Кіріспе

Моритания президенті 1960-1978 жылдары. Моктар Олд Дадда (مختار ولد داداه; 25 желтоқсан 1924 – 14 қазан 2003) – Мавританияның Франциядан тәуелсіздік алғаннан кейін елді басқарған саясаткер. Дадда 1957 жылдан 1961 жылға дейін елдің тұңғыш премьер-министрі, ал Мавританияның тұңғыш президенті болып қызмет етті. Ол 1960 жылдан бастап 1978 жылы әскери төңкеріс салдарынан биліктен қуылғанға дейін осы лауазымда болды. Ол бір партиялық жүйені орнатып, Мавритания халықтық партиясын елдегі жалғыз заңды саяси ұйым етті және көптеген жеке кәсіпорындарды ұлттандырған "Исламдық социализм" саясатын ұстанды. Әдебиеттерінде Дадда Моританиядағы құлдық мәселесі елді құртатын қарулы қақтығысқа ұшырауы мүмкін деген алаңдаушылық білдірді. Сыртқы саясатта ол Бейтараптық қозғалысына қосылып, Мао Цзэдун пен Қытай Халық Республикасымен тығыз байланыс орнатты, бірақ Батыс (әсіресе Франциядан) келген сыртқы көмекті де қабылдады. Оның президенттік кезеңінде Мавритания Батыс Сахарадағы Полисарио фронтымен қақтығысқа түсті, бұл Мароккомен аумақты бөлісу туралы келісімге қол жеткізуге бағытталған тымыр-тымыр жұмыстың нәтижесі болды.

Өмірбаян

Ол Мавританияның Батыс Африкадағы Бутилимит қаласында Уле Бири тайпасының марабоу отбасында дүниеге келді. Исламның элиталық академияларын бітірген соң, француз колониялық әкімшілігінде аудармашы болып жұмыс істеді. Парижде заң факультетін бітірген ол университет дипломын алған алғашқы мавританиялық азамат болды. Кейін 1955 жылы Дакарда (Сенегал) адвокаттық коллегияға қабылданды. 1950 жылдардың соңында Мавританияға оралғаннан кейін Дадда солтүстік-орталық Мавританияның прогрессивті одағына қосылып, оның атқару комитетінің төрағасы болып сайланды. Бірақ 1959 жылы ол Мавританиялық қайта құру партиясын құрды. Сол жылы өткен тәуелсіздік алдындағы соңғы парламент сайлауында оның партиясы Ұлттық Ассамблеяның барлық мандатын жеңіп алды, ал ол Премьер-министр болып тағайындалды. Ол түрлі саяси партиялардың, сондай-ақ Мавританияның үш негізгі этникалық тобы – ақ морилер, қара морилер және қара африкалықтар арасында келісім орнату қабілетімен белгілі болды. Оның үкіметіндегі әртүрлі этникалық және саяси топтардың теңгерімді өкілдігі француз билігінің сенімін жеңіп алды, олар 1960 жылы оның басшылығымен Мавританияға тәуелсіздік берді. Дадда жаңа Ислам Республикасының міндетті президенті болып тағайындалды және 1961 жылдың тамызында тәуелсіздік алғаннан кейінгі алғашқы сайлауда осы лауазымда бекітілді.

Мавритания президенті (1960-1978)

Президент ретінде Дадда тәуелсіздікке дейін жақтаған саясатынан күрт өзгешеленетін саясатты жүргізді. 1961 жылдың қыркүйегінде ол басты оппозициялық партиямен «Ұлттық бірлік үкіметін» құрды, ал желтоқсанда төрт ірі партияны Мавритания халық партиясы (МХП) ретінде біріктірді, ол елдегі жалғыз заңды партияға айналды. 1964 жылы жаңа Конституция арқылы бірпартиялық жүйені заңдастырып, авторитарлық президенттік режим орнатты. Дадда бұл шешімін Мавританияның батыс үлгісіндегі көппартиялық демократияға дайын емес деп есептегендігімен түсіндірді. Осы бірпартиялық Конституция бойынша Дадда 1966, 1971 және 1976 жылдары қарсылығы жоқ сайлауларда қайта сайланды. 1971 жылы Дадда Африка Бірлігі Ұйымының (АБҰ) президенті болды. Бірақ, ішкі саясаты сынға ұшырады. Экономика Қытай мен Франциядан келетін сыртқы жәрдемге күшті тәуелді болып қалды. Сонымен қатар, 1969-1974 жылдар аралығында Сахель аймағындағы құрғақшылық және темірдің халықаралық бағасының төмендеуіне байланысты экспорттық кірістердің азаюы тұрмыстық деңгейді едәуір төмендетті. 1975 жылы ол Мавританияны «исламдық, ұлтшыл, орталықтандырылған және социалистік демократияға» айналдыруға шақыратын харта ұсынды. Бұл харта бастапқыда халыққа ұнады, оппозиция да оны көбінесе қолдады.

Батыс Сахарадағы соғыс

Ол 1975 жылы Мавританияның Батыс Сахарадағы Полисарио фронтына қарсы соғысы арқылы Марокко мен Мавританияның бірлесіп аумақты аннексиялау әрекетіне қарсы күрескен тәуелсіз қозғалыстың аяқталуына себеп болды. Олд Дадда 1957 жылдан бастап, тәуелсіздік алғанға дейін үш жыл бұрын, бұл аумақты Ұлы Мавританияның бір бөлігі деп жариялаған, бірақ бұл идея халық арасында шектеулі қолдау тапты. Мавританиялық моорлар сахрауилермен тығыз байланысты, және солтүстік тайпаларының көптеген мүшелері (бұрынғы) шекараның екі жағында да болды, олардың көпшілігі Полисарионың тәуелсіздік талаптарына көңіл білдірді. Мавританияның солтүстігіндегі партизандарды үкімет қолдағаннан кейін, бірнеше мың мавританиялық елден шығып, Полисарионың Тиндуф лагерьлеріне қосылды. Оңтүстікте де наразылық туды, сол жерден қара түсті әскерлер арабтар арасындағы қақтығыс деп санайтын соғысқа жіберілді, және егер сәтті аяқталса, Олд Дадданың кемсітушілік билігін бірнеше мың моор азаматының қосылуы арқылы одан да нығайтуы мүмкін еді. Бірақ Олд Дадда Мавританияға қатысты Марокконың ресми түрде тоқтатылған аумақтық талаптарынан әлі де сақтанды, сондықтан аумақты Марокконың қолына түсірмеу үшін іздеді. Испаниямен Мадрид келісімінен кейін Мавритания аумақтың оңтүстік бөлігін аннексиялап, оны Тирис әл-Гарбия деп атады. Дегенмен, Мавританияның шағын және нашар жарақтанған армиясы француз әуе күштерінің қолдауына қарамастан, партизандық шабуылдарды тоқтатуға күш жеткізбеді. Содан кейін Полисарио Зуэраттағы темір кендеріне шабуыл жасады, сол кезде елдің экономикасы құлдырады және Дадданың халық арасындағы қолдауы азайды. 1976 жылы астана Нуакшотты Полисарио фронты шабуылға алды, және Дадда қорғаныс министрлігін басқаруға әскери шенеунікті тағайындауға мәжбүр болды.

Құлдырау және кейінгі өмір

1978 жылы 10 шілдеде подполковник Мұстафа Олд Салек Дадданы әскери төңкеріспен құлатып, оның орнына елді басқару үшін хунта орнатты. Оның ізбасарлары келесі жылы (1979 жылдың тамызында) Батыс Сахараға қатысты Мавританияның талаптарынан бас тарды және соғыстан толықтай шықты. Ұзақ уақыт түрмеде отырғаннан кейін Оулд Даддаға 1979 жылдың тамызында Францияға жер аударылуға рұқсат берілді, онда ол 1980 жылы «Alliance pour une Mauritanie Democratique» (AMD) атты оппозициялық топты құрды. Режимді шет елден құлатуға жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталды. Оулд Дадда 2001 жылы 17 шілдеде Мавританияға оралуға рұқсат алды, бірақ көп ұзамай, ұзаққа созылған аурудан кейін 2003 жылы 14 қазанда Париждегі әскери госпитальде қайтыс болды. Оның денесі соңынан Мавританияға жеткізіліп, жерленді.

Шетелдік марапаттар

YUG: Югослав Ұлы Жұлдызы ордені (1968 жылғы 5 қыркүйек). Иран империясы: Парсы империясының құрылғандығының 2500 жылдығына арналған естелік медалі (1971 жылғы 14 қазан).