіңіру күйі. 1980 жылдан бері ғалымдар мен тәжірибелілер бұл теңдеуге күдікпен қарастыра бастады, сутталардағы дхьянаның ең көне сипаттамаларына негізделген, жан-жақты және интеграцияланған түсінік пен тәсілді талап етеді. Аналайо, дәстүрлі көзқараспен жазғанда, "бірнеше баяндамалар сатипаттхананың сіңіруді (джанна) дамыту үшін негіз ретіндегі маңызды рөлін дәлелдейді" дейді. Бұл Дантабхуми Суттасы және Куляведалла Суттасы (сатипаттхананы самадхи, самадхинимиттаның себебі ретінде айтады) сияқты сутталарды қамтиды. Аналайо сондай-ақ сатипаттхананың жай ғана концентрация (самадхи) жаттығуы емес екенін, сати "еске түсіру функциясын жақсартады", онда назар аударудың кеңдігі кеңейеді деп атап өтеді. Сіңіру кезінде "сати негізінен сананың болуына" айналады, бірақ көбірек шоғырланған түрде. Аналайо SN 47.10-ды келтіреді, онда Будда егер адам сатипаттхананы тәжірибелегенде алаңдап, жайсыз болса, қуаныш пен тыныштықты дамыту үшін медитациясын тыныш (саматха) медитацияға ауыстыруы керек дейді. Ақыл-ойы тынышталғаннан кейін адам сатипаттханаға оралуы мүмкін. Аналайоның пікірінше, бұл суттада медитацияның "бағытталған" және "бағытталмаған" түрлері арасындағы айырмашылық сатипаттхананың саматха медитациясынан ерекше екенін көрсетеді. Алайда, сутта олардың бір-бірімен тығыз байланысты және өзара қолдау көрсететінін көрсетеді. Таниссаро Бхикку, әртүрлі ерте дереккөздерді келтіре отырып (SN 47:40, MN 118, AN 4:94, AN 4:170, Dhp 372 және т.б.), сондай-ақ "[сатипаттхана] шеңберін дамыту джхананың алғышарты" және "шеңберді дұрыс дамыту міндетті түрде джхана практикасын қамтиды" деп мәлімдейді.

Денеге деген зейін

Әр түрлі ерте дереккөздер денеге зейін қою практикаларында айқын әртүрліліктерді көрсетеді. Ең көп тараған медитациялар жиынтығы – дененің анатомиялық бөліктерін зерделеу, элементтерді зерделеу және шіріп бара жатқан денені зерделеу. Аналайо Сатипаттана Суттасының параллель нұсқалары "тек осы үш жаттығуды тізімдеуде ғана емес, сонымен қатар олардың ұсынылған ретінде де келіседі" деп атап өтеді. Сужатоның сатипаттхананы салыстырмалы зерттеуіне сәйкес, денеге зейін қою практикасы бастапқыда дененің әртүрлі бөліктерін зерделеуге бағытталған, ал басқа практикалар кейіннен денеге зейін қою аясына қосылған.

Дене мүшелері

Анатомиялық бөліктерге назар аудару тәжірибесі Сатипаттхана Суттасында былай сипатталған: «Адам осы денені табан шұрықтарынан бастап, шаштың түбіне дейін қарастырады, ол терімен қапталған және түрлі ластықтарға толы». Осы нұсқаудан кейін әртүрлі дене мүшелерінің тізімі келтіріледі, оның ішінде шаштар, тері, тістер, көптеген органдар, сондай-ақ дене сұйықтықтарының түрлері бар. Аналайоның сөзіне қарағанда, бұл медитация, көбінесе «асубха» (жағымсыз нәрсе) медитациясы деп аталады, дене сұлулығы туралы ұғымдарды жоюға және денелерге «байланысуға тұрарлық емес» екенін түсінуге көмектеседі (Экоттарика агам нұсқасында айтылғандай). Аналайоның пікірінше, «дене құрылымын зерделеудің басты мақсаты – сезімдік құштарлықты жою». Сужато да осыған ұқсас үш медитацияның негізгі мақсаты «сезімталдықтан көтерілу» және «сезімдік ләззатқа тәуелділікті» отынсыз қалдыру екенін айтады. У Силананданың айтуынша, алдымен адам дененің 32 бөлігін жаттап, содан кейін әр бөлігінің түсін, пішінін және орналасқан жерін білуі керек. Мұны меңгергеннен кейін, адам медитация кезінде әр бөліктің жағымсыздығын ойлауға дайын болады. Бхикху Бодхи бұл тәжірибеде «көрнекілендіру көмек ретінде қолданылатынын» атап көрсетеді. Бұл тәжірибе ерте дискілердегі кең таралған мысалмен сипатталған: адам әр дене мүшесін қап ішіндегі әртүрлі бұршақтарды (немесе дәнділерді) қарағандағыдай ойлайды (яғни, ажыратылған түрде). Бұл денеге қарсы сезімге толу емес, оны ажыратылған түрде көру мақсатында екенін көрсетеді. Бханте Гунаратана да осылай дейді: «Бұл практика, әдеттегідей эмоционалдық реакциясыз, денемізді қазіргі күйінде қабылдауға ақыл-ойды ашады. Ол мақтаныш пен өзіне жек көруді жеңуге және денемізге тепе-теңдік пен сабырлылықпен қарауға көмектеседі». Сол сияқты, Таниссаро Бхиккху бұл практиканың теріс өзіндік бейнелеуді тудырмайтынын, керісінше, барлық денелер тең екендігін түсінуге көмектесетінін айтады (осылайша, ешкім сұлулық тұрғысынан жоғары немесе төмен емес, себебі мұндай ұғым адамның қарастыру қабілетіне байланысты).

Элементтер

Элементтер немесе қасиеттер туралы саналылық практикасы негізінен төрт физикалық қасиетке (махабута) бағытталған: жер (қатты заттар), су (сұйық заттар), ауа (денеге және одан сыртқа қозғалатын газдар, сондай-ақ тыныс алу) және от (жылу/температура). Ерте мәтіндерде бұл, союшының өлтірілген сиырды әртүрлі бөліктерге бөлуін қарауымен салыстырылады. Аналайоның сөзіне göre, бұл екінші жаттығу денемен бірге болу сезімін азайтуға, содан кейін анатта (өзі емес) көруге және денеге иелік ету сезімін жоюға бағытталған. Буддхагоса бұл практика арқылы монахтың "босқа батып, тірі жандарды қабылдауды жоятынын" айтады. Осы төрт қасиетті зерделеу практикасы Махахаттапидопама суттасында, Рахуловада суттасында және Дхатувибханга суттасында толығырақ сипатталған. Өлім туралы саналылықты жүзеге асыру мәйіттің әртүрлі прогрессивті шіру сатыларын (жаңа мәйіттен сүйек шаңына дейін) зерделеу ретінде түсіндіріледі. Аналайоның айтуынша, көздер бұл практиканы нақты мәйіттермен бірге мәйіттер жерінде жасауға болатынын, бірақ сонымен қатар оны елестетуге болатынын көрсетеді. Бодхи бұл практиканы қиял арқылы, суреттер арқылы немесе бұрын тірі болған адамның мәйітін көру арқылы жасауға болатынын жазады. Әртүрлі ерте көздердің барлығы адамның өз денесінің мәйіт сияқты екенін зерделеу керектігін көрсетеді. Экоттарика агам нұсқасында "Менің денем осы апаттан құтыла алмайды", "Мен бұл жағдайдан құтыла алмаймын. Менің денем де жойылды" және "Бұл дене тұрақсыз, ыдырауға бейім" делінген.

Жалпы бағыт

Аналайо денеге арналған саналылықтың жалпы бағытын "оның нағыз табиғатын түсіну арқылы дененің өзінен бөліну" деп қорытындылайды. Ертегілік мәтіндер денеге арналған саналылықты көптеген жабайы жануарларды байлап ұстауға қолданылатын берік тірек ретінде сипаттайды (бұл жануарлар алты сезімді бейнелейді). Осы теңеу денеге арналған саналылықтың күшті орталықтандырушы практика және сезімдерді сақтау үшін сенімді тірек ретінде қарастырылғанын көрсетеді. Каягатасати сутта және оған сәйкес Мадхьяма агама мәтіні денеге арналған саналылықты дамытудың әртүрлі пайдаларын, соның ішінде психикалық тепе-теңдік пен бейтараптылыққа қол жеткізуге және көптеген денелік қиындықтарға төзуге көмектесетінін көрсетеді.

Сезімдерге назар аудару

Бұл сатипаттхана "сезімдерді" (ведана, әсер, валенттілік немесе гедоникалық тон) қарастыруға бағытталған, бұл негізінен сезімдерді жағымды, жағымсыз немесе бейтарап деп қабылдауға қатысты. Аналайоның айтуынша, сезімдерге назар аудару "осы сәттегі тәжірибенің әсерлік тонын тануды қажет етеді, содан кейін пайда болған сезім психикалық реакциялар мен ойларға әкелуі мүмкін". Сондай-ақ, "адам жеке мазмұнына еріп кетпеуі және оның орнына тәжірибенің жалпы сипатына назар аударуы" керек. Ерте буддалық тұжырымдар сезімдерді "көкте кенеттен туындайтын" әртүрлі "құйынтпақ желдерге" және "қонақ үйде тұратын әртүрлі адамдарға" теңейтін мысалдарды қамтиды. Бұл теңеулер сезімдерге қатысты сабырлы болудың және реакция жасамаудың қажеттігін көрсетеді. Көптеген ерте дереккөздерде сезімдер сезімдік немесе дүниелік ("денелік") және рухани емес сезімдерге бөлінеді. Бұл сезімдердің құлықтылыққа әкелуі немесе одан кері әсер ететіні арасындағы этикалық айырмашылықты көрсетеді. Осылайша, сезімдік ләззаттармен байланысты жағымды сезімдер жаман бейімділіктерге алып келсе, ақыл-ойының шоғырлануымен байланысты жағымды сезімдер пайдалы жағдайларға жетелейді. Ал, дүниелік азапты сезімдер жаман психикалық күйлерге әкелуі мүмкін, бірақ егер адам оны әрекет етпей, жай ғана сезсе, онда бұл жағдай тумайды. Сонымен қатар, кейбір азапты сезімдер, мысалы, бостандыққа жетпегенімді білуден туындаған қайғы, рухани жағымсыз сезімдер саналады және олар адамды одан да көп жаттығуға ынталандырады. Сондықтан олар мақтауға лайық. Сатипаттхана суттасының Мадхьяма агам нұсқасы денелік және психикалық сезімдердің қосымша санаттарын да қамтиды, бұл физикалық байланыс немесе санадан туындайтын сезімдерді білдіреді (бұл айырмашылық Салла суттасы SN 36.6 және оның параллельдері сияқты басқа ерте тұжырымдарда да кездеседі). Сонымен қатар, Сужатоның айтуынша, Анапанасати суттасының ведана бөлімі "қуаныш" және "ақыл-ой қызметі" (читтасанкхара, сезім және қабылдау) ұғымдарын қосады, бұл "мұнда сезімдердің ауқымын 'көңіл күйі' сияқты кеңейтеді". Бұдан әрі, Аналайо "сезімдердің осы тұрғыдағы орталық ролі, әсіресе, дуккханың тәуелді тууында (патиччасамуппада) айқын көрінеді, онда сезім құштарлықтың тууына себеп болатын маңызды буынды құрайды". Ерте буддалық тұжырымдар сезімге назар аудару физикалық ауру мен сырқаттармен күресудің бір жолы болатынын айтады. Бхикху Бодхи сезімдер сезімдік байланыс (фасса) арқылы туындайтынын атап өтеді, сондықтан сезімді талдаудың тағы бір жолы – оны алты сезім негізіне байланысты алты түрге бөлу: көз, мұрын, тіл, құлақ, дене және сана.

Ақыл-ойдың зейінін

Барлық ертедегі дереккөздерде сана немесе таным (цитта) туралы толғану үш зиянды түбірдің (құмарлық, ашу және жаңылыс) болуын немесе болмауын байқаудан басталады. Бұл тәжірибе Будданың басқа ертедегі сөздерінде кездесетіндей, онда ол санасына пайдалы және зиянды ойлар арасындағы негізгі айырмашылықты қолданады (және зиянды ойлардың зиянды екенін ойластырады, бұл оған олардан бас тартуға мүмкіндік береді). Бұл Дведахвитакка суттасында және оның МĀ 102 сияқты параллельдерінде көрінеді. Витаккасантана суттасы және оған ұқсас сутталар зиянды ойлармен күресудің бірнеше жолын ұсынады, мысалы, зиянды ойды пайдалы оймен алмастыру немесе зиянды ойлардың кемшіліктері туралы ойлану. Зиянды жағдайдың жоқтығы туралы ойлану да маңызды, себебі ол адамға осы оң жағдайға қуануға және одан шабыт алуға мүмкіндік береді. Бұл сондай-ақ адамды осы саналық жағдайды қорғауға шақырады, Ананагана суттасында (MN 5) және оның EĀ 25.6 сияқты параллельдеріндегі қола ыдыстың мысалында көрінеді. Осы мысалдан көрінетіндей, қола ыдысты сатып алып, бірақ оны уақыт-уақытпен тазаламайтын адам, санасы зиянды жағдайлардан бос екенін білмейтін адаммен салыстырылады. Мұндай жағдайда ыдыс (сана) ақырында ластанады. Ал егер адам белгілі бір дәрежеде тазалыққа жеткен болса, оны сақтап қалуға бейім. Бұл саналылық сананың (немесе алаңдаудың) және санадағы шоғырлану деңгейін (жай санадан немесе төменгі санадан самадхи және бостандық сияқты жоғары жағдайларға дейін) білуге де қатысты. Аналайоның айтуынша, мұндағы негізгі міндет – «өз тәжірибеңнің қаншалықты дамығанын тану және одан да көп нәрсе жасауға болатынын түсіну». Сужато жоғары сана жағдайларымен байланысты терминдер джаналарға қатысты екенін айтады (ол MN 54.22–24, MN 53.20–22-ні қолдау ретінде келтіреді). Аналайо одан әрі, сананы толғанудың бұл элементі ерте Буддизмде «біреудің белгілі бір жетістікке жеткенін білу, өзінің саналық жағдайының мәнін білудің ажырамас бөлігі саналады» дейді. Ертедегі сөздерде (SĀ 1246 және AN 3.100) зиянды ойларды бірте-бірте жою және пайдалы саналық жағдайларды дамыту процесі бастапқыда тас, құм және ұсақ тозаңмен жабылған алтын кенін бірте-бірте тазартуға теңеген (бұл саналық ластанудың әртүрлі ірі және нәзік аспектілерін көрсетеді).

Бес кедергі және сергектіктің жеті аспектісі

Бұл жаттығулардың соңғы жиынтығы ерте буддалық көздерде айқын айырмашылықтарды көрсетеді. Барлық ерте көздерде ортақ болатын екі ғана дхамма ("принциптер" немесе "ақыл сана категориялары") жиынтығы бар: бес кедергі және оянудың жеті факторы. Аналайо осы екеуін төртінші сатипаттананың негізгі элементтері деп санайды. Сужатоның салыстырмалы зерттеуі осы екі дхамма тобының осы сатипаттанадағы медитацияның бастапқы нысандары болғанын, ал қалған элементтер кейіннен қосылғанын көрсетеді. Таниссаро Бхиккху түпнұсқа нұсқасы қандай болғанын анықтау мүмкін емес екенін айтады, бірақ ол "ерте дәстүр кедергілерді жою және ояну факторларын дамыту осы тақырып аясында қарастырылатын барлық факторларды қамтиды деп есептеген" деген тұжырымды айтуға жеткілікті негіз бар екенін қорытындылайды.

Дхамма

"Дхамма" көбінесе "ақыл-ой объектілері" деп аударылады, бірақ Аналайо бұл аударманың бірнеше себептермен дұрыс емес екенін айтады. Алдыңғы үш сатипатхана (дене, сезімдер, сана) өзі ақыл-ой объектісіне айналуы мүмкін, ал дхамма терминімен белгіленген кедергілер, жиынтықтар және сезім базалары сияқты объектілер барлық мүмкін ақыл-ой объектілерінің толық тізімі емес. Аналайо дхамманы "ақыл-ой факторлары мен санаттары", "классификациялық схемалар" және "саналы қарастыру кезінде қолданылатын құрылымдар немесе анықтамалық нүктелер" деп аударады. Таниссаро Бхиккху төртінші сатипатхананың "медитацияны меңгергенде дамытылатын және тасталатын сананың қасиеттерін көрсететінін" айтады. Сужато бұл жерде дхамманың "медитацияның ерекше және терең қырына: самадхи дамуының себептік принциптерін түсінуге" қатысты екенін айтады. Аналайоның пікірінше, бұл сатипатхана өсірілгенде оянуға жеткізетін құбылыстарға бағытталған, сондықтан ол құтқарушылыққа (сотериологиялық) бағдарланған. Аналайо төртінші сатипатхананың "негізгі мақсаты" – ояну жолы және сондықтан "дхамманы қарастыру жолдың қысқаша сипаттамасы сияқты" дейді. Одан әрі, "дхамманы қарастыру контекстіндегі саналылықтың міндеті – ояну жолында сананы бақылау, кедергілерді жеңу және ояну факторларын нығайту" екенін қосады.

Бес кедергі

У Силананданың айтуынша, Жаңа бірмалық әдісті қолдаушы, бес кедергі – бұл сананың тереңірек шоғырлану мен азаттыққа қадам басуына кедергі келтіретін немесе тосқауыл қоятын сана жағдайлары. Ертегілік дәрістерде (МН 43.20, МН 68.6 қараңыз) дханаға қол жеткізу бес кедергіден бас тартумен байланысты, олар сананы «мұңқылдатып, түсініктің күшін кемітеді» делінеді. Алтынды тазарту мысалы арқылы ертегілік дәрістер кедергілер жойылмағанша сананың «жұмсақ емес, жұмыс істемейтін, жарқын емес, сынғыш» екенін айтады (AN 5.13). Сатипаттхана суттасы, адам бес кедергінің (сезімдік құштарлық, жаман ниет, жалқаулық және тоқырау, алаңдау және күмән) болуын немесе болмауын еске алуы керектігін көрсетеді. Сутта және МА параллелінде сондай-ақ, кедергілердің қалай пайда болатынын, оларды қалай жоюға болатынын және олардың пайда болуына қалай жол бермеуге болатынын білу керектігі айтылған. Кедергілерді еске алудың, кедергілерді жою және алдын алу туралы нұсқауларды есте сақтаумен байланысты екендігі (тек мұқият бақылау емес) басқа да ертегілік дәрістермен расталады, мысалы, Гопакамоггаллана суттасы және оның параллельдері (мысалы, МА 145). Аналайо осы тәжірибені екі түрлі деп санайды: кедергілерді жай ғана сезінудің қабылдаушылық режимі және кедергілердің қалай пайда болатынын және оны дұрыс күш-жігерді тиімді қолдану арқылы қалай жеңуге болатынын түсінудің белсенді режимі. У Силананданың айтуынша, орынсыз назар/ойлаудан (айонисо манасикара) әртүрлі кедергілер туындауы мүмкін, ал дұрыс немесе дана назар (айонисо манасикара) олардың пайда болуына жол бермеуі мүмкін. Олардың пайда болуын болдырмаудың тағы бір жолы – кедергілерді еске алу. SĀ 715 сияқты әртүрлі ертегілік дәрістер кедергілерді қалай әлсірету және қарсы тұру туралы нақты нұсқаулар береді. Құштарлыққа тартымсыздық туралы ойлаумен қарсы тұру керек, жаман ниет – сүйіспеншілікпен, жалқаулық-тоқырау – күшті ойлармен немесе жарықты сезінумен (немесе жақсы жарықтандырылған жерде болумен), алаңдау – тыныштық әкелетін ойлармен, күмән – тәуелді туындау туралы ойлаумен немесе пайдалы және зиянды нәрселерді ойлаумен қарсы тұруға болады. Сангарава суттасы сияқты сутталарда кедергілерді жоюдың бір пайдасы – үйрену және есте сақтау қабілетінің артуы екені айтылған. Сондай-ақ, сутталарда кедергілердің жоқтығын еске алу қуанышқа әкеледі, бұл медитацияның маңызды элементі.

Ояндырудың жеті факторы

Сатипаттхана формуласының барлық нұсқаларында ортақ болатын тағы бір маңызды ойлану – оянудың жеті факторына (сатта боджханга) назар аудару. Бұл ойлану кедергілерге ұқсас. Алдымен, адам осы факторлардың болуын немесе болмауын сезінеді. Содан кейін, осы факторлардың қалай пайда болатынын, оларды қалай сақтап, одан әрі қалай дамытуға болатынын зерделейді, яғни, олардың болуымен немесе болмауымен байланысты жағдайларға қатысты сананы жетілдіреді. SĀ 729 және SN 46.27 сияқты ерте дереккөздерде осы ояну факторларын «уединде қолдау тауып, құштарлықтан айырылып, тоқтату арқылы, соңында босатуға жеткізіп дамыту керек» делінген. Бұл, егер олардың әрқайсысы үш элементтің қолдауымен дамытылса – зиянды істерден оқшаулану, құштарлықтың жоғалуы ретіндегі бейжайлық және дуккханың біртіндеп тоқтауы – осы факторларды сәтті дамыту оянуға жетеледі дегенді көрсетеді. Ояну факторлары – даналықпен байланысты, кедергілерге қарсы тұратын жақсы қасиеттер (қараңғылықпен және даналықтың жетіспеуімен байланысты, SN 46.40 және SĀ 706 қараңыз). Агги суттасы және оған сәйкес SĀ 714 мәтінінде, кейбір ояну факторларын (дхаммаларды зерттеу, энергия, қуаныш) жалқаулыққа қарсы ем ретінде, ал басқа факторларды (тыныштық, шоғырлану, тепе-теңдік) алаңдауға қарсы ем ретінде қолдануға болатыны айтылған. Бұл керісінше жұмыс істемейді, яғни, алаңдауға қарсы тиімді ояну факторлары, жалқаулыққа шалдыққанда тиімді емес, және керісінше. Ал, ояну факторының бірі – назар, барлық жағдайда да пайдалы. Сонымен қатар, күмәнді кедергісіне зерттеу факторы да қарсы тұрады. Барлық кедергілер жойылғанда, адам жеті факторды бірден дамыта алады. SĀ 715 және SN 46.51 сияқты әртүрлі мәтіндер жеті ояну факторын қалай күтіп, дамыту керектігін талқылайды. Мысалы, назар төрт сатипаттханамен, зерттеу пайдалы нәрселерді зиянды нәрселерден ажырату арқылы, ал энергия төрт дұрыс күш-жігер арқылы күтіледі. Дегенмен, бұл үдеріс қатаң емес. Катукурунде Ньянананда былай дейді: «Бұл бірінші санатты, содан кейін келесі санатты және т.с.с. дамыту керек дегенді білдірмейді. Бірақ дамудың белгілі бір реті бар – жоғарылап даму реті деуге болады».

Процесс көрінісі

Сужатоның айтуынша, сатипатхана – бұл «қалай тәжірибе етуге болады» деген нұсқаулық, ол «медитацияның нақты белгілі объектілерін ұсынады». Сол сияқты, Таниссаро Бхикхудың сөзіне қарағанда, «төрт анықтамалық шеңбер» (сатипатхана) – бұл «медитатордың назарын қайда және қалай шолу керектігін көрсететін үйретімдер жиынтығы». Гетин де осыған ұқсас пікір білдіріп, «тәжірибелі салалардың дереу қолжетімділігінен бастап, Никаялардың күрделірек және тереңірек салалар деп санайтын нәрселеріне қарай сезімталдық өзгеруі» бар екенін жазады. Дегенмен, Аналайо бұл үлгінің «сатипатхананы тәжірибе етудің жалғыз жолын көрсетпейтінін» де дәлелдейді, себебі мұндай шектеу «адамның тәжірибесінің ауқымын күрт қысқартуы мүмкін». Өйткені, «сатипатхананың басты ерекшелігі – құбылыстарды олар қандай болса, солай сезіну және олардың пайда болуын қадағалау. Мұндай сезімталдық табиғи түрде айқын нәрседен нәзік нәрсеге қарай жүрсе де, іс жүзінде тәжірибеде дискірсте көрсетілген реттіліктен өзгеше болуы мүмкін». Аналайо төрт сатипатхананы икемді және бір-бірін қолдайтын тәжірибелер ретінде қарастырады. Сондықтан Аналайоның пікірінше, «оларды орындау реті әрбір медитатордың қажеттіліктеріне қарай өзгертілуі мүмкін». Тіпті төртін де бір тәжірибеге біріктіруге болады, бұл Әнапанасати суттасында көрсетілген. Таниссаро Бхикху саналылық тәжірибесінің бір бөлігіне дағдылы қасиеттерді барынша арттыру және дағдысыз қасиеттерді азайту жолдарын үйрену кіретінін айтады, бұл үшін әртүрлі ақыл-ой қасиеттерімен және медитация әдістерімен «жұмыс істеу және тәжірибе жасау» қажет болуы мүмкін. Сондықтан Таниссароның пікірінше, саналылық медитациясы – белгілі бір түсініктер мен идеяларды (мысалы, асубха) дамыту арқылы сананы бағыттаудың әртүрлі шеберлік тәсілдерін үйренудің белсенді процесі болуы мүмкін. Таниссаро бұл процесті «жұмыртқаны пісіру арқылы оның қасиеттерін тануға ұқсатады, сәттіліктері мен сәтсіздіктерінен тәжірибе жинақтайды, күрделірек тағамдар жасауға тырысады». Ақырында, сананы толық меңгерген адам тіпті ақыл-ой қасиеттерін шеберлікпен басқару қажеттілігінен де арыла алады.

Практикалық нұсқаулар

Сатипаттана суттасында адам алдымен орман немесе бос үй сияқты оңаша жерге барады деп жазылған. У Силананда адам тұрмайтын және қалалар мен қалалардың шуынан алыс жер сатипаттхана медитациясы үшін ең қолайлы жер екенін айтады. Сатипаттананы қалай жүзеге асыру керектігінің анықтамасы ерте мәтіндерде анупассана термині қолданылады, ол медитацияның әрбір нысанына "үздіксіз байқау" дегенді білдіреді. Аналайо бұл терминді "көру" (пассати) етістігінен алынған, яғни "қайта-қайта қарауға", яғни "ойлануға" немесе "мұқият зерделеуге" деген мағынада анықтайды. Бұдан әрі, ол мұны "медитацияның ерекше жолы, байқалатын нысанды нақты бір көзқарас тұрғысынан тексеру" деп түсіндіреді, ол "нысанды қалай қабылдауға болатынын" (мысалы, денені тартымсыз немесе тұрақсыз деп көру) көрсетеді. Бұл әдетте өзін-өзі байқау және басқа адамдарды байқау деп түсініледі, бұл түсіндірме Абхидхарма еңбектерінде (оның ішінде Вибханга мен Дхармасканда), сондай-ақ бірнеше сутталарда (МН 104, ДА 4, ДА 18 және ДН 18) қолдау табады. Басқалар бұл үзіндіде психикалық (ішкі) құбылыстарға және сезімдермен байланысты құбылыстарға (сыртқы) сілтеме жасайды, бұл Аналайоның пікірінше, сүтталарда да қолдауға ие. Гетиннің айтуынша, бұл үзінді өзімізді және басқа адамдарды байқауға қатысты: "бхикху алдымен өзінің денесін, сезімдерін, санасын және дхаммаларын, содан кейін басқалардың, соңында өзінің және басқалардың бірге байқайды". Мұны қалай түсінуге болатынын көрсететін бір мысал – өлім медитациясы, оны мәйіттерге қарап (сыртқы зерделеу) және өз денесінің өлімі туралы ойланып (ішкі) мәйітханада жасауға болады. Гетиннің айтуынша, бұл практика "өзіміз бен басқалар арасындағы шекараның нашарлауына" әкеледі, бұл адам әлемді тұрақсыз және мәнсіз процестерден тұратын деп түсіне бастағанда пайда болады. Аналайо келіседі, бұл зерделеу "мен" мен "басқа" арасындағы шекарадан бас тартуға әкелуі мүмкін екенін айтады, "кәдімгі меншік сезімінен тәуелсіз құбылыстардың толық көрінісіне" алып келеді. Адамның басқа адамдардың сезімдері мен психикалық күйлерін қалай байқауы керек деген сұраққа қатысты Аналайо мұны "олардың сыртқы көріністерін мұқият байқау" арқылы дамытуға болатынын айтады, өйткені сезімдер мен психикалық күйлер бет-әлпетке, дауыс ырғағына және дене қалыпына әсер етеді. Ол DN 28 сияқты сүтталарды дәлел ретінде келтіреді, олар ертегілерде адамның сыртқы көріністерін бақылау арқылы басқалардың психикалық күйін болжауға болатынын көрсетеді. Аналайо сонымен қатар ішкі және сыртқы зерделеуді теңестірудің маңызды екенін атап өтеді, өйткені ол бір жақты сананың алдын алады, ол бір салаға (өзіне бейімділік немесе өзіне қарамайтындық) бағытталған. Екі саланың да саналылығын теңестіру осылайша "интроверсия мен экстраверсия арасындағы шебер тепе-теңдікке қол жеткізуге" көмектеседі. Таниссаро Бхикку саналы медитацияның барлық элементтері қалай бірігіп жатқанын былайша сипаттайды: "Сатима" сөзі сөзбе-сөз "есте сақтау" немесе "еске алу" дегенді білдіреді. Бұл жерде ол адамның өз міндетін есінде ұстауын білдіреді. Бұл міндет екі жақты: сатипаттанаға назар аудару және әлемге қайта оралудан туындайтын ашкөздік пен қайғы-қасіреттен бас тарту. Басқаша айтқанда, адам әлем туралы түсінікті құрайтын әңгімелер мен көзқарастарға қайта оралмай, бірден тікелей тәжірибе феноменологиясымен қалуға тырысады. Бұл - ынталылық, сергектік және зейін қою қасиеттеріне арналған концентрация практикасы. Саналылық медитация тақырыбын есіңде сақтайды, сергектік оны қазіргі уақытта байқайды, сонымен қатар сана тақырыптан ауытқығанын біледі. Содан кейін сана ақыл-ойдың қайда бағытталуы керектігін еске түсіреді, ал ынталылық ақыл-ойды дұрыс тақырыпқа қайтаруға тырысады және оны мүмкіндігінше тез және шеберлікпен ұстап тұруға тырысады. Осылайша, бұл үш қасиет ақыл-ойды сезімдік алаңдаулар мен ақыл-ойының шеберсіз қасиеттерінен аулақ ұстап, оны бірінші джанаға жеткізеді.

Қосалқы қасиеттер

Алғашқы мәтіндерде сатипаттханалар белгілі бір сана қасиеттерімен орындалатыны айтылады. Бұл Пали нұсқасында Суджато "қосымша формула" деп атаған нәрседе көрсетілген, онда әр сатипаттхананы төрт қасиетпен зерделеу (анупасси) керек: ынта немесе жарасымдылық (атапи), нақты түсіну (сампаджана), еске алу (сати) және "тілектерден және наразылықтан босау (винейя ахиджхадоманасса)" (әртүрлі дереккөздерде кейбір айырмашылықтар бар). Қосымша формуланың көптеген баламалы түрлерінде самадхи практиканың нәтижесі ретінде айтылады (мысалы, DN 18.26/DA 4 және SN 47.8/SA 616). Атапи термині тапас (шегініс күші) тұжырымымен байланысты және Неттипакаранада батырлық күш, күш-жігер немесе энергия (вирия) деп түсіндіріледі. Таниссаро Бхиккху оны "күш-жігер немесе жарасымдылық факторы, шеберлік пен шеберліксіз сана қасиеттерін ажырата білуге қабілетті түсінік элементін қамтиды" деп анықтайды. Екінші қасиет, сампаджана, бір нәрсені анық немесе толық білуді білдіреді, сондықтан адамда "болып жатқан нәрсені толыққанды ұғып алу қабілеті" болады. Бұл білімнің қарапайым түрлеріне (мысалы, дененің қалып-күйін білу) де, ажыратушылық түсінік түрлеріне де (мысалы, бес кедергіні түсіну) де қатысты болуы мүмкін. Таниссароның айтуынша, бұл "қазіргі уақытта не болып жатқанын анық білуді білдіреді". У Силананданың пікірінше, бұл үзінді медитацияға дайындалу ретінде бес кедергіні уақытша жоюға қатысты. Аналайо да осы элементті самадхи дамуымен байланыстырады. Бұл Неттипакарана (Nett 82) және самадхи туралы тікелей айтылатын қосымша формуланың әртүрлі нұсқалары бар сутралар (мысалы, SN 47.4) арқылы расталады. Аналайо сондай-ақ, ашкөздік пен жек көруді тастаудың ертегі дискірстерде сезімдерді шектеу практикасымен байланысты екенін атап өтеді (мысалы, MN 39). Бұл формалды медитациядан бұрынғы жаттығу кезеңі, онда "медитатор сезім есіктерін сақтайды, осылайша сезімдік әсерлер тілектерге және наразылыққа әкелмейді". Практиканың бастапқы кезеңдеріндегі мақсат – "ішкі тепе-теңдік сезімін дамыту, онда тілектер мен наразылық ұсталып тұрады". Аналайо одан әрі былай дейді: "Сезімді шектеу дұрыс медитация практикасынан бұрын болғанымен, бұл сезімді шектеу нақты бір уақытта аяқталады дегенді білдірмейді, содан кейін ғана адам формалды практикаға көшеді. Іс жүзінде бұл екі нәрсе бір-бірімен үлкен дәрежеде үйлеседі". Сол сияқты, Суджато да осы элементті сезімді шектеу арқылы бес кедергіні "алдын ала бағындырумен" байланыстырады, бұл сананы медитацияға дайындау үшін жасалады.

Өткіншілікті ойлау

Тхеравада Сатипаттхана Суттасында, сондай-ақ қытай тілінде сақталған Экоттарика агам нұсқасында медитация нысанының пайда болуы мен жойылуы туралы ойлауға қатысты нұсқаулар бар (яғни өтеусіздік, аникка). Мадхьяма агам нұсқасында бұл нұсқау жоқ, бірақ сақтандыруды (мұқияттылықты) дамыту арқылы "адам білімге, көруге, түсінуге және терең түсінікке ие болады" делінген. Аналайо болса, өтеусіздік (аниккасанья) туралы ойлауды "сатипаттхана практикасының ажырамас бөлігі деп қарастыру керек" дейді. Ол Шарипутрабхидхарма және Анапанасати суттасын (және оған параллель сутталарды) сатипаттхана практикасының бір бөлігі болып табылатын өтеусіздік туралы ойлауды көрсететін басқа да көздер ретінде келтіреді. Гетин атап көрсетеді, құбылыстардың пайда болуын және жойылуын бақылау "әсіресе асаваларды жоюға, тікелей оянуға алып келетін түсінікке қол жеткізумен байланысты". Ол сондай-ақ, басқа да көптеген сутталарда төрт сатипаттхананың практикасы асаваларды жоюмен тікелей байланысты екендігі айтылғандығын атап көрсетеді.

Қазіргі теревада

Төрт сатипаттхана қазіргі заманғы Тхеравада буддизмі мен Випасана немесе Инсайт Медитация қозғалысында негізгі болып саналады. Пали канонында салауатты медитация және сатипаттхана саматха ("тыныштық", "сергектік") және випассана ("түсінік") психикалық факторларын дамытудың жолдары ретінде қарастырылады. Бхикху Суджатоның айтуынша, қазіргі Тхеравадада зейінмен ой жүгіртудің ерекше танымал түсіндірмесі бар, оны ол випассанавада (випассана ілімі) деп атайды. Сужатоның айтуынша, бұл кең таралған модернисттік көзқарасты былайша қорытындылауға болады: Будда медитацияның екі жүйесін үйретті, самата және випассана. Саматха Буддадан бұрын үйретілген (осылайша ол шын мәнінде буддалық емес), ол қауіпті (себебі адам бақытқа оңай беріле алады) және ол қажетсіз (себебі випассана ғана кедергілерді басу үшін қажетті самадхи-ді дамыта алады). Випассана – Будданың тәлімі бойынша азаттыққа жетудің шынайы кілті. Бұл әдіс Будданың медитация және күнделікті өмірде практика туралы ең маңызды баяндамасы – Сатипаттхана Суттада үйретілген. Бұл практиканың мәні – барлық дене-ой құбылыстарының көтерілуі мен құлдырауы туралы сәттен сәтке хабардар болу. Осылайша, сатипаттана мен випассана бір-біріне ұқсас. Куан Вен сияқты Тхеравада авторларын келтіреді: Рахула, Вен. Силананда мен Ньянапоника осы көзқарастың кейбір нұсқаларын қолдайтын тұлғалар ретінде. Осыған қарама-қайшы, Куан "Канонда сатиді ұстанған адам джаналарға қол жеткізбей, тек қана сатиді ұстанғаннан босатылатындығын айқын көрсететін ешқандай дәлел жоқ" деп айтады. Аналайо кейбір қазіргі теравадалық медитация ұстаздары "ойдың тыныштығын формалды дамытуды жоққа шығара отырып, "құрғақ көрегендікке" баса назар аударады" деп жазады. Ол жазғандай, кейбір ұстаздар осы құрғақ көрегендік әдісін сипаттау практикасы ақыл-ойының нысанаға шабуылы немесе "оған батылуы" деп сипаттайды. Ол U Пандитаның сатипаттхана практикасы дегеніміз – "өнерсіз зорлық-зомбылықпен, жылдамдықпен немесе үлкен күшпен, шамадан тыс асығыспен немесе асығыспен нысанаға шабуыл жасау" дегенін келтіреді. Аналайо бұл қате түсінік "белгілі бір терминді дұрыс оқымауы немесе дұрыс түсінбеуі нәтижесінде пайда болды" деп санайды. Бұл Абхидхамма термині апилапети (суға түсу) Тхеравада түсіндірмелерінде түсіндірілуімен байланысты. Аналайо Гетинмен келіседі, ол "еске салу" дегенді білдіретін апилапати (немесе ахилапати) оқуын айтады. Сонымен қатар, ертедегі баяндамалар джанналарды дамытпай-ақ (негізінен Будданың баяндамасын тыңдамай) ағысқа кіруге болады деген идеяны қолдаса да, Аналайо "сатипаттхананың қайталамауға немесе толық оянуға [арахант болу] алып келетін толық әлеуетін ашу үшін сіңіруді дамыту қажет" деп айтады. Сужато қазіргі заманғы теравадалық медитация дәстүрлерінің бәрі де саматха мен випассананың осы дихотомиясын қабылдамайтынын атап өтті. Сужатоның айтуынша, тай орман дәстүрінің ұстаздары саматха мен випассананың бір-біріне толықтай сәйкес келетін факторлар екенін баса айтады. Бұл ой жүгіртудің осы екі аспектісі ертедегі буддалық мәтіндерде қалай түсіндірілетініне жақын. Сол сияқты, Танисаро Бхиккху былай деп атап өтті: Сатипаттхана практикасы көбінесе дххана практикасынан бөлек деп айтылса да, МН 125 және АН 8:63 сияқты бірқатар сутталар осы бірінші кезеңнің [сатипаттхана практикасының] сәтті аяқталуын дххананың бірінші деңгейіне жетумен теңестіреді. Бұл ойды көптеген сутталар, соның ішінде 118 сутта, сатипаттананың сатиралық іс-әрекетінің жандану факторларын қалай толықтыратынын сипаттайды. Буддаса Бхиккхудің айтуынша, сананың мақсаты – сезімдермен байланыста пайда болатын алаңдататын ойлар мен эмоциялардың пайда болуын тоқтату. Тхеравада буддизмі теориясына сәйкес Будданың паринирванасынан кейінгі 5000 жыл ішінде біз әлі де сатипатхананы жүзеге асыру арқылы сотапаннаға немесе тіпті архатқа жете аламыз, ал сатипатхана – бұл жалғыз жол.

Үнді-тибет буддизмі

Төрт ескерткіш, сондай-ақ "төрт жақын орналасу" (dran pa nyer bzhag) деп аталатын, Индо-Тибет буддизмінде де оқытылады, себебі олар тазаруға (byang chub yan lag so bdun) жеткізетін 37 фактордың бір бөлігі болып табылады. Олар Шантидеваның "Бодхикариаватара" еңбегіне тибеттік түсіндірмелерде талқыланады, мысалы Паво Цугла Тренга Ринпоче жасаған 16 ғасырлық түсіндірме және Кунзанг Пелденнің (1862–1943) "Манжушри сөзінің нектары" деген түсіндірмесі. Тибеттік канонда сондай-ақ "Ақиқатты Дхарманы қолдану туралы Ақылдылық Сутрасы" (Тохоку каталогы # 287, dam chos dran pa nyer bzhag, saddharmasmṛtyupasthānasutra) бар. Бұл сутраны әртүрлі тибет буддист ғалымдары, мысалы Атиша (оның "Асыл тастар себеті" еңбегінде) және Үшінші Дзогчен Ринпоче (1759–1792) келтіреді. Кхедруп Дже (1385–1438 жж.) бұл сутраны бірінші айналымның сутрасы ретінде айтады. Бұл сутра біздің заманымыздың екінші және төртінші ғасырлары аралығында жазылған үлкен мәтін. Ол тибет, қытай және санскрит қолжазбаларында сақталған. Бұл күрделі және әртүрлі тақырыптарды қамтитын Муласарвастивада мәтіні, мысалы буддалық космологиядағы әртүрлі әлемдердің егжей-тегжейлі сипаттамалары, карма теориясы, медитация және этика туралы талқылаулар. Мәтіннің ең ерте қабаты, екінші тарауда кездесетін, мәтіннің негізгі медитациялық үйретімдерін қамтиды, олар алты элементтің (dhatus) медитациясы, сезімдер (vedana) туралы медитациялар, скандхалар мен аятаналар туралы медитациялар, сана мен уақытшалық туралы медитациялар және он деңгейлік құрылымға (bhumi) ұйымдастырылған басқа да медитациялық тақырыптарды қамтиды. Джигме Лингпаның (1730–1798) "Бағалы қасиеттер қазынасы" еңбегінде ақыл-ойды қолданудың төрт түрі жинақтау жолында баса назар аударылады, ал Махаянада олар бос орынға баса назар аударумен орындалады: "Егер адам Хинаяна жолын таңдаса, ол дененің таза еместігі, азапты сезімдер, сананың уақытшалығы және ақыл-ой объектілерінің "иесіз" екендігі (оларға тиесілі ешкім жоқ) туралы ойланады. Егер адам Махаяна жолын таңдаса, медитация кезінде ол осы нәрселердің кеңістіктік сипатқа ие екенін, барлық тұжырымдамалық құрылымдардан тыс екенін ойлайды. Медитациядан кейін ол оларды иллюзия мен арманға ұқсас деп есептейді." Индо-Тибет буддистік дәстүріндегі осы практиканың жалпы ұсынысы алдымен шаматханы дамытуға, содан кейін випасьянаны орындауға бағытталған. Оларды 14-ші Далай-лама және оның шәкірттері, мысалы Александр Берзин және Тхубтен Чодрон оқытқан. Бұл авторлар Ваджраяна философиясына бейімделген төрт смиртьюпастхананың Ваджраяна тәсілдерін сипаттайды. Мифам сипаттаған осы төрт "мантрикалық" смиртьюпастхананы Дорджи Ванчук былай түйіндейді: (1) Өзінің және басқалардың денелерін бастапқы тазалықпен (dag pa) және бостандықпен (stong pa nyid), көптүрліліктен (spros bral), үлкен біртектілікпен (mnyam pa chen po) және толықтығымен (zung du ’jug pa) сипатталатынын ойша қарастыру (blo bzhag pa) – бұл каясмртиупастхана деп аталады. (2) "Сезілетін тұжырымдамалық құрылымдарды" (byung tshor gyi rtog pa) үлкен бақытқа (bde ba chen po’i ye shes) толы білімге айналдыру – vedanāsmṛtyupasthāna деп аталады. (3) Ақыл мен ақыл-ой факторларымен байланысты барлық көптүрлілікті ақылдың жарқын табиғатының туа біткен саласына шоғырландыру немесе шектеу (sdom pa) – cittasmṛtyupasthāna деп аталады. (4) Барлық самсаралық және нирвандық, жалпы және жеке құбылыстар таза және тең екендігіне, сондықтан оларды қабылдауға немесе қабылдамауға болмайтынына сәйкес мінез-құлық таныту (немесе көзқарас) – дхармасмртиупастхана болып табылады.