Кіріспе

Грек мифтік тұлғасы

Грек мифологиясында Феникс (Ежелгі грек: Φοῖνιξ Phoinix, жалпы есім: Φοίνικος Phoinikos) – Аминтор патшасының ұлы. Әкесімен туысқандық даудан кейін Феникс Фтияға қашып, онда долоптардың патшасы болып, жас Ахиллды тәрбиеледі және оны Троя соғысына бірге алып жүреді. Ахилл ашуланып соғыстан шыққаннан кейін Феникс оны қайта оралуға көндіруге тырысты. Феникс Гомердің "Илиада" шығармасында кейіпкер ретінде бейнеленеді, онда ол өзінің өмірбаянын айтады. Ол Эпостық циклде де бірнеше рет еске алынады. Б.з.б. V ғасырында "Феникс" атты бірнеше трагедия жоғалып кеткен, олар оның тарихын баяндаған болуы мүмкін, сондай-ақ ол тағы бірнеше пьесада кейіпкер болып көрінеді. Феникс туралы айтылымдар Пиндар, Палатин антологиясы, Ликофрон, Овидий және Гигиннің еңбектерінде кездеседі, ал мифограф Аполлодор оның өмірбаянына қысқаша сипаттама береді. Феникс б.з.б. 6 ғасырдың басынан бері көптеген ежелгі өнер туындыларында бейнеленген.

Мифология

Феникс Аминтордың ұлы еді. Әкесінің кәнизағына қатысты даудың салдарынан Феникс туған жерінен Фтияға қашып кетті, онда ол Ахиллдің әкесі Пелей патшаның қарауында болды. "Илиада" бойынша, оның қызғанышпен толған анасы (Клеобула, Гипподамея немесе Алцимеда) оны әкесінің кәнизағымен қарым-қатынасқа түсуге итермеледі. Аминтор бұл жайтты білген соң, Эринияларды шақырып, Фениксті баласыздыққа қарғыс етуді өтінді. Кейінгі деректерде Фениксті Аминтордың кәнизағы жалған айыптап, әкесі оны соқыр еткені, бірақ Хирон оның көзін қайта ашқандығы айтылады. Қай жағдайда болса да, Феникс Фтияға қашып, Пелей оны долоптардың патшасы етіп тағайындап, жас Ахиллді тәрбиелеуге тапсырды. Феникс Калидон қабанына аң ауғандардың қатарында болды және Ахилл ұлына Неоптолем деген ат бергендігі айтылады. Қартайған шағында ол Одиссей мен Нестормен бірге Ахиллді іздеп, Троя соғысына қатысуға шақырды, сондай-ақ Ахиллдің Троядағы серігі болды. Ахилл Агамемнонға ашуланып, шайқастан шыққаннан кейін, Феникс Агамемнонның Ахиллді шайқасқа оралуға көндіру үшін жіберген сәтсіз елшіліктің құрамында болды. Ахилл қайтыс болғаннан кейін, Феникс Неоптолемді Скиростан әкелуге жіберілгендердің бірі еді. Троядан отанына қайтып келе жатқанда Феникс қайтыс болып, оны Неоптолем жерледі. Оның қабірі Ейонда (Македония) немесе Трахисте (Тессалия) орналасқан, және осы жердегі "Феникс өзені" оның құрметіне аталған делінеді.

"Илиада"

Феникс Гомердің "Илиада" кітабының 9-шы кітабында маңызды рөл атқарады. Ахилл, гректердің ең ұлы жауынгері, грек қолбасшысы Агамемнонның өзіне жасаған жамандыққа қатты ашуланып, соғыстан бас тартты. Ахиллдің тәрбиесін жүргізген Феникс, қазір қарт адам, Ахиллге Троя соғысына еріп барады. Агакс пен Одиссейдің елшілігін құраған Феникс, Ахиллды шайқасқа қайта оралуға көндіру үшін Агамемнонның шатырына жіберіледі. Одиссей бірінші болып сөйлейді, Агамемнонның келісімге келу ұсынысын білдіреді, бірақ Ахилл оны толығымен қабылдамайды, келесі күні таңертең кемелерімен кететінін айтады. Ахиллдің ұстазы ретінде, ол оған "сөзбен де, іспен де шебер болуды" үйреткен Феникс, 172 жолдан тұратын ұзақ сөйлеуді бастайды. Феникс, Ахиллға ашуын басып, соғысқа қайта оралуын өтінеді. Феникстің сөзі – "батылдық пен дәстүрлі этиканың көрнекті бейнесі". Феникс, жеке сөзінде, Ахиллға өзінің екінші әкесі болғанын еске салады. Феникстің әкесі Аминтор, Орменнің ұлы, Грекияда патша болған. Аминтор, қызғанышпен толған анасының ықпалымен, әйелі Феникстің анасын тастап, бір әйелмен қарым-қатынас жасаған. Осы әрекеті үшін Аминтор Эринияларды шақырып, Фениксті баласыздықпен қарғады. Ашуланған Феникс Аминторды өлтіруге ниеттенген, бірақ соңында одан бас тарды. Оның орнына ол әкесінің патшалығын тастап кетуге шешім қабылдады. Тоғыз күн бойы достары мен туыстары оны тоқтатуға тырысты, бірақ он күнінен кейін ол қашып құтылды. Грекия арқылы қашып, Феникс Фитияға келді, онда Ахиллдің әкесі Пелей, Фениксті қабылдап, оны өз ұлындай күткен. Пелей Фениксті Долоптардың патшасы етіп тағайындады. Феникс жас Ахиллды тәрбиеледі, оны өз баласы сияқты өсірді. Ахиллға барлығын еске салғаннан кейін, Феникс одан "мақтаншаң рухыңды бақыла, жүрегің аяусыз болмасын. Тіпті құдайлар да мойынсұнуға дайын" дейді. Феникс, Ахиллды ықпал ету үшін екі оқиғаны айтады. Бірінші оқиға Зевстің қыздары – Литайлар ("Дұғалар") туралы, олар Ате ("Қателік") артынан келеді. Бұл оқиға Ахиллға дұғаларды қабылдамаудың қауіптілігін көрсетуге арналған. Оқиғадан кейін Феникс Ахиллдан "ашуын біржола тастап", жауынгер серіктерінің өтініштерін тыңдап, шайқасқа қайта оралуын сұрайды. Феникс Ахиллға ежелгі батырлардың ашуларынан кейін сыйлықтар мен жалбаулармен қайта оралатынын еске салады. Содан кейін ол Ахиллдың жағдайына ұқсас көптеген оқиғалары бар Мелеагр батырының оқиғасын баяндайды. Ахилл сияқты Мелеагр да ашуланып шайқастан бас тартқан. Достары мен туыстары Мелеагрге сыйлықтар ұсынып, шайқасқа қайта оралуын сұрайды, бірақ ол оларды қабылдамайды. Бірақ, отбасына қауіп төнгенде, ол әйелінің өтінішімен шайқасқа қайта оралады, бірақ ол үшін сыйлықтар мен құрметке ие болмайды. Соңында Феникс Ахиллға Мелеагр сияқты болмауға, ал Агамемнон ұсынған сыйлықтар мен құрметтерді қабылдауға шақырады, әйтпесе кеш болар еді. Бірақ Ахилл Феникске жауап ретінде мұндай сыйлықтарға мұқтаж еместігін және оның құрметі жеткілікті екенін айтады. Ол Феникске "Агамемнон үшін жылап, қайғырып, рухымды әлсіретуге тырыспа" деп ескертеді. Дегенмен, Ахилл Фениксті түнгі қонаққа шақырып, "таңертең біз қайта оралуды немесе мұнда қалуды шешеміз" дейді. Феникс туралы қысқаша мәліметтер 16, 17, 19 және 23-ші кітаптарда да кездеседі. 16-шы кітапта Феникс мирмидондықтар тобымен шайқасқа қатысады. 17-ші кітапта Афина Феникстің кейпін киіп, шайқастың қызуында Менелайды қолдайды. 19-шы кітапта Феникс Патроклдың өлімінен кейін Ахиллдің шатырында оны жұбатады. 23-ші кітапта Феникс Патроклдың қоштасу ойындарында төрешілік етеді.

Эпикалық цикл

Илиададан басқа, Феникс туралы бірнеше сілтемелер, эпикалық дәстүрден, Троя соғысы туралы эпикалық өлеңдер жинағы – Эпикалық циклде табылады. Ілияданың 19-шы шумасына жасалған түсіндірмелерде, Эпикалық циклға сілтеме жасай отырып, Троя соғысына дейін Феникс Одиссей мен Нестормен бірге Ахиллді іздеуге жіберілді (ол, қыз кейпінде Скирос аралында жасырынып жүрген екен) оны соғысқа қатысуға шақыру үшін. Киприя бойынша (Эпикалық циклдің өлеңдерінің бірі), Ахиллдің ұлы Неоптолем, бастапқыда Пирр деп аталған, Феникс оған Неоптолем ("жас әскер") деген есім берді, себебі Ахилл соғысқа барғанда жас болған. Проклдың "Ностой" туралы берген қысқаша мағлұматына сәйкес, Феникс Троя соғысынан Неоптолеммен бірге үйіне қайтып бара жатып қайтыс болды және оны Неоптолем жерледі.

Кейінгі дереккөздер

VI ғасырдың соңында, V ғасырдың басында өмір сүрген ақын Пиндар Феникс туралы былай деді: "Ол долопиялықтардың көптігін басқарды, олар сабызды тиімді қолданды және аттарды бағындырумен белгілі даналардың садағына көмектесті". Феникс трагедияшы Эсхилдің жоғалған пьесасы "Мирмидон" (б.з.д. 490–480 жж.) кейіпкері болды, онда елшілік сахнасы бейнеленген және Феникс Ахиллге ашуын тастап, шайқасқа оралуға көндіруге тырысқан болуы мүмкін. Трагедияшы Софокл өзінің "Филоктет" (б.з.д. 409 ж.) пьесасында Ахилл Трояда қаза болғаннан кейін гректерге Неоптолем соғыспаса, Трояны ешқашан жаулап ала алмайтындары туралы болжам айтылған, сондықтан гректер Неоптолемді өздерімен бірге Трояға әкелу үшін Феникс пен Одиссейді Скиросқа жіберді. Қызыл фигуралы волют кратерде (б.з.д. 470 ж. шамасында) Неоптолем, Феникс және Одиссей (барлығының есімдері көрсетілген) анасы мен атасы Ликомедпен қоштасып жатқандары бейнеленген (Феррара 44701). Софокл, оның замандасы V ғасыр трагедияшысы Эврипид және Хиос ақыны Ион, басқалармен бірге, "Феникс" атты пьесалар жазды, олар қазір жоғалып кетті, бұл пьесалар Феникстің әкесімен болған қақтығысы туралы айтқан болуы мүмкін. Софокл мен Ионның пьесалары туралы ештеңе белгілі емес. Алайда Аристофанның "Ахарнян" пьесасындағы сілтемеден Эврипид Фениксті соқыр етіп көрсеткенін білуге болады. Сонымен қатар, дәлелдер Эврипидтің нұсқасында Феникс әкесінің кәнизағы тарапынан зорлауда жалған айыпталғанын және Аминтордың жаза ретінде оны соқыр қылғанын көрсетеді. Цизикендік эпиграммалар, Палатин антологиясының үшінші кітабы, Аминтордың Фениксті соқыр етуіне қатысты, Феникстің анасы, осы жерде Алцимеда деп аталған, күйеуін тоқтатуға тырысқандығын айтады. Ақын Ликофрон Феникс туралы, оның әкесінің соқырлық салғанын айтады, ал ақын Проперций Хиронның Феникске көру қабілетін қайтаруын айтады. Ликофрон сондай-ақ Фениксті Эйонмен байланыстырады, онда оның жерленгені айтылған. Ликофронның шәкірттері Феникстің анасын Клеобула деп атаған, ал кәнизаның есімін Клития немесе Фтия деп көрсеткен. "Илиада" 9.448-ге жасалған А. Сколия бойынша, Феникстің анасы Гипподамея, ал кәниза Клития деп аталған. Ақын Овидий де, мифограф Гигин де Феникстің Калидондық шошқаны аулауға қатысқан батырлардың бірі болғанын айтады. Ал Вергилий өзінің "Энеидасында" Феникс пен Одиссейді Трояны тонап алған кезде, Приам сарайындағы ғибадатханада, Троя қазынасын күзетіп тұрғанын сипаттайды. Мифограф Аполлодор, әрине, Эврипидтің "Феникс" пьесасына сүйене отырып, Феникстің Аминтордың кәнизасы Фтияны азғырғаны үшін жалған айыпталғанын айтады. Аминтор Фениксті соқыр етті, бірақ Пелей Фениксті көзін емдеген кентавр Хиронға алып келді. Пелей Фениксті Долопиялықтардың патшасы етіп тағайындады. Аполлодор Ахиллге Одиссей, Феникс және Аякс елшілігі туралы айтады. Софокл сияқты, Аполлодор Феникс пен Одиссейдің Неоптолемді Трояға әкелуге жіберілгенін айтады және Проклмен келісе отырып, соғыстан кейін Неоптолемпен бірге үйге қайтып келе жатып Феникс қайтыс болды және оны Неоптолем жерледі дейді. Грек ақыны Эвбул "Феникс" атты пьеса жазды, латын ақыны Энний де осылай істеді. IV ғасырдың грек ақыны Квинт Смирней өзінің "Постгомерика" эпостық поэмасында Феникстің Ахиллдің ұлы Неоптолемді Трояға қарсы қарсы алып, оған әкесі туралы айтады. IV ғасырдың Диктис Кретенсис бойынша, Ахилл, Аякс және Феникс гректердің Троя соғысы флотының қолбасшылары болды.

Иконография

Феникс бірнеше көне өнер туындыларында бейнеленген, б.з.д. 570 жылға дейін сонатын туындыларда кездеседі. Ол көбінесе басқа тұлғалардың қара түсіне қарама-қарсы ақ шашы мен сақалымен ерекшеленеді, мысалы, Брайгос суретшісінің (б.з.д. 490 ж.) қызыл суреттегі киликсінде, онда Бриссей оған шарап құяды (жоғарыда көрсетілген Лувр G152). Гомердің "Илиадасының" 9-шы кітабынан алынған Ахиллге елшілік сахнасы б.з.д. 5-ші ғасырдың басындағы аттикалық вазаларда кең таралған, Феникс осы сахнада маңызды тұлға болып бейнеленеді. Ондай вазалардың онға жуығы сақталған. Олардың ең ертесі, шамамен б.з.д. 490 жылы, Евхаридес суретшісіне тиесілі қызыл фигуралы каликс кратеры (Лувр G163). Онда сол жақта Феникс отыратын Одиссейдің артында тұр, екеуі де оңға қараған, ал оң жақта Диомед (күтілген Аякс орнына) отыратын Ахиллдің артында тұр, екеуі де солға қараған, барлығы жазу арқылы аталған. Феникс әдеттегідей ақ шашымен суреттелмесе де, ол басқа үш адамнан жасы үлкен болып көрінеді. Осындай елшілік сахналарын көрсететін басқа вазалар: Antikensammlungen 8770 (жоғарыда көрсетілген) және Louvre G146 (оң жақта көрсетілген). Феникс тағы бірнеше вазада кездеседі. Б.з.д. 570 ж. (Лондон 1897.0727.2) Тиррен амфорасында Феникс Ахиллдің қабірінде Поликсеннаның сойылуын бейнелейтін сахнаның бір бөлігі ретінде көрсетілген. Неоптолем Поликсеннаның тамағын кескен кезде, Феникс оң жақта тұр, артына бұрылып, басқа жаққа қарайды (бәлкім, мақұл көрмейді немесе көре алмайды). Жоғарыда айтылғандай, Феникс Одиссей мен Неоптолеммен бірге қызыл фигуралы волют кратерінде (б.з.д. 470 ж.) бейнеленген, бұл Неоптолемнің Скиростан кетуін көрсетеді (Феррара 44701). Феникс сондай-ақ Эуфроний салған қызыл фигуралы киликсте шешінікке жетекшілік етеді, одан кейін қолын басына қойған әйел (Тетис?) келеді, Аякс Ахиллдің мәйітін көтеріп әкеледі және шерудің соңында (Дж. Пол Гетти мұражайы 77. AE.20) жауынгер (вероятно, Одиссей) тұрады. Феникс афиналық қызыл фигуралы стамнос екі жағында да бейнеленген, б.з.д. 480 ж. шамасында, Триптолем суретшісі салған (Antikenmuseum BS 477). B жағы – Ахиллге елшілік сахнасының тағы бір нұсқасы. Феникс, ұзын ақ шашы артына байланған, оң жақта, отыратын Ахиллдің артында тұр. A жағында сол жақтағы Феникс Аякс немесе Ахиллді ұстап тұр, ал оң жақтағы Приам, сондай-ақ ұзын ақ шашы артына байланған, Гекторды ұстап тұр. Егер Феникс ұстап отырған жауынгер Аякс болса, онда бұл Илиаданың 7-ші кітабындағы Аякс пен Гектордың жекпе-жектері болуы мүмкін, әйтпесе бұл Патроклдың өлімінен кейін Ахилл мен Гектордың жекпе-жегі болуы мүмкін, бірақ Илиадада Феникстің осы жекпе-жектерге қатысы туралы айтылмаған. Осыған ұқсас сахна афиналық қызыл фигуралы амфорада (б.з.д. 480 ж.) Клеофрад суретшісі салған (Мартин фон Вагнер мұражайы L508). A жағында Феникс (аты аталған) жауынгерді (Аякс?) ұстап тұр, ал B жағында тағы бір қарт (Приам?) Гекторды (аты аталған) ұстап тұр.