Кіріспе

Қытай басқаратын Сіньцзян, Тибет және Кашмир аймағы.

Атауы

Ақсай Чинды алғаш рет Мұхаммед Амин, Шлагинтвейт ағайындарының Яркандидегі бағытшысы, Британдық Ост-Индия компаниясының Орталық Азияны зерттеу үшін шарт жасаған қызметкері атады. Амин оның мағынасын "үлкен ақ құмды шөл" деп түсіндірді. Тіл білімі маманы Джордж ван Дрием, Әминнің ниетімен берілген атаудың "Ақсай Чөл" (; ) екенін, ол "ақ шатқалды шөл" немесе "ақ ойысты шөл" дегенді білдіруі мүмкін екенін айтады. "Шөл" сөзі ағылшын тіліне транскрипцияланғанда "чин" деп бұрмаланған болуы мүмкін. Қазіргі батыс, қытай және үнді деректерінде де осылай кездеседі. Кейбір қазіргі дереккөздер оны "ақ арна" деп түсіндіреді. Кем дегенде бір дереккөз Ақсайды Ярканди ұйғыр диалектісінде "шығыс" деген мағынада қолданылғанын көрсетеді. "Чин" сөзін кейбір қытайлықтар мен батыстықтар "Қытай" деп қабылдады. 1895 жылы Кашғардағы британдық өкілі қытайлық Таутайға Ақсай Чиннің "дұрыс анықталмаған, биік жазықтың жалпы атауы" екенін, оның бір бөлігі Үндістан, екінші бөлігі Қытай аумағында жатқанын мәлімдеді. Бүгінгі таңда бұл термин Үндістан мен Қытай арасындағы даулы аймақты білдіреді, бұл отарлық кезеңнен кейінгі жиі қолданылу арқылы қалыптасқан.

Тарих

Ақсай-Чиннің биік орналасқандығы мен шөлдігі оны адамдар үшін маңызсыз етіп қойды. Бірақ, әскери жорықтар үшін бұл аймақ маңызды болды, себебі ол Тарым бассейнінен Тибетке жыл бойы өтетін жалғыз жол еді. 1842 жылы Ладак Раджа Гулаб Сингхтің (Догра) әскерлері Сик империясының бағыныштылығымен басып алды. 1846 жылы британдықтардың сикхтерді жеңуі нәтижесінде Ладак қоса, Джаму және Кашмир аймағы британдықтарға өтті, олар Гулаб Сингхті өздерінің бағыныштылығымен махараджа етіп тағайындады. Британдықтар мемлекет шекарасын анықтау үшін Александр Каннингхам басқаратын шекара комиссиясын құрды. Қытай және Тибет шенеуніктері шекараны бірлесіп белгілеуге шақырылды, бірақ олар қызығушылық танытпады. Британдық шекара комиссиясы шекараның оңтүстік бөлігін Чан Чэнмо аңғарына дейін белгіледі, ал солтүстік бөлігін белгісіз аймақ деп санады.

Джонсон желісі

Уильям Джонсон, Үндістанды зерттеу жөніндегі мемлекеттік қызметші, 1865 жылы «Джонсон сызығын» ұсынды, ол Ақсай Чинді Кашмирге жатқызды. Бұл Дунган көтерілісі кезінде болды, сол кезде Қытай Синьцзянның көп бөлігін бақыламайтындықтан, бұл сызық қытай тарапына ешқашан ұсынылмады. Джонсон бұл сызықты Кашмир махаражасына ұсынды, ол содан кейін ішінде 18 000 шаршы километрді қамтитын аумақты, сенбестен қарайтын дерек көзіне сәйкес, 2019 жылғы қазан айында және кейбір мәліметтер бойынша, Куньлун тауларындағы Санжу өтегісіне дейін солтүстікке қарайғы жерлерді де талап етті. Кашмир махаражасы Шахидуллада (қазіргі Хайдулла) бекініс салғызып, бірнеше жыл бойы керуендерді қорғау үшін әскер орналастырды. Ақырында, көптеген дереккөздер Шахидулла мен Жоғарғы Қарақаш өзенін Синьцзян аумағында деп көрсетті (қоса берілген картаны қараңыз). 1880 жылдардың соңында аймақты зерттеген Фрэнсис Йонгхусбандтың айтуынша, ол Шахидуллаға келгенде онда тек тастап кетілген бекініс болған, бірде-бір тұрғын үй болмаған. Бұл көшпелі қиырғыздар үшін ыңғайлы тоқтау орны және штаб болды. Бекініс, көрінеу, бірнеше жыл бұрын кашмирліктермен салынған. 1878 жылы қытайлар Синьцзянды қайта басып алды, ал 1890 жылға қарай мәселе шешілгенге дейін Шахидулланы иеленді. 1897 жылы британдық әскери офицер, сэр Джон Ардаг, Яркенд өзенінің солтүстігіндегі Куньлун тауларының қырлы бөлігінен өтетін шекара сызығын ұсынды. Сол кезде Ұлыбритания Қытайдың әлсіреуіне байланысты Ресейдің кеңею қаупіне алаңдады, ал Ардаг өзінің сызығы қорғануға ыңғайлы деп мәлімдеді. Ардаг сызығы іс жүзінде Джонсон сызығының өзгертілген нұсқасы болды және «Джонсон-Ардэг сызығы» деп аталды.

Макартни-Макдональд желісі

1893 жылы Санкт-Петербургтегі жоғары лауазымды қытайлық шенеунік Хун Тачен Кашғардағы британдық консул Джордж Маккартниге аймақтың карталарын берді, олар негізгі мәліметтер бойынша сәйкес келді. 1899 жылы Ұлыбритания Маккартни бастапқыда ұсынған және Үндістанның генерал-губернаторы лорд Элгин дамытқан жаңа шекараны ұсынды. Бұл шекара Лаксанг тауларының оңтүстігіндегі Лингзи Тан жазықтарын Үндістанға, ал Лаксанг тауларының солтүстігіндегі Ақсай Чинді Қытайға қарастырды. Бұл шекара, Қарақорым таулары бойымен жүргізіліп, британдық шенеуніктердің бірнеше себептерімен қолдау тапты. Қарақорым таулары табиғи шекара құрып, британдық шекараны Инд өзенінің суайдынына дейін белгілеп, Тарым өзенінің суайдынын қытайлық бақылауда қалдырды. Қытайдың бұл аймаққа бақылауы Ресейдің Орталық Азиядағы алға жылжуына қосымша кедергі келтіретін еді. Британдықтар бұл шекараны, Макартни-Макдональд сызығы деп атап, 1899 жылы сэр Клод Макдональдтың нотасында қытай тарапына ұсынды. Цин үкіметі бұл нотаға жауап бермеді. Кейбір сарапшылардың пікірінше, Қытай бұл шекараның қабылданғанын сенген.

МакМахон желісі

Бұл сызық Британдық Үндістанның сыртқы істер министрі және Симла конференциясының бас британдық келіссөзшісі Генри МакМахонның құрметіне аталған. Тибет пен Ұлыбритания арасындағы екіжақты келісімге британдық үкіметтен МакМахон, ал тибеттік үкіметтен Лончен Шатра қол қойды.

1899 жылдан 1947 жылға дейін

Джонсон Ардаг және Макартни Макдональд сызықтары бұрынғы британдық Үндістан карталарында қолданылған. 1940-1941 жылдары британдық шенеуніктер Кеңес Одағының Шинжаңның әскери саясатшысы Шэн Ши Цзай үшін Ақсай Чин аймағын зерттеуін білген соң, Джонсон сызығын қайта қолдауға ұсыныс жасады. Осы кезде британдықтар Ақсай Чинге бекіністер орнатуға немесе оны бақылауға алуға тырысқан жоқ, және бұл мәселе Қытай немесе Тибет үкіметтерімен талқыланбады. Үндістан тәуелсіздік алғанға дейін шекара белгіленбеген күйде қалды.

1947 жылдан бастап

1947 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін Үндістан үкіметі Джонсон сызығын батыстағы ресми шекарасының негізі ретінде пайдаланды, оған Ақсай Чин кірді. Осы тас жолдың салынуы 1962 жылғы Қытай-Үндістан соғысының туындауына себеп болды. Үндістанның премьер-министрі Нехру мәлімдегендей, Ақсай Чин «ғасырлар бойы Үндістанның Ладакх аймағының бір бөлігі» болған және бұл солтүстік шекара «ешкіммен талқылауға жатпайтын, берік және нақты» шекара еді. Нақты салыстыру көрсеткендей, лагерьде Ақсай Чиннің өте егжей-тегжейлі көшірмесі жасалған. Модельдің айналасында қызыл шатырлы ғимараттар, көптеген оливтік түсті жүк көліктері, биік қарауылдық бекеттері мен үлкен байланыс мұнарасы бар үлкен нысан орналасқан. Мұндай жер үлгілері әскери оқулар мен симуляцияларда қолданылатыны белгілі, бірақ көбінесе кіші масштабта. Нингсяның жергілікті билігі өздерінің Ақсай Чин үлгісінің 1998 немесе 1999 жылы салынған танк оқу полигонының бөлігі екенін мәлімдеді. 2017 жылдың тамызында Пангонг Цо көлінің жанында Үндістан және Қытай әскерлері бір-біріне тас лақтырып, қақтығысқа түсті. 2019 жылдың 11 қыркүйегінде Халықтық азаттық армиясының әскерлері Пангонг көлінің солтүстік жағалауында Үндістан әскерлерімен кездесті. 2020 жылғы мамыр және маусым айларында Пангонг-Цзо көлі маңындағы Қытай-Үндістан қақтығысындағы Үндістан және Қытай әскерлері арасындағы жалғасқан бетпе-бет кездесу 2020 жылдың 16 маусымында зор қақтығысқа ұшырады, нәтижесінде Үндістан тарапынан кем дегенде 20 адам қаза тапты, ал Қытай тарапынан ресми хабарланған қаза болған жоқ. 2021 жылы Қытайдың мемлекеттік БАҚ 4 қытай азаматының қаза тапқанын хабарлады. Екі тарап та бір-бірін қақтығысқа итермеледі деп мәлімдеді.

География

Ақсай Чин – Үндістан мен Қытай арасындағы екі үлкен даулы шекаралық аймақтың бірі. Үндістан Ақсай Чинді Ладакхтың ең шығыс бөлігі деп санайды. Қытай Ақсай Чиннің Синьцзян-Ұйғыр автономиялық аймағы мен Тибет автономиялық аймағының құрамына кіретінін мәлімдейді. Ладакхтың Үндістан басқаруындағы аудандары мен Ақсай Чин арасын бөліп тұратын сызық Нақты Бақылау Сызығы (НБС) деп аталады және ол Қытайдың Ақсай Чинге қатысты талаптарымен сәйкес келеді. Ақсай Чин аймағы сирек қоныстанған, онда Хевеитан, Хурнак бекінісі, Тяншуйхай, Дахонглиутан және оның солтүстігіндегі Кансивар сияқты аз ғана елді мекендер бар. Соңғысы 1962 жылғы Қытай-Үнді соғысы кезінде Синьцзян әскери командасының алдыңғы штабы болды. Ақсай Чиннің ауданы шамамен 42 700 шаршы километрді құрайды. Аймақ көбінесе теңіз деңгейінен биік жатқан, Қарақаш өзеніндегі шамамен 4000 метрлік ең төмен нүктесі бар кең шөлді алқап. Оңтүстік-батыста Депсанг жазығынан оңтүстік-шығысқа қарай созылатын таулар Ақсай Чин мен Үндістан бақылауындағы Кашмир арасындағы де-факто шекараны (НБС) құрайды. Солтүстікте Куньлун жотасы Ақсай Чинді Тарым бассейнінен бөліп тұрады, онда Хотан округінің қалған бөлігі орналасқан. Қытай карталарына сәйкес, Хотан префектурасының ішінде Куньлун жотасынан ешқандай автомобиль жолы өтпейді, тек Хиндуташ асуы арқылы ғана жол бар. Ақсай Чин ауданында көптеген тұзды және содалы көлдері бар эндореялық (ішкі ағынды) бассейндер орналасқан. Ірі тұзды көлдерге Суриг Йилганинг Көл, Цо Тан, Ақсай Чин Көлі, Хонгшан Көлі және т.б. жатады. Ақсай Чиннің солтүстік бөлігінің көп бөлігі Сода жазығы деп аталады, ол Ақсай Чиннің ең үлкен өзені – Қарақаш өзенінің жанында орналасқан. Бұл өзен көптеген мұздықтардан еріген суды қабылдап, одан әрі солтүстік-батысқа қарай Писхан округінде Куньлун жотасын кесіп өтіп, Тарым бассейніне құяды, онда ол Қарақас және Хотан округтері үшін судың маңызды көзіне айналады. Ақсай Чин аймағының батыс бөлігі Тарым өзенімен суға толады. Аймақтың шығыс бөлігінде бірнеше шағын эндореялық бассейндер бар. Олардың ең ірісі – сол аттас өзенмен суға толатын Ақсай Чин Көлі. Аймақ Гималай және Қарақорым таулары Үндістан муссонынан жаңбырды тоқтатып, жауын-шашын мөлшерін азайтуының нәтижесінде жауын-шашынға кедей. Жақын орналасқан Транс-Қарақорым тракты да Кашмир дауында Қытай мен Үндістан арасындағы даулы мәселе болып табылады. 1860 жылдарға дейін еуропалық зерттеушілер келгенге дейін, Ақсай Чиннің Синьцзян жағында жаде кенін өндіру жұмыстары жүргізілген. Еуропалық зерттеушілер келген кезде ол тоқтатылған. Чан Ченмо өзенінің бастауындағы Чан Ченмо желісі деп аталатын маршрут 1874 жылы Британ Парламентінде талқыланды. Қарақорым асуынан ұзын және биік болғандықтан, бұл маршрут Ақсай Чиннің шөлейт шөлінен өтеді. 1950 жылдары Үндістан аймақта тұз өндірудің экономикалық тиімділігін зерттеу үшін Ақсай Чиннің әртүрлі көлдерінен тұз жинады. 1950 жылдардың соңында жол салынып біткеннен кейін, Тяньвендиан, Конгка асуы, Хевеитан және Тяншуйхай сияқты бірнеше жерлерде ҚХА Жер күштерінің бекеттері салынды. Кейін жол Қытайдың 219-шы ұлттық тас жолына жаңартылды. Қазіргі уақытта тас жол бойында автокөлік жүргізушілеріне қызмет көрсететін бірнеше кәсіпорын бар. 2010 жылдары Ақсай Чиннің құрамына кіретін Батыс Куньлун аймағында геологиялық іздеу жұмыстары жүргізілді. Аймақта қорғасын-мырыш кен орындары бар Хуошаоюн және көптеген кішірек кен орындары табылды. Хуошаоюн кен орындарын игеру жұмыстары 2017 жылы басталды.

Көлік

Қытайдың 219-шы ұлттық тас жолы Ақсай Чин арқылы өтеді, Тибеттің (Нгари префектурасы) және Синьцзянның (Хотан префектурасы) арасын байланыстырады. 2022 жылдың шілдесінде Қытайдың Көлік министрлігі Қытайдың ұлттық автомобиль жолдары желісінің жаңартылған жоспарын жариялады, онда Қытайдың 695-ші ұлттық тас жолы да бар. Бұл жол Тибеттің Лунзэ ауданындағы Лунзэ қаласынан Синьцзянның Йинь округіндегі Мазар ауылына дейін Ақсай Чин арқылы өтеді.