Кіріспе
Ресейлік гулагтардың шежірешісі Варлам Тихонович Шаламов (Варла́м Ти́хонович Шала́мов; 18 маусым 1907 – 17 қаңтар 1982), Варлаам деп крещение алған, орыс жазушысы, журналисі, ақыны және Гулагтан аман қалған адам. 1937-1951 жылдар аралығында Леон Троцкийді қолдағаны және жазушы Иван Бунинді жоғары бағалағаны үшін Арктиканың Колыма аймағындағы мәжбүрлі еңбек лагерлерінде түрмеде отырды. 1946 жылы, өлімге жуық жағдайда, ол тұтқын болып жатқанда медициналық көмекші болып жұмыс істеді. Ол өзінің жазасын өтеген кезеңде де, босатылғаннан кейін тағы екі жыл, 1953 жылға дейін осы қызметте болды. 1954 жылдан 1978 жылға дейін ол еңбек лагерлеріндегі өміріне қатысты қысқа әңгімелер жинағын жазды, олар алты томдық жинақ ретінде "Колыма әңгімелері" деген атпен жарияланды. Бұл кітаптар алғаш рет 1960 жылдары Батыста ағылшын тіліне аударылып басылды. Кейіннен олар орыс тілінде жарық көрді, бірақ тек 1987 жылы, гласность кезеңінде ғана Совет Одағында ресми түрде қолжетімді болды. "Колыма әңгімелері" Шаламовтың шедевр туындысы және еңбек лагерлеріндегі өмірдің "нақты шежіресі" саналады.
Varlam Tikhonovich Shalamov (Варла́м Ти́хонович Шала́мов; 18 June 1907 – 17 January 1982), baptized as Varlaam, was a Russian writer, journalist, poet and Gulag survivor. He spent much of the period from 1937 to 1951 imprisoned in forced labor camps in the Arctic region of Kolyma, due in part to his support of Leon Trotsky and praise of writer Ivan Bunin. In 1946, near death, he became a medical assistant while still a prisoner. He remained in that role for the duration of his sentence, then for another two years after being released, until 1953. From 1954 to 1978, he wrote a set of short stories about his experiences in the labor camps, which were collected and published in six volumes, collectively known as Kolyma Tales. These books were initially published in the West, in English translation, starting in the 1960s; they were eventually published in the original Russian, but only became officially available in the Soviet Union in 1987, in the post glasnost era. The Kolyma Tales are considered Shalamov's masterpiece, and "the definitive chronicle" of life in the labor camps.
Ерте өмір
Варлам Шаламов Вологда губерниясының Вологда қаласында дүниеге келді. Бұл Ресейдің әсем ағаш сәулетімен мәшһүр мәдениетті қаласы. Алғашқыда жас Шаламов Вологданың қадірлісі, әулие Варлаам Хутинский (1157–1210) есімімен тойға түсіріліп, шайқастырылды; Шаламов кейіннен есімін көбірек таралған Варламға өзгертті. Шаламовтың анасы Надежда (Надия) Александровна да мұғалім болған. Ол өлеңге құмар болған, ал Варлам отбасы болмаса, ол ақын бола алатын еді деп ойлады. Оның әкесі 1892 жылдан бастап 12 жыл Аляскада миссионер болып жұмыс істеді, ал Варламның үлкен ағасы Сергей сол жерде өсті (ол Бірінші дүниежүзілік соғысқа ерікті болып қатысып, 1917 жылы қаза тапты); олар 1905 жылы Ресейде жағдай шиеленіскен кезде қайтып келді. 1914 жылы Варлам Санкт-Александр гимназиясына түсіп, 1923 жылы бітірді. Ол дін қызметкерінің ұлы болғанымен, 13 жасында иман жоғалтып, атеист болғанын айтқан. Әкесі өте прогрессивті көзқараста болған, тіпті Қазан революциясын да біршама қолдаған. Бітіргеннен кейін облыстық халық білімі бөлімі (РОНО, Regionalnoe Otdelenie Narodnogo Obrazovania) Варламның оқуын жалғастыруына қолдау көрсетпейтіні белгілі болды, себебі ол дін қызметкерінің ұлы еді. Сондықтан ол Кунцево поселкесіндегі (Мәскеу маңындағы, 1960 жылдан Мәскеу қаласының құрамында) былғары фабрикасында тері өңдеуші болып жұмыс істеді. 1926 жылы екі жыл жұмыс істегеннен кейін, ол ашық конкурс арқылы Мәскеу мемлекеттік университетінің Кеңес құқығы факультетіне қабылданды. Оқу кезінде Варлам Анатолий Луначарский мен митрополит Александр Введенский арасындағы пікірсайыстардағы шешендік өнерге қызығушылық танытты. Сол кезде Шаламов өзінің әдебиет маманы болатынына сенімді болды. Оның әдеби талғамына модернистік әдебиет (кейіннен ол өзінің ұстаздары Толстой емес, басқа классиктер емес, Андрей Белый мен Алексей Ремизов екенін айтқан) және классикалық поэзия кірді. Оның сүйікті ақындары Александр Пушкин мен Борис Пастернак болды, олардың туындылары оның өміріне әсер етті. Ол сондай-ақ Достоевскийді, Савинковты, Джойсты және Хемингуэйді жоғары бағалады, олар туралы кейіннен өнердің сан алуан мүмкіндіктерін көрсететін ұзақ эссе жазды.
1929-1932 жылдары тұңғыш рет қамауға алынды
Шаламов троцкишілдік бағытты ұстанған топқа қосылып, 1929 жылдың 19 ақпанында тұтқындалып, Бутырская түрмесіне жеке оқшаулануға жіберілді. Кейіннен ол Иосиф Сталинді сынаған «Партия съезіне хаттар» деп белгілі «Лениннің өсиеттері» таратып, «Сталинге төңкеріс!» ұранымен Кеңес революциясының он жылдығына арналған демонстрацияға қатысқандығы үшін үш жылға түзеу еңбектеріне кесілді. Ол батыл түрде өзіне қылмыскер деген жала жабылып, сот үкіміне қол қоюдан бас тартты. Кейіннен ол өзінің әңгімелерінде патшалыққа қарсы күрескен Социалистік-революциялық партия мен «Халық еркі» мүшелерінің революциялық дәстүлін жалғастырғаны үшін мақтанатынын жазды. Ол пойызбен бұрынғы Соликамск монастырына жеткізілді, ол Соловкидің Вишера бөлімінің милиция бас штабына айналдырылды. Шаламов 1931 жылы босатылып, Пермь облысының Березники қаласына көшіп, жергілікті химия зауытының құрылысында жұмыс істеді. Оған Колымаға барып, отарлауға мүмкіндік берілді. Шаламов сарказммен, ол онда тек қана күзетпен бірге баратынын айтты. Бірнеше жылдан кейін тағдыр оны осы уәдесін орындауға мәжбүр етті. 1932 жылы Мәскеуге оралып, журналист болып жұмыс істеді және оның бірнеше очерктері мен мақалалары, соның ішінде алғашқы «Доктор Остинның үш өлімі» (1936) атты әңгімесі жарияланды.
Shalamov was released in 1931 and worked in the new town of Berezniki, Perm Oblast, at the local chemical plant construction site. He was given the opportunity to travel to Kolyma for colonization. Sarcastically, Shalamov said that he would go there only under enforced escort. Coincidentally, fate would hold him to his promise several years later. He returned to Moscow in 1932, where he worked as a journalist and managed to see some of his essays and articles published, including his first short story, "The three deaths of Doctor Austino" (1936).
Екінші рет қамауға алу, 1937-1942
Ұлы тазалаудың басында, 1937 жылдың 12 қаңтарында Шаламов "контрреволюциялық троцкистік қызметтері" үшін тағы да тұтқындалып, бес жылға "ақ өлім жері" деп белгілі Колымаға жіберілді. Ол сот күтіп түрмеде болғанда, оның бір әңгімесі "Литературный современник" әдеби журналында жарияланды.
Үшінші рет қамауға алу, 1943-1951
1943 жылы Шаламов тағы бір мерзімге, бұл жолы 10 жылға, 58-бап бойынша (кеңеске қарсы үгіт-насихат) сотталды, ішінара, Нобель жүлдесінің иегері Иван Бунинды "ұлы орыс жазушысы" деп атағандығы үшін. Ол өте қиын жағдайларда жұмыс істеді, алдымен алтын өндіруде, содан кейін көмір өндіруде. Ол саяси қылмыстары үшін де, қашуға тырысқаны үшін де бірнеше рет жазалау орындарына жіберілді. Ол сол жерде тифпен ауырып, аман қалды, бірақ Шаламов өзі сауыққанша бұл туралы білмеді. Ол сол кезде, естеліктерінде айтқандай, өміріне аса мән бермеді. 1946 жылы, доходьяга (адамның дені мүжіліп, өмірінің соңына таяған күйі) халге жеткенде, оның өмірін А. И. Пантьюхов деген тұтқын дәрігер құтқарып, Шаламовты лагерь ауруханасының санитары қызметіне орналастыру үшін өзінің өмірін қауіпке тікті. Бұл жаңа қызмет Шаламовқа өмір сүруге және өлең жазуға мүмкіндік берді.
Босатылғаннан кейін
1951 жылы Шаламов лагерден босатылды, бірақ Севвостлагтың мәжбүрлі еңбек лагерінде медициналық көмекші болып жұмысын жалғастырды және сол кезде жазумен айналысты. Бостандыққа шыққаннан кейін ол бұрынғы отбасының тарағанын көріп, тіпті есейген қызының өзін әкесі деп танудан бас тартқанын бастан өткерді. 1952 жылы Шаламов өлеңдерін Борис Пастернакқа жіберді, ол оның туындыларын жоғары бағалады. 1953 жылдың наурызында Сталиннің қайтыс болғаннан кейін, Шаламовқа қараша айында Магадандан кетуге рұқсат берілді. Ол Мәскеуге жақын Калинин облысындағы Түркімен ауылына барып, материалдық-техникалық жабдықтау агенті болып жұмыс істеді.
Колымдық ертегілер
1954 жылдан 1973 жылға дейін Шаламов еңбек лагері өмірінен қысқа әңгімелер жинағын «Колыма ертегілері» деп атады. Хрущев отынының кезінде көптеген тұтқындар ГУЛАГ-тан босатылып, саяси оңалтуға ие болды. Кейбіреулері қайтыс болғаннан кейін оңалтылды. 1956 жылы ресми түрде ақталып, Шаламовқа Мәскеуге оралуға рұқсат берілді. 1957 жылы ол «Москва» әдеби журналының тілшісі болды және оның өлеңдері жариялана бастады. Дегенмен, лагерьде өткен жылдарының салдарынан денсаулығы нашарлап, мүгедектік зейнетақысын алды. Шаламов өзінің «Колыма ертегілері» атты ең басты туындысын жазып жүргенде, ірі совет әдеби журналдарында өлеңдер мен мақалалар жариялады. Ол Александр Солженицын, Борис Пастернак және Надежда Мандельштаммен таныс болды. «Колыма ертегілерінің» қолжазбалары жасырын түрде шетелге шығарылып, самиздат арқылы таратылды. 1966 жылы аудармалары Батыс елдерінде жарық көрді. Орыс тіліндегі толық нұсқасы 1978 жылы Лондонда басылып, кейіннен орыс және басқа тілдерге аударылып қайта басылды. Кеңес ғалымы Дэвид Саттердің айтуынша, «Шаламовтың әңгімелері – сол лагерьлердің толыққанды тарихнамасы». «Колыма ертегілері» ХХ ғасырдағы орыс әдебиетінің үздік қысқа әңгімелер жинақтарының бірі саналады. Өмірінің соңында Шаламов Солженицынмен және басқа да диссиденттермен арасы суысып, өзінің туындыларын шетелде жариялауға қарсы болды. «Мырза Солженицын, мен сіздің өлімім туралы айтқан әзіл-қалжыңыңызды қуана қабылдаймын. Мен өзімді сіздің қолыңыздан құлаған алғашқы «суық соғыс» құрбаны деп санап, мақтан тұтамын және құрметтеймін» – В.Т.Шаламовтың А.И.Солженицынге жібермеген хатынан. Шаламов сонымен қатар Вологда қаласы мен түрмеге дейінгі өмірін көрнекті бейнелейтін автобиографиялық очерктер сериясын жазды.
Shalamov also wrote a series of autobiographical essays that vividly bring to life the city of Vologda and his life before prison.
Соңғы жылдар
Денсаулығы нашарлағандықтан, өмірінің соңғы үш жылын Тушинодағы Литфонд (Совет жазушылары одағы) басқаратын қарттар мен мүгедек жазушыларға арналған үйде өткізді. Бұл емдеу орнының сапасын Елена Захарованың естеліктерінен бағалауға болады, оны Шаламовқа оның кейбір шығармаларын аударған әкесі таныстырды, және ол Шаламовтың өмірінің соңғы алты айында оған жақын болды: "Осындай орындар – біздің елімізде 20 ғасырда болған адам санасының деформациясының ең жаман және ең айқын дәлелі. Адам тек лайықты өмір сүру құқығынан ғана емес, сонымен қатар қадір-қасиетпен өлу құқығынан да айырылған. Ол денсаулығына қарамастан, өлеңдер жазуын жалғастырды, олар А.А. Морозов жазып алып, басып шығарды. Желкі сараптамадан кейін, оны психиатриялық стационарға жіберу керек деп шешті. Жолда ол ауырып, пневмонияға шалдықты. Шаламов 1982 жылдың 17 қаңтарында қайтыс болды, және атеист болғанына қарамастан, православиелік жорасымен жерленді (досы Захарованың тілегі бойынша) және Мәскеудегі Кунцево зиратына қойылды. Тарихшы Валерий Есиповтың айтуынша, Шаламовтың жерлеу рәсіміне жазық киімдегі полиция қызметкерлерін есептемегенде, отыз жеті адам қатысты. "Колыма әңгімелері" Михаил Горбачевтің гласность саясатының нәтижесінде 1987 жылы Ресейде жарық көрді.
This kind of places—this is the worst and most obvious evidence of deformation of the human mind, which happened in our country in the 20th century. Man is not only deprived of the right to a decent life, but also to die with dignity. Despite his impairments, he continued to compose poems, which were written down and published by lt=A. A. Morozov. Following a cursory examination, it was determined that he should be transferred to a psychiatric facility. On the way there, he became ill and contracted pneumonia. Shalamov died on January 17, 1982, and, despite having been an atheist, was given an Orthodox funeral ceremony (at the insistence of his friend, Zakharova) and was interred at Kuntsevo Cemetery, Moscow. The historian Valery Yesipov wrote that only forty people attended Shalamov's funeral, not counting plainclothes policemen. Kolyma Tales was finally published on Russian soil in 1987, as a result of Mikhail Gorbachev's glasnost policy.
Мұра
1991 жылы Вологдадағы Шаламовтар отбасы үйі, қалалық собордың қасында, Шаламов атындағы мемориалдық мұражай және жергілікті сурет галереясына айналдырылды. Вологдадағы собор төбесі оның құрметіне аталды. Колыма әңгімелерінің бірі – "Майор Пугачёвтың соңғы шайқасы" 2005 жылы фильмге түсірілді (Последний бой майора Пугачёва). 2007 жылы Ресей теледидары "Лениннің өсиеті" (Завещание Ленина) атты телесериалды жасады, ол Колыма әңгімелері негізінде түсірілді. Кеңес астрономы Николай Степанович Черных 1977 жылы ашқан 3408 Шаламов кіші планетасы оның есімімен аталады. Шаламовтың алғашқы еңбек лагері орналасқан Красновишерск қаласында 2007 жылдың маусымында оған ескерткіш орнатылды. Шаламовтың досы Федот Федотович Сучков 2001 жылы белгісіз вандалдар бұзған жерлеу орнына ескерткіш қойды. Қылмыстық іс тоқтатылды. 2001 жылы "СеверСтал" компаниясының жұмысшыларының көмегімен ескерткіш қайта орнатылды. Шаламовтың бірнеше өлеңіне әуен жазылып, ән ретінде орындалды.