1969 жылғы Қытай-КСР шекара қақтығысы және оның салдары

Кіріспе

1969 жылы жарияланбаған Қытай-Кеңес Одағы арасындағы қақтығыс

Бұрынғы шекаралық қақтығыс

Қытай-Кеңес шекаралық қақтығысы – 1969 жылы Қытай-Кеңес Одағының жарылуынан кейін Кеңес Одағы мен Қытай арасындағы жеті айлық жарияланбаған әскери қақтығыс. Әлемдегі ең ірі екі коммунистік мемлекетті соғысқа дейін жеткізген ең ауыр шекаралық қақтығыс Маньчжуриядағы Усури (Усули) өзеніндегі Даманский (Женбао) аралы маңында болды. Шыңжаңда да қақтығыстар орын алды. 1964 жылы қытай тарапы 19 ғасырда Ресей империясының Цин әулетіне тең емес шарттар арқылы таңған Қытай-Кеңес шекарасы мәселесін қайта қарады. Шиеленіс күшейгеніне байланысты келіссөздер тоқтап, екі тарап та шекараға әскери күшін күрт арттыра бастады. 1968 жылы Чехословакияға Кеңес әскерлерінің кіргенінен кейін Қытай-Кеңес қатынастары одан бетер нашарлады. 1969 жылдың наурыз айында Халық Азаттық Армиясының тобы Маньчжуриядағы Чжэнбао аралында Кеңес шекарашыларымен қақтығысқа түсті, нәтижесінде екі тарап та ауыр шығынға ұшырады. Тамыз айында Шыңжаңдағы Тиеликетидегі келесі қақтығыс толыққанды ядролық соғыс қаупін тудырды. Қыркүйек айында Кеңес Премьер-Министрі Алексей Косыгин мен Қытай Премьер-Министрі Чжоу Энлайдың кездесуінен кейін жағдай деэскалацияланды және атысты тоқтату бұйрығы берілді. Кеңес Одағының қаупін теңдестіру үшін Қытай үкіметі АҚШ-пен қарым-қатынасты жақсартуға ұмтылды. 1971 жылы Генри Киссинджердің Қытайға жасаған құпия сапары, 1972 жылы президент Ричард Никсонның Қытайға ресми сапарына жол ашты. Шекаралық келіссөздер қайта басталса да, Қытай-Кеңес қатынастары жақсармады және он жыл бойы нәтижесіз жалғасты. 1991 жылы Кеңес Одағының ыдырауына дейін ғана маңызды келіссөздер өтті. Қытай мен Ресей арасындағы шекара мәселесі 2003 жылы қол қойылған шарт және 2008 жылғы қосымша келісім арқылы толыққанды шешілді.

Тарих

Солтүстік-батыс Қытайдың Сіньцзян провинциясындағы Шенг Шичай (1933-1944 жж.) губернаторы кезінде Қытайдың Гоминьтанг партиясы алғаш рет кеңестік этникалық саясатты ұстанған ұйғыр халқының этникалық категориясын мойындады. Кеңес Одағы да, Ақ қозғалыс та Үш округтік революция кезінде Гоминьданға қарсы күрес үшін Или ұлттық армиясымен жасырын одақтасты. Көбінесе мұсылман ұйғыр көтерілісшілері жалпы алғанда ханьқытайларға қарсы погромдарға қатысқанмен, бұл дүрбелеңдер ақырында Синьцзяндағы Гоминьдан билігін Қытай Коммунистік партиясының билігімен алмастырды. Кеңес тарихнамасы, әсіресе "Уйғыр зерттеулері", 1960-1970 жылдардағы Қытай-Кеңес арасындағы шиеленісті саяси тұрғыдан толығымен өзгертті. Кеңес коммунистік партиясында жұмыс істеген түрк ғалымы Турсун Рахминов қазіргі ұйғырлар ежелгі Тоқуз Оғуз елін (744-840), Қара хандық хандығын (840-1212) және т.б. құрды деп дәлелдеді. Қытай әулеттеріне қарсы соғыстар ұйғыр этносының ұлт-азаттық күресі ретінде қарастырылды. Кеңес тарихшылары бұл мәселелерде біркелкі болған жоқ; мысалы, Қытай-Кеңес қатынастары жылырақ болған кезде, үш округтік революцияны кеңес тарихшылары ұлттық азаттық үшін қытайға қарсы ұсыныс ретінде емес, Қытай Азамат соғысы кезінде Гоминьданға қарсы оппозицияның бөлігі ретінде суреттеді. Кеңестер сонымен қатар ұйғырлардың 4380 км шекара бойымен Қазақстанға көшіп келуін ынталандырды. 1962 жылдың мамыр айында Шыңжаң провинциясынан 60 000 ұйғыр аштық пен экономикалық хаостан қашып, шекарадан Совет Одағына өтті. Кері байланыс күшейген кезде Кеңес Одағы мен Қытай шекаралық келіссөздерді бастады. Кеңес Одағы 1945 жылы жапондық Маньчжуконың барлық аумағын қытайлық коммунистерге бергенімен, олар Қытай Азамат соғысы кезінде оларға шешуші түрде көмектесті. Қытайлықтар қазір 19 ғасырдағы Цин әулеті Қытай мен Ресей империясы жасаған, азат тұрған Сыртқы Маньчжурияның меншік құқығын беру туралы келісімдер "Тең емес келісімдер" болған және заңды қытай аумағын аннексиялауға тең болған деген негіздегі аумақтық жеңілдіктерді жанама түрде талап етті. Мәскеу бұл түсіндірмені қабылдамады, бірақ 1964 жылы екі тарап шекараның шығыс бөлігі, соның ішінде Чжэнбао аралы Қытайға берілуі туралы алдын ала келісімге келді. 1964 жылы шілдеде ҚКП төрағасы Мао Цзэдун Жапон Социалистік партиясының делегациясымен кездесуде Ресейдің Сібірдегі және Қашық Шығыстағы Камчаткаға дейінгі кең аумақтарды біржақты қосып алғанын мәлімдеді. Ол Қытай мен Ресей әлі күнге дейін бұл мәселені шешпегенін айтты. Бұл пікірлер жұртшылыққа тарады. Ашуланған Кеңес Премьер-Министрі Никита Хрущев шекаралық келісімді бекітуден бас тартты. 1858 немесе 1860 жылғы келісімде шекара тальвегтен басқа жерде екенін көрсететін ештеңе жоқ. Қытай бұл аралдарға өз құқығын мәлімдеді, өйткені олар өзеннің Қытай жағында болғандықтан, егер олар халықаралық құқық бойынша теңіз жолдары арқылы шекараланған болса. Кеңестер өзен бойындағы барлық аралдарға ие болды және оларды тиімді түрде бақылап отырды. Ресей және кейіннен Кеңес Одағы екі өзендегі барлық аралдарды, соның ішінде тальвег қағидатына сәйкес қытайлық болғандарды да талап етті. 1991 жылғы келісімде Ресей бұл аралдардың Қытайға тиесілі екенін мойындады, бірақ Амур мен Уссури өзендерінің қосылған жеріндегі Большой Уссурийский аралы Ресейдің Хабаровск қаласының бөлігіне айналды, ал Қытай аралдың үштен екі бөлігі Ресейдің құрамында қалуы керектігіне келісті.

Under the governorship of Sheng Shicai (1933–1944) in Northwest China's Xinjiang Province, China's Kuomintang recognized for the first time the ethnic category of a Uyghur people by following the Soviet ethnic policy. Both the Soviet Union and the White Movement covertly allied with the Ili National Army to fight the Kuomintang in the Three Districts Revolution. Although the mostly Muslim Uyghur rebels participated in pogroms against Han Chinese generally, the turmoil eventually resulted in the replacement of Kuomintang rule in Xinjiang with that of the Chinese Communist Party. Soviet historiography, more specifically "Uyghur Studies," was increasingly politicized to match the tension of the Sino Soviet split of the 1960s and the 1970s. One Soviet Turkologist, Tursun Rakhminov, who worked for the Soviet Communist Party, argued that the modern Uyghurs had founded the ancient Toquz Oghuz Country (744–840), the Kara Khanid Khanate (840–1212), and so forth. The premodern states' wars against Chinese dynasties were cast as struggles for national liberation by the Uyghur ethnic group. Soviet historiography was not consistent on those issues; when Sino Soviet relations were warmer, for example, the Three Districts Revolution was portrayed by Soviet historians as part of opposition to the Kuomintang during the Chinese Civil War, not as an anti Chinese bid for national liberation. The Soviets also encouraged migration of Uyghurs to its territory in Kazakhstan, along the 4,380 km (2,738 mi) border. In May 1962, 60,000 Uyghurs from Xinjiang Province crossed the frontier into the Soviet Union to flee the famine and economic chaos of the Great Leap Forward. Amid heightening tensions, the Soviet Union and China began border talks. Although the Soviet Union had granted all of the territory of the Japanese puppet state of Manchukuo to the Chinese Communists in 1945, which decisively assisted them during the Chinese Civil War, the Chinese now indirectly demanded territorial concessions on the basis that the 19th century treaties transferring ownership of the sparsely populated Outer Manchuria, concluded by Qing dynasty China and the Russian Empire, were "Unequal Treaties" and amounted to the annexation of rightful Chinese territory. Moscow would not accept that interpretation, but by 1964, both sides had reached a preliminary agreement on the eastern section of the border, including Zhenbao Island, which would be handed over to China. Unreliable source: sure=y

In July 1964, CCP chairman Mao Zedong, in a meeting with the Japanese Socialist Party delegation, stated that Russia had unilaterally incorporated vast territories in Siberia and the Far East as far as Kamchatka. He stated that China and Russia still had not resolved this issue. The comments were leaked to the public. Outraged, Soviet Premier Nikita Khrushchev refused to approve the border agreement.</blockquote>

There is nothing in either the 1858 or the 1860 treaty to suggest the border is anywhere other than the thalweg. China claimed the islands, as they were on the Chinese side of the river if they were demarcated according to international law by using shipping lanes. The Soviets claimed and already effectively controlled almost every island along the rivers. Russia and subsequently the Soviet Union claimed all the islands in both rivers including those that were Chinese according to the thalweg principle. In the 1991 treaty, Russia largely conceded that these islands were Chinese, but Bolshoy Ussuriysky Island, at the confluence of the Amur and the Ussuri Rivers, had become part of the Russian city of Khabarovsk, and China agreed that about two thirds of the island should remain Russian.

Кеңес соғысының батырлары

Даманский қақтығысы кезінде батырлық пен ерлік көрсеткені үшін бес совет сарбазы Кеңес Одағының Батыры атағымен марапатталды. Полковник Демократ Леонов 15 наурызда төрт Т-62 танкіден тұратын топқа қарсы шабуылда басшылық етті және қираған көлігін тастап кетіп бара жатқанда қытай снайперінен қаза тапты. Аға лейтенант Виталий Бубенин жақын маңдағы шекара күзетінің бекетінен 23 сарбаздан тұратын көмек миссиясын басқарды және қытай артында BTR-60 машинасымен шабуыл жасады, нәтижесінде 248 шабуылшының қаза болғаны хабарланды. Жас сержант Юрий Бабанский 2 наурыздағы шайқаста, жаудың күші 10 есе артық болғанда және аға лейтенант Стрельников қаза тапқанда басқаруды өз қолына алды. Кейін Бабанский Стрельников пен Леоновтың денелерін іздеп әкелген құтқару тобын басқарды. Кіші сержант Владимир Орехов 15 наурыздағы шайқасқа қатысты. Ол автоматшы болып, аралда бекінген қытай әскеріне қарсы алдыңғы қатарда шабуыл жасады. Жаудың пулеметтік орнын жойды, екі рет жараланды, бірақ жарақатынан көз жұмғанша күресін жалғастырды. 54 сарбаз бен офицерге Ленин, Қызыл Ту, Қызыл Жұлдыз және Даңқ ордендері, ал 94 шекарашы мен әскери қызметшіге "Батылдығы үшін" және "Қызметі үшін" медальдары табысталды.

Қытайдың жауынгерлік батырлары

1969 жылы наурыз айында Кеңес Армиясымен Чжэнбао аралындағы қақтығыстарда Хуа Юцзи бастаған қытайлық RPG тобы және оның көмекшісі Юй Хайчанг төрт советтің бронетранспортты машинасын (БТК) жойып, оннан астам сарбазды өлтірді. Хуа мен Ю Қытай Халық-Азаттық Армиясы Бас штабынан (ҚХА БШ) "Жауынгерлік батыр" атағын алды, ал олардың ерлігі пошта маркасында бейнеленді.

Дипломатиялық

1969 жылғы 17 наурызда Брежнев Қытайды айыптау мақсатында Будапештте Варшава шартының шұғыл отырысын шақырды. Румынияның Чаушеску Кеңес Одағының қысымына қарамастан, Қытайды айыптау туралы мәлімдемеге қол қоюдан бас тартты. Чаушескудің келісімсіздігі мәлімдеме жарияланбауына әкелді, бұл кеңінен кеңестік дипломатиялық жеңіліс ретінде қарастырылды. Келесі күні Мәскеуде 66 коммунистік партияны өкілдік ететін делегациялардың кездесуі 1969 жылғы 5 маусымда Мәскеуде өтетін әлемдік саммит дайындығын талқылады. Қытайды айыптау туралы кеңестік ұсыныс қабылданбады, Румыния, Италия, Испания, Швейцария және Австрияның коммунистік партияларын білдіретін делегациялар Қытайдың позициясын қолдады: Кеңес Одағы Қытайға шабуыл жасаған, керісінше емес. 21 наурызда Кеңес Одағының премьер-министрі Алексей Косыгин атысты тоқтатуды талқылау үшін Мао Цзэдунмен телефон арқылы сөйлесуге тырысты. Косыгиннің қоңырауын қабылдаған қытай операторы оны "ревизионист" деп атап, телефонды түсірді. Атысты тоқтату ұсынысын қабылдағысы келген Чжоу Эньлай Маодың асығыс әрекеттеріне таң қалды: "Екі ел соғыста, хабаршыны кесіп тастауға болмайды". 22 наурызда Пекиндегі Кеңес елшілігінің дипломаттары Маоның жеке телефон нөмірін алуға көп уақыт жұмсады, Косыгин бейбітлік туралы сөйлесу үшін оған қоңырау шалғанда. 22 наурызда Мао Кеңес Одағымен шекарадағы қытай әскерлеріне қолбасшылық ететін төрт маршалмен кездесіп, толыққанды соғысқа дайындық шараларын бастауды бұйырды. Чжоу Эньлай Мао Цзэдунды атысты тоқтатуды талқылауға бірнеше рет шақырды, бірақ Косыгиннің телефон қоңырауларын қабылдамауымен келісті. Чжоу Эньлайды тыныштандыру үшін Мао оған: "Тез арада дипломатиялық келіссөздер жүргізуге дайындалыңыз" деді. 1-24 сәуір аралығында Қытай Коммунистік партиясының 9-съезі өтті, Мао 1966 жылғы мамырда бастаған Ұлы пролетарлық мәдени революцияның аяқталғанын ресми түрде жариялады. Мәдени революцияның ресми аяқталуына қарамастан, съезд Маоның күшті әйелі Цзян Цин және Қорғаныс министрі Линь Бяомен байланысты ультрасолшыл фракциялардың жақтастарын негізгі лауазымдарға сайлады. Цзян Цин мен Линь Бяо Кеңес Одағына қарсы қатал саясатты қолдады. Осы арада Мао шекарадағы "ең терең қорғаныс" дайындықтарын жүргізуге бұйрық берді, өйткені шекаралық дағдарыстың толыққанды соғысқа ұласуы мүмкін деген нақты қорқыныш пайда болды. 1 мамырда Мәдени революциядан зардап шеккен Қытайдың халықаралық беделін жақсарту үшін Мао бірнеше үшінші әлем елдерінің дипломаттарын Бейжіңдегі Мамыр мерекесіне шақырды. Жиналған дипломаттарға Мао Қызыл гвардияның Қытайдағы дипломаттарға шабуыл жасағаны және 1967 жылы Пекиндегі елшіліктерді қиратқаны үшін ресми түрде кешірім сұрады. Мао Мәдени революция кезінде Қытайда тұратын шетелдіктерді ұрып-соғып, кейде өлтіргенін білмейтінін мәлімдеді. Сондай-ақ, Мао Мәдени революциядан бері алғаш рет Қытайды шетелде өкілдік ету үшін елшілерді жіберетінін хабарлады (Мәдени революция кезінде көптеген қытай елшілері елге қайтарылып, жазаланды, ал олардың орнына ешкім жіберілмеді). Сол кезде Мао Қытайдың Мәдени революция салдарынан оқшаулануы проблемаға айналды деп ойлады, өйткені Қытай енді Кеңес Одағымен соғысқа қадам басқан еді. 5 мамырда Косыгин Қытайға қарсы болған Үндістанға барып, премьер-министр Индира Гандимен Кеңес-Үнді одағын құру мүмкіндігін талқылады. 14-19 мамыр аралығында Николай Подгорный Солтүстік Кореяға барып, Ким Ир Сенді қытайлық ықпалдан шығаруға тырысты. Ким Қытайдан кетуден бас тартты және Мао Цзэдунды қолдау үшін Солтүстік Корея маусым айында Мәскеуде өткен коммунистік партиялардың әлемдік конференциясына делегация жібермеді. 17 маусымда АҚШ Сенатының көпшілік көшбасшысы Майк Мэнсфилд, АҚШ пен Қытай қарым-қатынасын жақсартуды ұзақ уақыттан бері қолдап келе жатқан, Ақ үймен кеңесіп, Мао Цзэдунға Қытайға баруға және қытай-американ қарым-қатынасын жақсарту шараларын талқылау үшін онымен кездесуге шақыратын хат жазды. Хат Камбоджа королі Нородом Сианукқа Маоға жеткізу үшін жіберілді және 26 шілдеде Мэнсфилдтің хаты Пекинге жетті. Қытайдың жауабы қатал болды, Чжоу Эньлай АҚШ-ты Вьетнамдағы "агрессия" және Чжоудың айтуынша, Қытайдың бір бөлігі болып табылатын Тайваньды "басқыншылықпен" айыптады. 1 тамызда АҚШ президенті Ричард Никсон Қытайдың жақын одақтасы Пәкістанға барып, генерал Яхья Ханнан Маоға Қытаймен қарым-қатынасты қалыпқа келтіруді қалағанын жеткізуін сұрады, әсіресе Кеңес Одағымен туған дағдарыстың салдарынан. 2-3 тамызда Никсон Румынияға барып, Чаушескумен кездесіп, оған Маоға сол хабарды жеткізуін сұрады. Чаушеску келісті, ал 7 қыркүйекте Ханойдағы Хо Ши Миннің қосылуына қатысқан Румыния премьер-министрі Ион Георге Мауэр Чжоу Эньлайды жанына шақырып, Никсонның Қытайға қатынас орнатуға ниеттенгенін айтты.

On 17 March 1969, an emergency meeting of the Warsaw Pact was called in Budapest by Brezhnev with the aim of condemning China. Romania's Ceaușescu refused, despite considerable Soviet pressure, to sign the statement condemning China. Ceaușescu's intransigence led to no statement being issued, which was widely seen as a Soviet diplomatic defeat. The next day, a meeting of the delegations representing 66 communist parties in Moscow discussed the preparations for a world summit in Moscow on 5 June 1969. A Soviet motion to condemn China failed, with the delegations representing the communist parties of Romania, Italy, Spain, Switzerland and Austria all supporting the Chinese position that it was the Soviet Union that had attacked China, rather than vice versa. On 21 March, Soviet Premier Alexei Kosygin tried to phone Mao with the aim of discussing a ceasefire. The Chinese operator who took Kosygin's call called him a "revisionist element" and hung up. Zhou, who wanted to take up Kosygin's ceasefire offer, was shocked by what he regarded as Mao's recklessness: "The two countries are at war, one cannot chop the messenger." Diplomats from the Soviet embassy in Beijing spent much of 22 March in vain trying to get hold of Mao's private phone number so that Kosygin could call him to discuss peace. On 22 March, Mao had a meeting with the four marshals who commanded the Chinese troops in the border regions with the Soviet Union to begin preparations for a possible all out war. Zhou repeatedly urged Mao to discuss a ceasefire but agreed with Mao's refusal to take phone calls from Kosygin. In an effort to placate Zhou, Mao told him, "Immediately prepare to hold diplomatic negotiations." Between 1 and 24 April, the 9th Congress of the Chinese Communist Party took place, and Mao officially proclaimed the end of the Great Proletarian Cultural Revolution, which he had begun in May 1966. Despite the official end of the Cultural Revolution, the Congress elected to key positions followers of the ultraleftist factions associated with Mao's powerful wife, Jiang Qing, and Defense Minister Lin Biao. Both Jiang and Lin favored a hard line towards the Soviet Union. Meanwhile, Mao had ordered preparations for a "defense in depth" along the border because real fears had arisen of the border crisis escalating into all out war. On 1 May, in a bid to repair China's image abroad, which had been badly damaged by the Cultural Revolution, Mao invited diplomats from several Third World nations to attend the May Day celebrations in Beijing. To the assembled diplomats, Mao formally apologized for the attacks by the Red Guards on diplomats in China and the smashing up of the embassies in Beijing in 1967. Mao claimed not to be aware of the fact that the Red Guards had been beating up and sometimes killing foreigners living in China during the Cultural Revolution. Also, Mao announced that for the first time since the Cultural Revolution, he would send out ambassadors to represent China abroad (most Chinese ambassadors had been recalled and executed during the Cultural Revolution with no replacements having been sent). By then, Mao had felt that China's isolation caused by the Cultural Revolution had become a problem since China was now on the brink of a war with the Soviet Union. On 5 May, Kosygin traveled to India, which was strongly against China, to discuss with Prime Minister Indira Gandhi the possibility of a Soviet Indian alliance against China. Between 14 and 19 May, Nikolai Podgorny visited North Korea to try to pull Kim Il Sung away from the Chinese orbit. Kim declined to move away from China, and in a show of support for Mao, North Korea sent no delegation to the world conference of communist parties that was held in Moscow in June. On 17 June, US Senate Majority Leader Mike Mansfield, who had long been an advocate of normalizing American relations with China, wrote a letter, in consultation with the White House, that urged Mao to allow him to visit China and to meet with Mao to discuss measures to improve Sino American relations. The letter was sent to King Norodom Sihanouk of Cambodia with the request to pass it on to Mao, and by 26 July, Mansfield's letter had arrived in Beijing. The Chinese reply was harsh, with Zhou giving a speech accusing the US of "aggression" in Vietnam and of "occupation" of Taiwan, which Zhou asserted was rightfully a part of China. On 1 August, US President Richard Nixon visited Pakistan, a close ally of China since both were anti Indian, to ask General Yahya Khan to pass a message to Mao that he wanted to normalize relations with China, especially due to the crisis with the Soviet Union. On 2–3 August, Nixon visited Romania to meet with Ceaușescu and ask him to pass along the same message to Mao. Ceaușescu agreed to do so, and on 7 September, Romanian Prime Minister Ion Gheorghe Maurer, who was in Hanoi to attend the funeral of Ho Chi Minh, took Zhou aside to tell him that Nixon wanted an opening to China.

Батыс шекарасы: Синьцзян (1969)

1969 жылдың тамызында Сіньцзяңдағы Қытай-Кеңес шекарасының батыс бөлігіндегі кезекті шекара қақтығыстары орын алды. Тасити және Бача Дао оқиғаларынан соң, Тиеликети оқиғасы болды, нәтижесінде қытай әскерлері 28 адамды жоғалтты. Шиеленіс күшейгені Қытай мен Кеңес Одағы арасында толыққанды ядролық соғысқа ұласу мүмкіндігін тудырды.

Хо Ши Миннің жерлеу рәсімі

Дағдарыстың толыққанды соғысқа ұласуын тоқтатып, шешуші оқиға болған нәрсе – 1969 жылдың 2 қыркүйегінде Хо Ши Миннің қайтысы болды. Оның қоштасу рәсіміне Чжоу және Косыгин екеуі де қатысты, бірақ әртүрлі уақытта. Чжоу Косыгинмен бір бөлмеде болудан қашып, Ханойдан ұшып кетті. Солтүстік Вьетнамның басты қолдаушыларының бір-бірімен соғысқа түсу мүмкіндігі солтүстік вьетнамдықтарды алаңдатты. Қоштасу рәсімі кезінде кеңестік және қытай тараптары Солтүстік Вьетнам арқылы хабар алмасты. Ал осы уақытта Никсонның Маурер арқылы жіберген хабары қытайларға жетіп, Пекинде Қытайды күшті көрсету арқылы «американдықтардың қызығушылығын ояту» туралы шешім қабылданды. Чжоу кеңестіктермен соғыс Қытайдың АҚШ-қа қатысты беделін әлсіретеді деп сарқырамалады. Қытайлар АҚШ-ты Кеңес Одағына қарсы одақтас етуден гөрі, Тайваньды бағындырудың жолы ретінде АҚШ-пен қарым-қатынасты жақсартуға көбірек мүдделі болды. Косыгин Хоның қоштасу рәсіміне қатысқаннан кейін, оны Мәскеуге қайтаратын ұшаққа қытай әуе кеңістігін пайдалануға рұқсат берілмеді, сол себепті ол жанармай құю үшін Калькуттаға қонуға мәжбүр болды. Үндістанда Косыгин Үндістан үкіметі арқылы қытайлықтар бейбіт келісімдер туралы сөйлесуге дайын екенін білдірді, осыдан кейін ол Пекинге қайта ұшты.

Соғыс жақындаған

1960 жылдардың басында АҚШ Кеңес Одағының Қытайдың ядролық нысандарына қарсы бірлескен әрекеттерге деген қызығушылығын “зерттеді”. Енді Кеңес Одағы АҚШ-тың реакциясы қандай болатынын анықтауға тырысты, егер олар осы нысандарға шабуыл жасаса. Бұл Қытайды үркіту мақсатындағы әрекет пе, нақты кеңестік жоспар ма, әлде екеуінің де үйлесімі ме – белгісіз. Бірақ Кеңес Одағы басқа мемлекеттердің үкіметтеріне және бірнеше елдегі коммунистік партиялардың жетекшілеріне жүгінді; олардың ниеті – Қытайға Кеңес Одағының ядролық қаупі туралы хабар беру еді. “Екі тарап та шекарадағы шиеленістің күрт суық соғысқа ұласуын қаламайды” деп атап өткен Орталық барлау қызметі (ОБҚ) 1969 жылдың тамызында Президентке жасаған күнделікті брифингінде осы қақтығысты “жарылысқа толы әлеуетке” ие деп сипаттады. Агенттік “олардың арасында соғыс болу ықтималдығы зор” екенін мәлімдеді, соның ішінде Кеңес Одағының Қытайдың ядролық нысандарына шабуыл жасауы мүмкін екенін, ал Қытай “КСРО-ны өзінің ең жақын жауы деп санайтын сияқты”. Аллен С. Уайтинг Кеңес Одағының ядролық нысандарға шабуыл жасағаннан кейін қытайлық «адам толқыны» шабуылдарына қарсы тактикалық ядролық қару қолдануға мәжбүр болуы мүмкін деген пікір білдірді. Қытайлықтар 27 тамызға дейін Кеңес Одағының ядролық шабуыл жасауы мүмкін дегенге сенбеді, сол күні ОБҚ директоры Ричард Хелмс Кеңес Одағының шетелдік үкіметтерден Қытайға алдын ала шабуыл жасаған жағдайда олардың реакциясы қандай болатынын сұрағанын хабарлады. Хелмс бұл хабарламаға АҚШ-қа жіберілген кеңестік сауалды қоспаса да, Қытай үшін бұл АҚШ Кеңес Одағының сауалдарын қабылдағанын білдірді, демек, Кеңес Одағының жақын арада шабуыл жасауы мүмкін екеніне сенімді болу керек. Қытайда соғысқа қатысты қызулық артқан кезде Мәскеу мен Пекин кең ауқымды қақтығыс қаупін азайту үшін қадамдар жасады. 11 қыркүйекте Хо Ши Миннің қорынан оралған Косыгин, қытайлық әріптесі Чжоумен кездесу үшін Пекинге тоқтады. Екі коммунистік ел арасындағы салқын қарым-қатынастың символы ретінде келіссөздер Пекин әуежайында өтті. Екі тарап та бұрын шақырылып алынған елшілерін қайтаруға және шекара бойынша келіссөздерді бастауға келісті. 1969 жылдың 23 және 29 қыркүйегінде Қытай өз ядролық соққы беру қабілетін тексеру үшін екі хабарланбаған ядролық сынақ жүргізді, екіншісі 3 Мт термоядролық құрылғысымен.

In the early 1960s, the United States had "probed" the level of Soviet interest in joint action against Chinese nuclear weapons facilities; the Soviets were only willing to persuade China to sign the Partial Test Ban Treaty of 1963. Now the Soviets probed what the US reaction would be if the Soviets attacked the facilities. Whether this was part of an attempt to intimidate China, a real Soviet contingency plan, or both is unclear, but the Soviets approached other foreign governments, and the leadership of Communist parties in several countries; the intention was likely to have them communicate the Soviet nuclear threat to China. Noting that "neither side wishes the inflamed border situation to get out of hand," the Central Intelligence Agency (CIA) in August 1969 described the conflict as having "explosive potential" in the President's Daily Briefing. The agency stated that "the potential for a war between them clearly exists," including a Soviet attack on Chinese nuclear facilities, and China "appears to view the USSR as its most immediate enemy." Allen S. Whiting suggested that the Soviets might feel forced to use tactical nuclear weapons against Chinese human wave attacks after a strike on nuclear facilities. The Chinese did not believe that a Soviet nuclear attack was likely until 27 August, when CIA director Richard Helms announced that the Soviets had asked foreign governments what their reaction would be to a preemptive attack on China. Although Helms did not include the Soviet probe to the US in the announcement, to China the announcement meant that the US took the Soviet probes seriously, so the threat of an imminent Soviet attack must be real. As war fever gripped China, Moscow and Beijing took steps to lower the danger of a large scale conflict. On 11 September, Kosygin, on his way back from the funeral of Ho Chi Minh, stopped over in Beijing for talks with his Chinese counterpart, Zhou. Symbolic of the frosty relations between the two communist countries, the talks were held at Beijing Airport. Both agreed to return ambassadors who had been recalled and to begin border negotiations. On 23 and 29 September 1969, China conducted two unannounced nuclear weapons tests, with the second one a 3 MT thermonuclear device, to verify its nuclear strike capacity.

Шабуылдың ықтимал себептері

Конфликттің себептері мен салдарының түсіндірілуі әртүрлі. Батыс тарихшылары Жэнбао аралындағы оқиғалар мен Сіньцзяндағы шекаралық қақтығыстардың 1969 жылы Маоның ішкі саяси қажеттіліктерді қанағаттандыру үшін Қытайдың жергілікті әскери басымдығын пайдалануынан туындағанын айтады. Янг Куисонг "[Қытай-Кеңес] әскери қақтығыстар негізінен Мао Цзэдунның ішкі жұмылдыру стратегиясының нәтижесі болды, бұл стратегия Мәдени революцияның дамуына қатысты алаңдаушылығымен байланысты" деген қорытындыға келді. Ресейлік тарихшылар бұл қақтығыстың салдарының тікелей себебі Қытайдың әлемде жетекші рөлге ұмтылуы және АҚШ-пен байланыстарын күшейту ниеті екенін көрсетеді. 2004 жылғы "Даманский аралы, 1969 жыл" атты ресейлік деректі фильмінде Мао елді әлемнің шетінен көтеріп, оны әлемдік саясаттың ортасына қоюға тырысқандығы айтылады. Басқа сарапшылар қытайлықтардың Жэнбаоға жасаған шабуылының мақсаты – Қытайға "құлықтықпен" қатысуға болмайтынын көрсету арқылы болашақ кеңестік басқыншылықтарды тоқтату болғанын мәлімдейді.

Салдары

Брежнев пен Никсон арасындағы стратегиялық қаруды шектеу жөніндегі келіссөздердің фонында қарағанда, Даманский оқиғасы кеңестік имиджді бейбітшіл ел ретінде әлсіретудің қос мақсатына қызмет етуі мүмкін еді, егер кеңестік тарап басқыншыларға қарсы кең ауқымды әскери операция жүргізуді таңдағанда. Егер олар кеңестік әлсіздікті көрсеткенде, қытай шабуылына жауап берілмеуі мүмкін еді. Шекарада совет әскерилерінің қаза болуы АҚШ-қа Қытайдың саясатта салмақты күшке ие болғанын және келіссөздерге дайын екенін көрсетті. Конфликттен кейін АҚШ қытай үкіметімен байланысты нығайтуға қызығушылық танытты, 1971 жылы «Пинг-Понг дипломатиясы» деп аталған кезеңде Генри Киссинджерді Чжоу Энлаймен кездесу үшін Қытайға жіберді. Бұл 1972 жылы Никсонның Қытайға сапар шегіп, Мао Цзэдунмен кездесуіне жол ашты. Шекаралық келіссөздер 1969 жылы басталғанмен және он жылға жуық нәтижесіз жалғасқан, қытай-совет қарым-қатынастары жанжалдан кейін де шиеленісіп қалды. Ішкі саясатта шекаралық қақтығыстардың тудырған соғыс қаупі Мәдени революцияның жаңа кезеңін бастарды: Қытайдың толыққанды әскериленуі. Қытай Коммунистік партиясының 9-шы съезі Жэнбао оқиғасынан кейін қорғаныс министрі Линь Бяоны Мао Цзэдунның ізбасары ретінде бекітті. 1969 жылғы оқиғалардан кейін Кеңес Одағы қытай-совет шекарасында және Моңғол Халық Республикасындағы әскер күштерін одан әрі арттырды. Жалпы алғанда, 1969 жылы өршіген қытай-совет қақтығысы халықаралық саяси жүйедегі терең өзгерістерге жол ашты.

Шекара келіссөздері: 1990-2000 жылдар

Шекараны нақтылау бойынша маңызды келіссөздер 1991 жылы Кеңес Одағының құлауына дейін басталған жоқ. Атап айтқанда, екі тарап Жэнбаоның Қытайға тиесілі екендігіне келісті. (Келісімге қол қойылған кезде екі жақ та аралды өз бақылауында ұстап тұрғанын мәлімдеді.) 1995 жылдың 17 қазанында шекараның соңғы бөлігі туралы келісімге қол жеткізілді, бірақ Амур және Аргун өзендеріндегі үш аралдың бақылау мәселесі кейінге қалдырылды. 2001 жылдың 16 шілдесінде Ресей мен Қытай 2001 жылғы Қытай-Ресей достық шартына қол қойды. Шартының 9-бабы НАТО-ның белгілі 5-бабына ұқсас, ол екі тарапты да біреуіне қауіп төнген жағдайда "мұндай қауіптерді жою мақсатында дереу байланыс орнатуға және кеңесуге" міндеттейді. 2003 жылдың 14 қазанында Ресей мен Қытай арасындағы шекаралық келісімдегі соңғы дау шешілді. Қытайға Тарабаров аралы (Йинлонг аралы), Жэнбао аралы және Хабаровск маңындағы Болшой Уссурийский аралының (Хейкзязи аралы) шамамен 50 пайызы берілді. Ұлттық халық конгресінің тұрақты комитеті 2005 жылдың 27 сәуірінде Қытай үшін келісімді бекітті, ал Ресей Думасы 20 мамырда оған қосылды. 2 маусымда Қытайдың сыртқы істер министрі Ли Чжаосин мен оның ресейлік әріптесі Сергей Лавров екі үкіметтің де ратификациялық құжаттарын алмастырды. 2008 жылдың 21 шілдесінде Қытайдың сыртқы істер министрі Ян Цзечи мен оның ресейлік әріптесі Лавров Қытай-Ресей шекарасының шығыс бөлігінің демаркациясын қабылдауды белгілейтін қосымша Қытай-Ресей шекаралық келісіміне қол қойды. Екі елдің ортақ шекарасының шығыс бөлігіне қатысты картасы қоса берілген қосымша хаттамаға қол қойылды. Келісімге сондай-ақ Инлонг/Тарабаров аралының және Хейкзязи/Болшой Уссурийский аралының жартысының Қытайға тиесілі болуы да кірді. XXI ғасырда Қытай Коммунистік партиясының көптеген ресми веб-сайттарында жарияланған оқиғаның нұсқасы 1969 жылғы наурыз оқиғаларын Қытайға қарсы Кеңес агрессиясы ретінде сипаттайды.

Serious border demarcation negotiations did not occur until shortly before the fall of the Soviet Union in 1991. In particular, both sides agreed that Zhenbao belonged to China. (Both sides claimed the island to be under their control at the time of the agreement.) On 17 October 1995, an agreement over the last stretch of the border was reached, but the question of control over three islands in the Amur and Argun rivers was left to be settled later. On July 16, 2001 Russia and China signed the 2001 Sino Russian Treaty of Friendship. Article 9 of the treaty has similarities to NATO's famous Article 5 in that it commits both parties, when one is threatened, to "immediately hold contacts and consultations in order to eliminate such threats". In a border agreement between Russia and China signed on 14 October 2003, the final dispute was resolved. China was granted control over Tarabarov Island (Yinlong Island), Zhenbao Island, and around 50% of Bolshoy Ussuriysky Island (Heixiazi Island), near Khabarovsk. The Standing Committee of the National People's Congress ratified the agreement for China on 27 April 2005, and the Russian Duma followed suit on 20 May. On 2 June, Foreign Minister of China, Li Zhaoxing and his Russian counterpart, Sergei Lavrov, exchanged the ratification documents from their respective governments. On 21 July 2008, Chinese Foreign Minister Yang Jiechi and his Russian counterpart, Lavrov, signed an additional Sino Russian Border Line Agreement, marking the acceptance of the demarcation of the eastern portion of the Chinese Russian border in Beijing, China. An additional protocol with a map affiliated on the eastern part of the borders both countries share was signed. The agreement also includes the Chinese gain of ownership of Yinlong / Tarabarov Island and half of Heixiazi / Bolshoi Ussuriysky Island. In the 21st century, the Chinese Communist Party's version of the conflict, which is present on many official Party websites, describes the events of March 1969 as a Soviet aggression against China.

Танымал мәдениетте

"Шығыс қызыл: Қытай-Кеңес соғысы" картаға негізделген әскери ойын (екі тараптың да әскери құрамының мәлімділігіне негізделген) 1974 жылы Simulations Publications, Inc. басылымының "Стратегия және тактика" журналының 42-ші санында, бірге жарияланған мақаламен шықты. Wargame: Red Dragon екі ел арасындағы шекаралық қақтығысқа негізделген шартты соғысты бейнелейді. Graviteam Tactics: Operation Star ойынының Zhalanaskol 1969 DLC-сы шайқастың жалпы суретін көрсетеді. 1971 жылғы "Омега адамы" апокалиптикалық фильмі екі елдің биологиялық қару қолданып, пандемияға әкелген шекаралық қақтығыстан кейінгі әлемде өтеді. Андрей Тарковскийдің "Айна" (1975) фильмі Қытай-Кеңес шекаралық қақтығысынан алынған нақты түсірілімдерді қамтиды. 2006 жылғы "Z әлемдік соғысы" зомби апокалипсисі романында Қытай-Кеңес шекаралық қақтығысында жауынгерлік фельдшер болып қызмет еткен қытай дәрігері, зомби жұқпасының бірінші науқасына (пациент нөлге) ауылдық қытай ауылында бірінші болып жауап берген маңызды баяндаушы ретінде бейнеленеді. "Stranger Things" сериалының төртінші маусымында Даманскиге сілтеме жасалған. Юрий Исмайлов аралда қытайлармен шайқасып, жеңіске жеткен.