Кіріспе

Оңтүстік аспандағы шағын шоқжұлдыз. Аспан тарихшысы Ричард Аллен Планций мен Ла Кайль енгізген басқа шоқжұлдыздардан өзгеше, Феникстің ежелгі астрономияда нақты алдынан келген нұсқасы бар екенін айтты, себебі арабтар бұл құралымды жас түйеқұстар, Аль Ри’аль, немесе гриф немесе бүркіт деп санаған.

Сипаттамалары

Феникс – солтүстікте Форнакс және Скульптор, батыста Грус, оңтүстікте Тукана шоқжұлдыздарымен шектесетін, оңтүстік бұрышынан Гидрусқа жанасып, шығыс және оңтүстік-шығыста Эриданмен көршілес кішкентай шоқжұлдыз. Жарық жұлдыз Ахернар оған жақын орналасқан. Халықаралық астрономиялық одақ 1922 жылы қабылдаған шоқжұлдыздың үш әріптік қысқартуы – "Phe". Бельгиялық астроном Эжен Дельпорт 1930 жылы белгілеген шоқжұлдыздың ресми шекаралары 10 сегменттен тұратын көпбұрышпен сипатталады. Экваторлық координаттар жүйесінде осы шекаралардың оңтүстік көтерілу координаттары аралығында, ал еңіс координаттары −39.31° және −57.84° аралығында жатыр. Бұл, Солтүстік жарты шарда 40-шы параллельдің солтүстігінде тұратындар үшін ол көкжиектің астында қалады, ал экватордың солтүстігінде тұратындар үшін аспанда төмен көрінеді дегенді білдіреді. Феникс, ең жақсысы Австралия және Оңтүстік Африка сияқты жерлерден Оңтүстік жарты шардың көктем соңында байқалады.

Жұлдыздар

Иілген сызық түрінде орналасқан Альфа, Каппа, Му, Бета, Ну және Гамма Феникс жұлдыздары ежелгі арабтар үшін қайық сияқты көрінген. Француз саяхатшысы және астрономы Никола Луи де Лакайль 1756 жылы 27 жұлдызды Альфадан Омегаға дейінгі Байер белгілерімен картаға түсіріп, атады. Олардың ішінде екі жұлдызға жақын орналасқандықтан Ламбда деп ат қойылды, ал үш жұлдызға Омикрон, Пси және Омега деп белгі берді, бірақ Бенджамин Гулд сияқты кейінгі астрономдар бұл жұлдыздардың әріптеріне лайық емес деп санады. Кейіннен тағы бір жұлдыз Пси Феникс деп аталды, ал қалған екі атау қолданыстан шықты. Анка шоқжұлдыздағы ең жарқын жұлдыз. Оның көрінетін шамасы 2.37, спектральдік түрі K0.5IIIb, Жерден 77 жарық жылы қашықтықта орналасқан және орбитасында аз белгілі екінші дене бар. Анкаға жақын жерде Каппа Феникс орналасқан, ол спектральдік түрі A5IVn және көрінетін шамасы 3.90 болатын негізгі тізбек жұлдызы. Астеризмнің ортасында орналасқан Бета Феникс шоқжұлдыздағы екінші ең жарқын жұлдыз және тағы бір екі жұлдызды жүйе. Бұл жұлдыздар бірге, G8 типті сары алыптар, 3.31 шамасымен жарқырайды, бірақ компоненттері 4.0 және 4.1 шамасымен жеке-жеке айналып, 168 жылда бір-бірін толық айналып шығады. Зета Феникс немесе Вуррен – Алгол типіндегі тұтылатын екі жұлдызды жүйе, оның көрінетін шамасы шамамен 1.7 күн (40 сағат) ішінде 3.9 мен 4.4 аралығында өзгереді; оның күңгірттеуі Жерден бір-бірін жауып тұратын екі көк ақ B типіндегі жұлдыздардың құрамына байланысты. Екі жұлдыз бір-бірінен 0.05 АЕ қашықтықта, ал үшінші жұлдыз жұптан 600 АЕ қашықтықта орналасқан және орбиталық периоды 5000 жылдан асады. Жүйе 300 жарық жылы қашықтықта орналасқан. 1976 жылы зерттеушілер Клаусен, Гилденкерне және Гронбек жақын орналасқан 8-ші шамадағы жұлдыз жүйенің төртінші мүшесі екенін есептеп шығарды. AI Фе – 1972 жылы анықталған тұтылатын екі жұлдызды жүйе. Оның ұзақ өзара тұтылуы және спектроскопиялық және астрометриялық деректердің үйлесімі жұлдыздардың массаларын және радиустарын дәл өлшеуге мүмкіндік береді, бұл жұлдыздық қасиеттер мен қашықтықтарды Цефеид айнымалылары және басқа да әдістерден тәуелсіз тексеруге мүмкіндік береді. Ұзақ тұтылу оқиғаларын Күннің кедергісін болдырмау үшін ғарыштан бақылау жасау қажет. Гамма Феникс – M0IIIa типіндегі қызыл алып жұлдыз және оның шамасы 3.39 мен 3.49 аралығында өзгереді. Ол 235 жарық жылы қашықтықта орналасқан. W Феникс – 340 жарық жылы қашықтықта орналасқан Мира типіндегі айнымалы жұлдыз, 333.95 күн ішінде 8.1 мен 14.4 шамасы аралығында өзгереді. Қызыл алып, оның спектрі M5e мен M6e аралығында. Анкадан батысқа қарай 6.5 градус қашықтықта орналасқан SX Феникс – 79 минут ішінде 7.1 мен 7.5 шамасы аралығында өзгеретін айнымалы жұлдыз. Оның спектральдік түрі А2 мен F4 аралығында өзгереді. Ол SX Феникс айнымалылары деп аталатын жұлдыздар тобына өз атын берген. Rho және BD Феникс – бұл қысқа мерзімді (ең көп дегенде алты сағат) пульсациялық Delta Scuti айнымалылары, олар стандартты шамдар ретінде және астросейсмологияны зерттеу үшін қолданылған. Rho спектральдік түрі F2III, және 2.85 сағат ішінде шамалары 5.20 және 5.26 аралығында өзгереді. BD спектральдік түрі A1V, және шамасы 5.90 және 5.94 аралығында болады. Nu Феникс – сары ақ түсті негізгі тізбек жұлдызы, спектральдік түрі F9V және шамасы 4.96. 49 жарық жылы қашықтықта орналасқан, оның массасы Күннен 1.2 есе көп және оны шаң дискісі қоршап алған болуы мүмкін. Бұл жұлдыз шоқжұлдызындағы көзге көрінетін ең жақын жұлдыз. Ақ ергежейлі жұлдыздар – өте тығыз жұлдыздар, олар Жердің көлеміне сыйып отыр. Күннің массасының шамамен 85%-ын құрайтын Глизе 915-тің беткі ауырлығы 108.39 ± 0.01 (2.45 · 108) см·с-2, яғни шамамен 250 000 Жердің ауырлығына тең. Бүгінгі күнге дейін планеталары бар он жұлдыз табылды, ал SuperWASP жобасы арқылы төрт планеталық жүйе табылды. HD 142 – сары алып, оның көрінетін шамасы 5.7, және Юпитерден 1.36 есе көп массасы бар планетасы (HD 142 b) 328 күнде бір рет айналады. HD 2039 – 330 жарық жылы қашықтықта орналасқан, Юпитерден алты есе көп планетасы бар сары сублигант. WASP 18 – бұл 9.29 шамалы жұлдыз, оның Юпитер сияқты ыстық планетасы бар екені анықталды (WASP 18b) жұлдызды айналып өту үшін бір күннен аз уақыт қажет. Бұл планета WASP 18 жұлдызын одан да ескірек көрінуіне себеп болуы мүмкін деп күтілуде. WASP 4 және WASP 5 – бұл 1000 жарық жылы қашықтықта орналасқан және 13-ші шамадағы сары жұлдыздар, олардың әрқайсысы Юпитерден үлкен бір планетаға ие. WASP 29 – бұл спектральдік түрі K4V және визуалды шамасы 11.3 болатын, Сатурнға ұқсас өлшемді және массалы планеталық серігі бар қызғылт түсті карлик. Жер планетасы 3.9 күнде бір рет орбиталық айналым жасайды. WISE J003231.09 494651.4 және WISE J001505.87 461517.6 – кең өрісті инфрақызыл зерттеушісімен (Wide field Infrared Survey Explorer) ашылған екі қоңыр ергежейлі жұлдыз, олар тиісінше 63 және 49 жарық жылы қашықтықта орналасқан. Олардың ашылуынан бұрын болжам жасалған, қоңыр ергежейлі жұлдыздар – планеталардан үлкен, бірақ жұлдыздарға тән сутектік термоядролық реакцияға қабілетсіз денелер. Көптегендері аспан зерттеулері арқылы табылуда. Феникс шоқжұлдызында HE0107 5240 орналасқан, бұл қазірге дейін ашылған ең ескі жұлдыздардың бірі болуы мүмкін. Оның металдық қоры Күннен 1/200 000 есе аз, сондықтан ол ғаламның тарихының басында пайда болған болуы керек. 15.17 шамалы, ол қалың көзбен көрінетін ең әлсіз жұлдыздан 10 000 есе азырақ жарқырайды және 36 000 жарық жылы қашықтықта орналасқан. NGC 37 – көрінетін шамасы 14.66 болатын линза тәрізді галактика. Оның диаметрі шамамен 42 килопарсек (137 000 жарық жылы) және жасы шамамен 12.9 миллиард жыл. Роберт төрттігі (NGC 87 иррегулярлық галактикасынан және үш спиральдік галактикадан – NGC 88, NGC 89 және NGC 92) құралған, бұл 160 миллион жарық жылы қашықтықта орналасқан және соқтығысып, бірігіп жатқан төрт галактикадан тұратын топ. Олар 1.6 аркминут радиусы бар шеңбердің ішінде орналасқан, бұл шамамен 75 000 жарық жылына сәйкес келеді. ESO 243 49 галактикасында HLX 1 орналасқан, бұл орташа массалы қара тесік – осы сипаттағы алғашқы анықталған нысан. Ол ESO 243 49 галактикасымен соқтығысқан кезде сіңірілген кішкентай галактиканың қалдығы деп саналады. Оның ашылуына дейін бұл сипаттағы қара тесіктер туралы тек болжамдар болған. Шоқжұлдызының шегінде алып Феникс шоғыры орналасқан, оның ені шамамен 7.3 миллион жарық жылы және қашықтығы 5.7 миллиард жарық жылы, бұл оны ең массивті галактикалық шоғырлардың біріне айналдырады. Ол алғаш рет 2010 жылы ашылды, ал орталық галактика жылына шамамен 740 жаңа жұлдыз тудырып жатыр. Одан да үлкені – El Gordo, немесе ресми атауы ACT CL J0102 4915, оның ашылуы 2012 жылы жарияланды. 7.2 миллиард жарық жылы қашықтықта орналасқан, ол соқтығысып жатқан екі ірі галактикалық топтан тұрады, нәтижесінде ыстық газ шығып, рентген және инфрақызыл суреттерде көрінеді.

Метеорлар жауын

Феникс – екі жылдық метеор шашырауының жарқылы. Феницидтер, сондай-ақ желтоқсан Феницидтері деп те аталады, алғаш рет 1887 жылдың 3 желтоқсанында байқалған. Бұл шашырау 1956 жылдың желтоқсанында ерекше қарқынды болды және 289P/Blanpain қысқа мерзімді кометасының ыдырауымен байланысты деп саналады. Ол 4-5 желтоқсанда ең жоғары нүктесіне жетеді, бірақ әр жыл сайын көрінбейді. 14 шілдеде сағатына бір метеорға дейін болатын өте шағын метеор шашырауы болады, бірақ метеорларды шілде айының 3-18 аралығында кез келген уақытта көруге болады; бұл шашырау шілде Феницидтері деп аталады.