Кіріспе

Австралия мен Жаңа Гвинея арасындағы Торрес бұғазындағы аралдар тобы.

Тарих

Испан зерттеушісі Луис Ваэс де Торрес 1606 жылы Торрес бұғазынан өтті. Торрес Педро Фернандес де Кейрос экспедициясына қосылды, ол Тынық мұхиты арқылы Перуден батысқа қарай Тера Аустралисті іздеп жүрді. Лейтенант Джеймс Кук 1770 жылы Австралияның шығыс бөлігін Иелену аралында алғаш рет британдық егемендікке ие болды, оны Ұлы Жорж III есімімен Жаңа Оңтүстік Уэльс деп атады. Британдық әкімшілік бақылау 1862 жылға дейін Торрес бұғазы аралдарында басталған жоқ, ол Джон Джардинді, Рокхэмптондағы полиция судьясын, Торрес бұғазындағы үкімет резиденці ретінде тағайындады. Ол бастапқыда Олбани аралында шағын қоныс құрды, бірақ 1864 жылдың 1 тамызында Сомерсет аралына қоныстанды. Торрес бұғазының аралдарының халқы ұзақ уақыт бойы жемшөп қабықтарын іздеп суға түсіп жүрсе де, жемшөптің анасын әшекей ретінде пайдалану үшін жемшөп пен трохус қабықтарының халықаралық индустриясы 1860 жылдары ғана басталды. 1890 жылдары аралдар әлемдегі жемшөп қабықтарының 50 пайыздан астамын өндірді. Лондон миссионерлік қоғамының (ЛМҚ) миссиясы, пастор Сэмюэл Макфарлейн 1871 жылдың 1 шілдесінде Эрубқа (Дарнли аралы) келді. Англикан шіркеуі ХХ ғасырда олардың миссиясын қабылдағаннан кейін, олар бұл оқиғаларды "Нұрдың келуі" деп атады және жыл сайын 1 шілдеде мерекелеуді белгіледі. 1872 жылы Квинслендтің шекарасы Квинсленд жағалауынан 60 миль қашықтықтағы Торрес бұғазындағы Бейсенбі аралы мен басқа аралдарды қамтиды. 1879 жылы Квинсленд басқа Торрес бұғазы аралдарын өзіне қосып алды. Олар Британдық Квинсленд колониясының бөлігі ретінде, ал 1901 жылдан кейін Австралияның Квинсленд штатының бөлігі ретінде жіктелді. Бірақ олардың кейбіреулері Жаңа Гвинея жағалауына жақын орналасқан. 1885 жылы Джон Дуглас Бейсенбі аралында тұратын Үкімет резиденці судья болып тағайындалды. Ол аралдарды аралап, жергілікті тұрғындардың бәріне танымал болды. Ол жергілікті дәстүрлі жүйені қолдап, әрбір аралдың мұрагерлік басшысын бас судья етіп тағайындаған жүйені орнатты. Ол сонымен қатар жергілікті полицияны құрды, бірақ жергілікті полиция қаруланған жалғыз арал Сайбай болды. Оларға Жаңа Гвинея жағалауындағы өз аумақтарынан аралдарға шабуыл жасаған бас аулаушылар - маринд анимі (бұрынғы Tugeri) шабуылдарын тойтару үшін Snider карабиндары берілді. Олар миссионерлердің жойғысы келмеуі үшін 2000-ға жуық мәдени заттарды жинап алып кетті. Бірақ Сэмюэл Макфарлейн жинаған барлық бұйымдар Лондонға, көбінесе Еуропа музейлеріне сатылды. Бұл Квинсленд үкіметіне жерлестерге және олардың жер пайдалануына заңдық шектеулер қоюға күшті өкілеттік берді. Австралияның федералды үкіметі Папуа-Жаңа Гвинеяны қанағаттандыру үшін солтүстік аралдарды беруге ниеттенді, бірақ Квинсленд үкіметі мен Квинсленд премьер-министрі сэр Джон Бжелке Петерсен қарсы болды. 1978 жылы аралдар мен олардың тұрғындары австралиялық болып қала беретін келісім жасалды, бірақ Австралия мен Папуа-Жаңа Гвинея арасындағы теңіз шекарасы тұйық арқылы өтеді деп анықталды. Іс жүзінде екі ел де өзен байлықтарын басқаруда тығыз ынтымақтастық жасайды. 1982 жылы Эдди Мабо және басқа төрт Торрес бұғазының аралдарының тұрғындары Мер (Мюррей аралы) жерлеріне дәстүрлі меншік құқығын орнату үшін сот ісін бастады. Мабо бірінші талапкер болғандықтан, ол "Мабо ісі" деп аталды. 1992 жылы Квинслендтің Жоғарғы соты мен Австралияның Жоғарғы соты он жыл бойы сот талқылауларынан кейін, соңғы сот Мер халқының Квинслендке қосылғанға дейін өз жерлеріне ие болғанын анықтады. Бұл шешім ұзақ уақыт бойы қалыптасқан Terra Nullius ("ешкімнің жері") заңдық ілімін жоққа шығарды, бұл Австралиядағы Корольдік жерлерге тума жерлік құқық аннексия кезінде жойылған деп есептеген. Осылайша, бұл шешім Торрес бұғазының аралдарының тұрғындары мен Австралия аборигендерінің жерлерге деген талаптары үшін үлкен мәнге ие болды. Оның әсері әлі де 21-ші ғасырда сезілуде, өйткені жергілікті қауымдастықтар 1993 жылғы Туған жердің атаулары туралы заңға сәйкес дәстүрлі жерлеріне талап қояды. 1994 жылдың 1 шілдесінде Торрес бұғазының өңірлік билігі (ТБББ) құрылды. 2008 жылдың наурыз айында Торес бұғазының аралдарының он бес кеңесі Торес бұғазының арал аймақтық кеңесі немесе Торес бұғазының арал аймағын құру үшін бір органға біріктірілді, оны Квинсленд үкіметі қаржылық өмір сүру мүмкіндігіне, сондай-ақ бүкіл штаттағы жергілікті үкіметтердің есеп беруіне және ашықтығына байланысты құрды. Ол Бейсенбі аралынан басқарылады, бірақ Бейсенбі, Хорн аралы, Уэльс принсі аралы және басқалары Торрес округінің басқармасына бағынады. 2021 жылы Торрес бұғазы аралдарының халқы 4,514 адамды құрады, оның 4,144-і (91.8%) Торрес бұғазының аралдарының халқы болды. Бұл тұрғындар 274 аралдың тек 14-інде ғана тұрады. Салыстыру үшін, Австралияның бүкіл аумағында Торрес бұғазының аралдарынан шыққандардың саны 32,345 адамды құрады, ал Торрес бұғазының аралдарынан және аборигендерден шыққандардың саны тағы 26,767 адамды құрады.

География

Аралдар белгілі бір аумақты алып жатыр. Кейп-Йорк пен Жаңа Гвинеяға дейінгі бұғаздың ені ең тар жерінде шамамен 6 шақырымды құрайды; аралдар арасында шашырап орналасқан, ең шығысынан ең батысына дейін шамамен созылады. Аралдардың жалпы жер көлемі құрайды, ал жердің бөлігі ауыл шаруашылығына пайдаланылады. Торрес бұғазы бұрынғыда қазіргі Австралия құрлығын Жаңа Гвинеямен байланыстырған Арафура жазығы деп аталатын құрлық көпірінің бір бөлігі болған (Сахул, Меганезия, Австралия-Жаңа Гвинея деп аталатын біртұтас құрлық). Бұл құрлық көпірі соңғы мұз дәуірінің соңында, шамамен 12 000 жыл бұрын теңіз деңгейінің көтерілуінен су астында қалды, нәтижесінде Арафура және Корал теңіздерін байланыстыратын бұғаз пайда болды. Батыс Торрес бұғазындағы көптеген аралдар – мұхит деңгейі көтерілгенде толығымен суға батпаған осы құрлық көпірінің қалған шыңдары. Аралдар мен оларды қоршаған сулар мен рифтер әртүрлі құрлық және теңіз экожүйелерін құрайды, олар сирек немесе бірегей түрлерге арналған ортаны қамтамасыз етеді. Аралдарда, сондай-ақ Квинсленд және Папуа-Жаңа Гвинеяның көршілес аймақтарында тұз су крокодилдері мекендейді. Аралдардың теңіз жануарларына дугонгтар (Үнді мұхиты мен тропикалық Батыс Тынық мұхитында, оның ішінде Папуа-Жаңа Гвинея және Австралия суларында кеңінен таралған, қорғауға алынған теңіз сүтқоректілерінің түрі), жасыл, ридли, сойқықұйрық және жалпақ теңіз тасбақалары жатады. Торрес бұғазы аралдарын геологиялық құрылымы мен пайда болуы, сондай-ақ орналасуы бойынша бес ерекше топқа бөлуге болады. Торрес бұғазы көптеген құстарға пана болады, оның ішінде арал тұрғындарының ұлттық символы саналатын Торрес императорлық қазғыры. Бұл аралдар сонымен қатар үлкен Кейп-Йорк платформасының физиографиялық бөлігі болып табылады, ол өз кезегінде Шығыс Австралия Кордильерасының физиографиялық бөлігінің құрамына кіреді.

Батыс аралдар (Гудау Малулигал ұлты)

Бұл топтағы аралдар Жаңа Гвинеяның оңтүстік-батыс жағалауына өте жақын орналасқан (ең жақын арал жағадан аз қашықтықта). Сайбай (Торрес бұғазы аралдарының ең ірілерінің бірі) және Боигу (Талбот аралдарының бірі) – Жаңа Гвинея өзендерінен келген шөгінділер мен лайдың бұғазда жиналуынан пайда болған, тегіс жазық аралдар. Бұл аралдардағы өсімдіктердің басым бөлігі мангр тоғайларынан тұрады және олар су тасуға бейім. Бұл топтағы тағы бір маңызды арал – Дауан (Мт Корнуоллис) – көбінесе граниттен құралған, тік беткейлі кішкентай арал. Бұл арал, іс жүзінде, Австралияның дерлік барлық шығыс жағалауы бойымен созылатын Ұлы бөлініс тау тізбегінің солтүстік шегін білдіреді. Бұл шың соңғы мұз дәуірінің соңында теңіз деңгейінің көтерілуі нәтижесінде аралға айналды. Боигу аралының батысындағы, Топ-Уэстерн аралдарының ең жақын аралы – адам қоныстанбаған, оқшау Деливеренс аралы.

Батыс аралдар маңы (Маллулигал ұлты)

Бұл топтағы аралдар бұғаздың ортасынан оңтүстікке қарай жатыр, және олар негізінен базальттық шөгінділері бар биік гранитті төбелерден тұрады, бұл қазір су астында қалған құрлық көпірінің ежелгі шыңдарынан пайда болған. Моа (Банкс аралы) Торрес бұғазындағы екінші ірі арал, ал Баду (Мулгрейв аралы) одан сәл кішірек және кең мангр батпақтарымен шеңберленген. Басқа кіші аралдарға Мабуаг, Пулу және шығысқа қарай Нагир (дұрыс формасы Наги, сондай-ақ А.А. Эрнест тауы аралы) жатады. Мәдени тұрғыдан бұл Торрес бұғазының ең күрделі бөлігі болды, онда Батыс орталық аралдықтардың төрт топтамасы/диалектілерінің үшеуі кездеседі. Наги мәдени және тілдік жағынан Орталық аралға (Кулкалаиг аумағы, атап айтқанда Уарабер тайпалық суларының бір бөлігі) жатады, Моа – Муалаиг Италайг Каивалаиг [Каурараиг/Каурарег] тайпалық аймақтарының бір бөлігі, онда екі топ бар: оңтүстіктегі Италайг және солтүстіктегі Муалаиг. 1922–1923 жылдары күштеп көшірілген көптеген Каурараигтер де осы жерде тұрады. Баду мен Мабуаг – Малуигал теңіз халықтары.

Ішкі аралдар (Kaiwalagal Kawrareg аборигендер ұлты)

Бұл аралдар, сондай-ақ Бейсенбі аралдары тобы деп аталады, Кейп-Йорк түбегіне ең жақын орналасқан, олардың топографиясы мен геологиялық тарихы өте ұқсас. Муралаг (Уэльс принці аралы) – бұл бұл бұғаздың ең үлкен аралы және осы тығыз топталған топтың орталығын құрайды. Көптеген есе кішкентай Вайбен (Бейсенбі аралы) аймақтың әкімшілік орталығы және ең көп халқы бар жер. Бұл аралдардың бірнешеуінде тұрақты тұщы су бұлақтары бар, ал кейбіреулерінде 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында алтын өндірілген. Австралия материгіне жақындығының арқасында, олар перленең және балық аулау өнеркәсібінің орталықтары болды. Нұрупай (Хорн аралы) аймақтың әуежайына ие, сондықтан ол көптеген басқа қауымдардан келген тұрғындармен байланыс пунктіне ұқсайды. Кирири (Хэммонд аралы) – бұл топтағы тағы бір тұрақты қоныстанған арал; Туинд (Иелік аралы) 1770 жылы лейтенант Джеймс Куктың сол жерге түсуімен танымал. Моа, жақын батыс тобында орналасқан, мәдени және тілдік жағынан осы топтың бір бөлігі болып табылады.

Орталық аралдар (Кулкалгал ұлты)

Бұл шоғыр Торрес бұғазының ортасында кеңінен таралған, көптеген шағын құмды сайлардан тұрады, олар жақын маңдағы Ұлы Барьерлі рифте кездесетіндей, коралл рифтерімен қоршалған. Дегенмен, бұл топтағы Гербар (Екі бауырлас) және Яма (Ям аралы) сияқты солтүстік аралдар сайлар емес, биік базальттық жартастар. Наги осы топтың мәдени-тілдік бөлігі болып табылады және биік базальттық жартастарға ие. Порума (Кокос аралы), Варабер аралы және Масиг (Йорк аралы) сияқты төмен жатқан, мекенделген коралл сайларының көпшілігі ұзындығынан кем және енінен тарырақ. Олардың кейбіреулері тұзды судың енуіне байланысты қиындықтарға тап болды.

Шығыс аралдары (Кемер-Кемер-Мериам ұлты)

Бұл топтағы аралдар (атап айтқанда Мер (Мюррей аралы), Дауар және Вайер, сондай-ақ солтүстікке қарай Эруб аралы мен Стивен аралы (Угар)) қалғандарынан өзгеше жаратылған. Олардың пайда болуы вулкандық, плейстоцен дәуірінде активті болған жанартаулардың шыңдарынан құралған. Осының салдарынан олардың төбелерінде құнарлы және бай қызыл түсті вулкандық топырақтар бар, және қалың өсімдік жамылғысымен жабылған. Бұл аралдардың ең шығыс бөлігі Ұлы Барьер рифінің солтүстік тармағына жақын орналасқан.

Өңірлік орган

1994 жылы құрылған Австралияның заңдық өкіметі Торрес бұғазының өңірлік билігі (ТСРА) аралдарды басқаруды жүзеге асырады. ТСРА-да Торрес бұғазы аймағында тұратын Торрес бұғазы аралдары мен аборигендер қауымдастықтарының 20 өкілінен тұратын сайланған кеңес бар. 1984 жылғы Квинслендтің Қоғамдық қызмет (Торрес бұғазы) туралы заңына және 1989 жылғы ATSIC туралы заңның 5-бөліміне сәйкес, әрбір құрылған жергілікті қауымдастықтан бір өкіл кеңеске сайланады. ТСРА өзі Австралия Премьер-Министрінің және Министрлер Кабинетінің ведомствосының (бұрын Отбасылар, қоғамдық қызметтер және аборигендер істері ведомствосы) құзыретіне жатады. Бейсенбі аралы аралдардың әкімшілік орталығы болып табылады. ТСРА қазіргі таңда жергілікті қауымдастықтарды федералды және штаттық деңгейлерде ұсытады; бұрын штаттық өкілдік Квинслендтің заңдық органы арқылы жүзеге асырылды, ол Аралдық үйлестіру кеңесі (ICC) деп аталды. Торрес бұғазы аралдары аймағының жергілікті басқару аймағы 2008 жылдың наурызында ICC-ді алмастырды. 2008 жылдың наурыз айында Торрес бұғазының аралдық кеңестерінің он бесi қаржылық тұрақтылық, есеп беру және штат бойынша жергілікті басқарудың ашықтығын қамтамасыз ету мақсатында Квинсленд үкіметі құрған Торрес бұғазы аралдық аймақтық кеңесін (немесе Торрес бұғазы аралдық аймағын) құру үшін біріктірілді.

Тәуелсіздік қозғалысы

Тәуелсіздікті қолдаған саясаткерлердің қатарында Боб Каттер және Квинслендтің бұрынғы премьер-министрі Анна Блай бар. Ол 2011 жылдың тамызында Премьер-министр Джулия Гиллардқа Торес бұғазының Австралиядан тәуелсіздігін қолдап хат жолдады. Премьер-министр Гиллард 2011 жылдың қазан айында "оның үкіметі Торес бұғазының өзін-өзі басқару туралы өтінішін құрметпен қарастыратынын" мәлімдеді. Тәуелсіздікті қолдаған тағы бір тұлға – Австралияның аборигендер құқықтары үшін күрескен белсенді Эдди Мабо.

Тілдер

Торрес бұғазының аралдарының жергілікті халқы – аралдардың түпкілікті тұрғындары – негізінен меланезиялықтар, мәдени тұрғыдан Папуа – Жаңа Гвинеяның жағалау халықтарына ең жақын. Осылайша, олар Австралияның аборигендерінен ерекшеленеді және тарихи сауда мен некелесудің жалғасуына қарамастан, олар туралы бөлек айтылады. Материктің жақын жағалауында Бамага және Сеисия деген екі Торрес бұғазы аралдары қауымдастығы бар. Торрес бұғазы туралы шартқа сәйкес, Папуа – Жаңа Гвинея тұрғындарына дәстүрлі мақсаттармен Торрес бұғазы аралдарына баруға рұқсат етіледі. Аралдарда үш тілде сөйленеді. Екі түпкілікті тіл – Батыс Орталық Торрес бұғазы тілі (Калау Лагау Я, Калау Кавау Я, Кулкалгау Я және Каивалигау Я сияқты түрлі атаулармен белгілі) және Шығыс Торрес тілі – Мериам Мир. Юмплаток (Торрес бұғазы креолы және Броукен деп те аталады) – Торрес бұғазында қолданылатын қазіргі заманғы Торрес бұғазы арал тілі. 19 ғасырдан бері миссионерлер, саудагерлер және басқа да ағылшын тілді адамдармен байланыс пиджин тілінің пайда болуына әкелді. Ол креол тілі ретінде дамыды, өзінің ерекше дыбыстық жүйесі, грамматикасы, сөздік қоры, қолданысы және мағынасы бар. Торрес бұғазы креолына көптеген Торрес бұғазының арал тұрғындары сөйлейді, ол Австралияның стандартты ағылшын тілі мен дәстүрлі түпкілікті тілдердің қоспасы болып табылады. Бұл ағылшын тіліне негіделген креол, бірақ әр аралдың өзіндік креол нұсқасы бар. Торрес бұғазы креолы Австралия материгінде де қолданылады, оның ішінде Солтүстік жарты арал аймағында және Кейрнс, Таунсвилл, Маккей, Рокхэмптон және Брисбен сияқты жағалаулық қалаларда.

Климаттың өзгеруі

Торрес бұғазындағы аралдар, әсіресе теңіз деңгейінен көп көтерілмейтін аралдар, теңіз деңгейінің көтерілуінен қорқанышқа толы. Дауылды желдер мен үлкен толқындар ең қауіпті. Басқа да туындап жатқан мәселелер: топырақ эрозиясы, мүліктердің зақымдануы, ішуге жарамды судың ластануы және қабірлердің ашылуы. 2010 жылдың маусым айына дейін Торрес бұғазы аралдарының тұрғындарын қоныстандыру жоспары болған жоқ. 2021 жылға қарай кем дегенде бір тұщы су қоймасы кермек суға айналды. Бойгу аралында толқын тосқыштардың құрылысы басталды, ал Масиг аралы одан кейін кезегін күтуде.

Ауруларды бақылау

Банан өсімдіктерінің жапырақ ауруы – қара сигатока, бүкіл әлемде банан үшін ең қауіпті ауру болып саналады және Папуа-Жаңа Гвинея мен Торрес бұғазы аралдарында ендемік болып табылады. Кейде инфекциялар Кейп-Йорк түбегінде де табылды, бірақ жою бағдарламалары арқылы олардың таралуы тоқтатылды. Бұл аурудың материкке Торрес бұғазы аралдарынан әкелінген өсімдік материалдары арқылы келгені мүмкін.

Музыка

Торрес бұғазының музыкасы көбінесе аспаптармен сүйемелделіп айтылатын ән түрінде болады. 1871 жылдан бастап Лондондық миссионерлік қоғам арқылы христиан дінінің таралуы зор ықпал еткенімен, одан бұрын музыкалық мәдениет бұл бұғаздың мәдени және географиялық алуандылығын көрсететін.