Феникс шоқжұлдызы: оңтүстік аспандағы шағын шоқжұлдыз, тарихы ежелгі араб астрономиясына дейін жетеді. Жұлдыздар, шекаралар, Achernar жарық жұлдызы туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Оңтүстік аспандағы шағын шоқжұлдыз. Аспан тарихшысы Ричард Аллен Планций мен Ла Кайль енгізген басқа шоқжұлдыздардан өзгеше, Феникстің ежелгі астрономияда нақты алдынан келген нұсқасы бар екенін айтты, себебі арабтар бұл құралымды жас түйеқұстар, Аль Ри’аль, немесе гриф немесе бүркіт деп санаған.
Minor constellation in the southern sky
Celestial historian Richard Allen noted that unlike the other constellations introduced by Plancius and La Caille, Phoenix has actual precedent in ancient astronomy, as the Arabs saw this formation as representing young ostriches, Al Ri'āl, or as a griffin or eagle.
Сипаттамалары
Феникс – солтүстікте Форнакс және Скульптор, батыста Грус, оңтүстікте Тукана шоқжұлдыздарымен шектесетін, оңтүстік бұрышынан Гидрусқа жанасып, шығыс және оңтүстік-шығыста Эриданмен көршілес кішкентай шоқжұлдыз. Жарық жұлдыз Ахернар оған жақын орналасқан. Халықаралық астрономиялық одақ 1922 жылы қабылдаған шоқжұлдыздың үш әріптік қысқартуы – "Phe". Бельгиялық астроном Эжен Дельпорт 1930 жылы белгілеген шоқжұлдыздың ресми шекаралары 10 сегменттен тұратын көпбұрышпен сипатталады. Экваторлық координаттар жүйесінде осы шекаралардың оңтүстік көтерілу координаттары аралығында, ал еңіс координаттары −39.31° және −57.84° аралығында жатыр. Бұл, Солтүстік жарты шарда 40-шы параллельдің солтүстігінде тұратындар үшін ол көкжиектің астында қалады, ал экватордың солтүстігінде тұратындар үшін аспанда төмен көрінеді дегенді білдіреді. Феникс, ең жақсысы Австралия және Оңтүстік Африка сияқты жерлерден Оңтүстік жарты шардың көктем соңында байқалады.
Phoenix is a small constellation bordered by Fornax and Sculptor to the north, Grus to the west, Tucana to the south, touching on the corner of Hydrus to the south, and Eridanus to the east and southeast. The bright star Achernar is nearby. The three letter abbreviation for the constellation, as adopted by the International Astronomical Union in 1922, is "Phe". The official constellation boundaries, as set by Belgian astronomer Eugène Delporte in 1930, are defined by a polygon of 10 segments. In the equatorial coordinate system, the right ascension coordinates of these borders lie between and , while the declination coordinates are between −39.31° and −57.84°. This means it remains below the horizon to anyone living north of the 40th parallel in the Northern Hemisphere, and remains low in the sky for anyone living north of the equator. It is most visible from locations such as Australia and South Africa during late Southern Hemisphere spring.
Жұлдыздар
Иілген сызық түрінде орналасқан Альфа, Каппа, Му, Бета, Ну және Гамма Феникс жұлдыздары ежелгі арабтар үшін қайық сияқты көрінген. Француз саяхатшысы және астрономы Никола Луи де Лакайль 1756 жылы 27 жұлдызды Альфадан Омегаға дейінгі Байер белгілерімен картаға түсіріп, атады. Олардың ішінде екі жұлдызға жақын орналасқандықтан Ламбда деп ат қойылды, ал үш жұлдызға Омикрон, Пси және Омега деп белгі берді, бірақ Бенджамин Гулд сияқты кейінгі астрономдар бұл жұлдыздардың әріптеріне лайық емес деп санады. Кейіннен тағы бір жұлдыз Пси Феникс деп аталды, ал қалған екі атау қолданыстан шықты. Анка шоқжұлдыздағы ең жарқын жұлдыз. Оның көрінетін шамасы 2.37, спектральдік түрі K0.5IIIb, Жерден 77 жарық жылы қашықтықта орналасқан және орбитасында аз белгілі екінші дене бар. Анкаға жақын жерде Каппа Феникс орналасқан, ол спектральдік түрі A5IVn және көрінетін шамасы 3.90 болатын негізгі тізбек жұлдызы. Астеризмнің ортасында орналасқан Бета Феникс шоқжұлдыздағы екінші ең жарқын жұлдыз және тағы бір екі жұлдызды жүйе. Бұл жұлдыздар бірге, G8 типті сары алыптар, 3.31 шамасымен жарқырайды, бірақ компоненттері 4.0 және 4.1 шамасымен жеке-жеке айналып, 168 жылда бір-бірін толық айналып шығады. Зета Феникс немесе Вуррен – Алгол типіндегі тұтылатын екі жұлдызды жүйе, оның көрінетін шамасы шамамен 1.7 күн (40 сағат) ішінде 3.9 мен 4.4 аралығында өзгереді; оның күңгірттеуі Жерден бір-бірін жауып тұратын екі көк ақ B типіндегі жұлдыздардың құрамына байланысты. Екі жұлдыз бір-бірінен 0.05 АЕ қашықтықта, ал үшінші жұлдыз жұптан 600 АЕ қашықтықта орналасқан және орбиталық периоды 5000 жылдан асады. Жүйе 300 жарық жылы қашықтықта орналасқан. 1976 жылы зерттеушілер Клаусен, Гилденкерне және Гронбек жақын орналасқан 8-ші шамадағы жұлдыз жүйенің төртінші мүшесі екенін есептеп шығарды. AI Фе – 1972 жылы анықталған тұтылатын екі жұлдызды жүйе. Оның ұзақ өзара тұтылуы және спектроскопиялық және астрометриялық деректердің үйлесімі жұлдыздардың массаларын және радиустарын дәл өлшеуге мүмкіндік береді, бұл жұлдыздық қасиеттер мен қашықтықтарды Цефеид айнымалылары және басқа да әдістерден тәуелсіз тексеруге мүмкіндік береді. Ұзақ тұтылу оқиғаларын Күннің кедергісін болдырмау үшін ғарыштан бақылау жасау қажет. Гамма Феникс – M0IIIa типіндегі қызыл алып жұлдыз және оның шамасы 3.39 мен 3.49 аралығында өзгереді. Ол 235 жарық жылы қашықтықта орналасқан. W Феникс – 340 жарық жылы қашықтықта орналасқан Мира типіндегі айнымалы жұлдыз, 333.95 күн ішінде 8.1 мен 14.4 шамасы аралығында өзгереді. Қызыл алып, оның спектрі M5e мен M6e аралығында. Анкадан батысқа қарай 6.5 градус қашықтықта орналасқан SX Феникс – 79 минут ішінде 7.1 мен 7.5 шамасы аралығында өзгеретін айнымалы жұлдыз. Оның спектральдік түрі А2 мен F4 аралығында өзгереді. Ол SX Феникс айнымалылары деп аталатын жұлдыздар тобына өз атын берген. Rho және BD Феникс – бұл қысқа мерзімді (ең көп дегенде алты сағат) пульсациялық Delta Scuti айнымалылары, олар стандартты шамдар ретінде және астросейсмологияны зерттеу үшін қолданылған. Rho спектральдік түрі F2III, және 2.85 сағат ішінде шамалары 5.20 және 5.26 аралығында өзгереді. BD спектральдік түрі A1V, және шамасы 5.90 және 5.94 аралығында болады. Nu Феникс – сары ақ түсті негізгі тізбек жұлдызы, спектральдік түрі F9V және шамасы 4.96. 49 жарық жылы қашықтықта орналасқан, оның массасы Күннен 1.2 есе көп және оны шаң дискісі қоршап алған болуы мүмкін. Бұл жұлдыз шоқжұлдызындағы көзге көрінетін ең жақын жұлдыз. Ақ ергежейлі жұлдыздар – өте тығыз жұлдыздар, олар Жердің көлеміне сыйып отыр. Күннің массасының шамамен 85%-ын құрайтын Глизе 915-тің беткі ауырлығы 108.39 ± 0.01 (2.45 · 108) см·с-2, яғни шамамен 250 000 Жердің ауырлығына тең. Бүгінгі күнге дейін планеталары бар он жұлдыз табылды, ал SuperWASP жобасы арқылы төрт планеталық жүйе табылды. HD 142 – сары алып, оның көрінетін шамасы 5.7, және Юпитерден 1.36 есе көп массасы бар планетасы (HD 142 b) 328 күнде бір рет айналады. HD 2039 – 330 жарық жылы қашықтықта орналасқан, Юпитерден алты есе көп планетасы бар сары сублигант. WASP 18 – бұл 9.29 шамалы жұлдыз, оның Юпитер сияқты ыстық планетасы бар екені анықталды (WASP 18b) жұлдызды айналып өту үшін бір күннен аз уақыт қажет. Бұл планета WASP 18 жұлдызын одан да ескірек көрінуіне себеп болуы мүмкін деп күтілуде. WASP 4 және WASP 5 – бұл 1000 жарық жылы қашықтықта орналасқан және 13-ші шамадағы сары жұлдыздар, олардың әрқайсысы Юпитерден үлкен бір планетаға ие. WASP 29 – бұл спектральдік түрі K4V және визуалды шамасы 11.3 болатын, Сатурнға ұқсас өлшемді және массалы планеталық серігі бар қызғылт түсті карлик. Жер планетасы 3.9 күнде бір рет орбиталық айналым жасайды. WISE J003231.09 494651.4 және WISE J001505.87 461517.6 – кең өрісті инфрақызыл зерттеушісімен (Wide field Infrared Survey Explorer) ашылған екі қоңыр ергежейлі жұлдыз, олар тиісінше 63 және 49 жарық жылы қашықтықта орналасқан. Олардың ашылуынан бұрын болжам жасалған, қоңыр ергежейлі жұлдыздар – планеталардан үлкен, бірақ жұлдыздарға тән сутектік термоядролық реакцияға қабілетсіз денелер. Көптегендері аспан зерттеулері арқылы табылуда. Феникс шоқжұлдызында HE0107 5240 орналасқан, бұл қазірге дейін ашылған ең ескі жұлдыздардың бірі болуы мүмкін. Оның металдық қоры Күннен 1/200 000 есе аз, сондықтан ол ғаламның тарихының басында пайда болған болуы керек. 15.17 шамалы, ол қалың көзбен көрінетін ең әлсіз жұлдыздан 10 000 есе азырақ жарқырайды және 36 000 жарық жылы қашықтықта орналасқан. NGC 37 – көрінетін шамасы 14.66 болатын линза тәрізді галактика. Оның диаметрі шамамен 42 килопарсек (137 000 жарық жылы) және жасы шамамен 12.9 миллиард жыл. Роберт төрттігі (NGC 87 иррегулярлық галактикасынан және үш спиральдік галактикадан – NGC 88, NGC 89 және NGC 92) құралған, бұл 160 миллион жарық жылы қашықтықта орналасқан және соқтығысып, бірігіп жатқан төрт галактикадан тұратын топ. Олар 1.6 аркминут радиусы бар шеңбердің ішінде орналасқан, бұл шамамен 75 000 жарық жылына сәйкес келеді. ESO 243 49 галактикасында HLX 1 орналасқан, бұл орташа массалы қара тесік – осы сипаттағы алғашқы анықталған нысан. Ол ESO 243 49 галактикасымен соқтығысқан кезде сіңірілген кішкентай галактиканың қалдығы деп саналады. Оның ашылуына дейін бұл сипаттағы қара тесіктер туралы тек болжамдар болған. Шоқжұлдызының шегінде алып Феникс шоғыры орналасқан, оның ені шамамен 7.3 миллион жарық жылы және қашықтығы 5.7 миллиард жарық жылы, бұл оны ең массивті галактикалық шоғырлардың біріне айналдырады. Ол алғаш рет 2010 жылы ашылды, ал орталық галактика жылына шамамен 740 жаңа жұлдыз тудырып жатыр. Одан да үлкені – El Gordo, немесе ресми атауы ACT CL J0102 4915, оның ашылуы 2012 жылы жарияланды. 7.2 миллиард жарық жылы қашықтықта орналасқан, ол соқтығысып жатқан екі ірі галактикалық топтан тұрады, нәтижесінде ыстық газ шығып, рентген және инфрақызыл суреттерде көрінеді.
A curved line of stars comprising Alpha, Kappa, Mu, Beta, Nu and Gamma Phoenicis was seen as a boat by the ancient Arabs. French explorer and astronomer Nicolas Louis de Lacaille charted and designated 27 stars with the Bayer designations Alpha through to Omega in 1756. Of these, he labelled two stars close together Lambda, and assigned Omicron, Psi and Omega to three stars, which subsequent astronomers such as Benjamin Gould felt were too dim to warrant their letters. A different star was subsequently labelled Psi Phoenicis, while the other two designations fell out of use. Ankaa is the brightest star in the constellation. It is an orange giant of apparent visual magnitude 2.37 and spectral type K0.5IIIb, 77 light years distant from Earth and orbited by a secondary object about which little is known. Lying close by Ankaa is Kappa Phoenicis, a main sequence star of spectral type A5IVn and apparent magnitude 3.90. Located centrally in the asterism, Beta Phoenicis is the second brightest star in the constellation and another binary star. Together the stars, both yellow giants of spectral type G8, shine with an apparent magnitude of 3.31, though the components are of individual apparent magnitudes of 4.0 and 4.1 and orbit each other every 168 years. Zeta Phoenicis or Wurren is an Algol type eclipsing binary, with an apparent magnitude fluctuating between 3.9 and 4.4 with a period of around 1.7 days (40 hours); its dimming results from the component two blue white B type stars, which orbit and block out each other from Earth. The two stars are 0.05 AU from each other, while a third star is around 600 AU away from the pair, and has an orbital period exceeding 5000 years. The system is around 300 light years distant. In 1976, researchers Clausen, Gyldenkerne, and Grønbech calculated that a nearby 8th magnitude star is a fourth member of the system. AI Phe is an eclipsing binary star identified in 1972. Its long mutual eclipses and combination of spectroscopic and astrometric data allows precise measurement of the masses and radii of the stars which is viewed as a potential cross check on stellar properties and distances independent on Ceiphid Variables and such techniques. The long eclipse events require space based observations to avoid Solar interference. Gamma Phoenicis is a red giant of spectral type M0IIIa and varies between magnitudes 3.39 and 3.49. It lies 235 light years away. Psi Phoenicis is another red giant, this time of spectral type M4III, and has an apparent magnitude that ranges between 4.3 and 4.5 over a period of around 30 days. Lying 340 light years away, W Phoenicis is a Mira variable, ranging from magnitude 8.1 to 14.4 over 333.95 days. A red giant, its spectrum ranges between M5e and M6e. Located 6.5 degrees west of Ankaa is SX Phoenicis, a variable star which ranges from magnitude 7.1 to 7.5 over a period of a mere 79 minutes. Its spectral type varies between A2 and F4. It gives its name to a group of stars known as SX Phoenicis variables. Rho and BD Phoenicis are Delta Scuti variables—short period (six hours at most) pulsating stars that have been used as standard candles and as subjects to study astroseismology. Rho is spectral type F2III, and ranges between magnitudes 5.20 and 5.26 over a period of 2.85 hours. BD is of spectral type A1V, and ranges between magnitudes 5.90 and 5.94. Nu Phoenicis is a yellow white main sequence star of spectral type F9V and magnitude 4.96. Lying some 49 light years distant, it is around 1.2 times as massive as the Sun, and likely to be surrounded by a disk of dust. It is the closest star in the constellation that is visible with the unaided eye. White dwarfs are extremely dense stars compacted into a volume the size of the Earth. With around 85% of the mass of the Sun, Gliese 915 has a surface gravity of 108.39 ± 0.01 (2.45 · 108) cm·s−2, or approximately 250,000 of Earth's. Ten stars have been found to have planets to date, and four planetary systems have been discovered with the SuperWASP project. HD 142 is a yellow giant that has an apparent magnitude of 5.7, and has a planet (HD 142 b) 1.36 times the mass of Jupiter which orbits every 328 days. HD 2039 is a yellow subgiant with an apparent magnitude of 9.0 around 330 light years away which has a planet (HD 2039 b) six times the mass of Jupiter. WASP 18 is a star of magnitude 9.29 which was discovered to have a hot Jupiter like planet (WASP 18b) taking less than a day to orbit the star. The planet is suspected to be causing WASP 18 to appear older than it really is. WASP 4 and WASP 5 are solar type yellow stars around 1000 light years distant and of 13th magnitude, each with a single planet larger than Jupiter. WASP 29 is an orange dwarf of spectral type K4V and visual magnitude 11.3, which has a planetary companion of similar size and mass to Saturn. The planet completes an orbit every 3.9 days. WISE J003231.09 494651.4 and WISE J001505.87 461517.6 are two brown dwarfs discovered by the Wide field Infrared Survey Explorer, and are 63 and 49 light years away respectively. Initially hypothesised before they were belatedly discovered, brown dwarfs are objects more massive than planets, but which are of insufficient mass for hydrogen fusion characteristic of stars to occur. Many are being found by sky surveys. Phoenix contains HE0107 5240, possibly one of the oldest stars yet discovered. It has around 1/200,000 the metallicity that the Sun has and hence must have formed very early in the history of the universe. With a visual magnitude of 15.17, it is around 10,000 times dimmer than the faintest stars visible to the naked eye and is 36,000 light years distant. NGC 37 is a lenticular galaxy of apparent magnitude 14.66. It is approximately 42 kiloparsecs (137,000 light years) in diameter and about 12.9 billion years old. Robert's Quartet (composed of the irregular galaxy NGC 87, and three spiral galaxies NGC 88, NGC 89 and NGC 92) is a group of four galaxies located around 160 million light years away which are in the process of colliding and merging. They are within a circle of radius of 1.6 arcmin, corresponding to about 75,000 light years. Located in the galaxy ESO 243 49 is HLX 1, an intermediate mass black hole—the first one of its kind identified. It is thought to be a remnant of a dwarf galaxy that was absorbed in a collision with ESO 243 49. Before its discovery, this class of black hole was only hypothesized. Lying within the bounds of the constellation is the gigantic Phoenix cluster, which is around 7.3 million light years wide and 5.7 billion light years away, making it one of the most massive galaxy clusters. It was first discovered in 2010, and the central galaxy is producing an estimated 740 new stars a year. Larger still is El Gordo, or officially ACT CL J0102 4915, whose discovery was announced in 2012. Located around 7.2 billion light years away, it is composed of two subclusters in the process of colliding, resulting in the spewing out of hot gas, seen in X rays and infrared images.
Метеорлар жауын
Феникс – екі жылдық метеор шашырауының жарқылы. Феницидтер, сондай-ақ желтоқсан Феницидтері деп те аталады, алғаш рет 1887 жылдың 3 желтоқсанында байқалған. Бұл шашырау 1956 жылдың желтоқсанында ерекше қарқынды болды және 289P/Blanpain қысқа мерзімді кометасының ыдырауымен байланысты деп саналады. Ол 4-5 желтоқсанда ең жоғары нүктесіне жетеді, бірақ әр жыл сайын көрінбейді. 14 шілдеде сағатына бір метеорға дейін болатын өте шағын метеор шашырауы болады, бірақ метеорларды шілде айының 3-18 аралығында кез келген уақытта көруге болады; бұл шашырау шілде Феницидтері деп аталады.
Phoenix is the radiant of two annual meteor showers. The Phoenicids, also known as the December Phoenicids, were first observed on 3 December 1887. The shower was particularly intense in December 1956, and is thought related to the breakup of the short period comet 289P/Blanpain. It peaks around 4–5 December, though is not seen every year. A very minor meteor shower peaks around July 14 with around one meteor an hour, though meteors can be seen anytime from July 3 to 18; this shower is referred to as the July Phoenicids.