Кіріспе

Сикким, Үндістан және Тибет арасындағы тау өткелі Jelep La (; ) Ғалым Алекс Маккейдің сөзінше, тибетше атауы іс жүзінде , яғни "малшының қола өткелі" деген мағынаны білдіреді.

География

Үндістан жағында Джелеп-Лаға екі жол бар, бірі Гангток арқылы, екіншісі Калимпонг арқылы. 20-ғасырда жүн және тері саудасының арқасында Калимпонг жолы жергілікті экономиканы дамытты. Ол Сикким мен Батыс Бенгалияның солтүстігіндегі Ронгли, Ренок, Педонг, Алгарах қалаларынан өтеді. Гангтоктан басталатын жол Шератанг қаласынан, Чангу көлінің жанынан, Натху-Ла және Купуп арқылы өтеді. Көктемде гүлдейтін рододендрон ормандарымен әсем көріністерге толы жол. Айналасында көптеген кішкентай елді мекендер шашыраңқы орналасқан. Тибет жағындағы өткел Тибет таулы аймағындағы Чумби аңғарына жетелейді.

17 ғасыр

17 ғасырда Джелеп Ла шығыс Сиккимдегі Дамсангте орналасқан Lepcha патшалығының бақылауында болуы мүмкін, оны Lepcha басшысы Гьялпо Аджок (; Lepcha: Gyabo Achuk) басқарған. Аджок 5-ші Далай-лама тұсында Тибетпен одақтасып, Бутанмен қарсылас болды. 1675-79 жылдары Тибет пен Дамсанг Бутанға қарсы соғыс жүргізген кезде Аджок Далингкоттағы Бутан бекінісін басып алды. Бірақ бутандықтар бекіністі қайта басып алып, Аджокты өлімге кесті. Осы оқиғадан кейін Тибет пен Бутан арасында ірі соғыс басталды, бірақ Бутан өзінің әлдеқайда күшті қарсыласын жеңіп қайтарды. Соғыстың соңғы нәтижесі толыққанды белгілі емес, бірақ Калимпонг аймағы Бутанның бақылауына өтті, ал қазіргі Шығыс Сикким, Реннок пен Джелеп Ла аралығындағы аймақ Тибеттің бақылауына түскен болуы мүмкін. Қытай-Непал соғысы кезінде Сикким Тиеста өзенінің батысындағы көптеген жерлерін Непалға жоғалтты. Тибет Сиккимге қазіргі Шығыс Сикким аймағын белгісіз келісімдер арқылы берген. Британдықтар келген кезде Чо Ла – Джелеп Ла жотасына дейінгі аймақ Сиккимнің бақылауында болды, ал одан әрі Чумби аңғары Тибеттің құрамында деп есептелді.

Британдық Радж кезеңі

Бутаннан Калимпонгты басып алғаннан кейін, 1884 жылы британдықтар Желеп-Лаға дейін көлік жолы салуды бастады. Тибеттіктер бұл жағдайға алаңдаумен қарады, ал 1886 жылы шағын тибеттік әскер тобы өткел маңындағы аймақты басып алды. 1888 жылдың мамыр айында тибеттіктер британдықтарға шабуыл жасады, бірақ британдық экспедициялық корпусы оларды кері қайтарды. Сол жылдың қыркүйек айында британдықтар өткел маңындағы аймақты қайта бақылауға алды. Тибетте Ресейдің ықпалы күшейгендіктен, 1904 жылы полковник Фрэнсис Йонгхусбанд басқаратын британдық экспедиция Желеп-Ла арқылы Лхасаға жіберілді. Бұл экспедицияға қарсы тибеттік әскерлер шықты, олар британдықтардан жеңіліске ұшырады. 13-ші Далай-лама Моңғолияға қашқандықтан, тибеттіктерге сауда келісімі таңылды. 1910 жылы қытай басқынынан қашу үшін 13-ші Далай-лама "алты министр және кішкентай күзетпен бірге", соның ішінде оның жақын көмекшісі, дипломат және әскери қайраткер Царонг Дзаса Желеп-Ла арқылы Сикким мен Дарджилингке қашып кетті, онда ол шамамен екі жыл бойы болды. Осы кезеңде ол Калькуттаға вице-король лорд Минто шақырды, бұл британдықтармен қарым-қатынасты жақсартуға көмектесті.

Қазіргі заман

1947 жылы Үндістан тәуелсіздік алғаннан кейін, монархия болған Сикким арнайы қорғаушылық мәртебеге келісіп, Үндістанға жоғары билік мәртебесін берді. Сиккимнің қорғанысы мен сыртқы істерін Үндістан басқарды. 1950 жылы Қытайдың Тибетке басып кіруінен және 1959 жылы тибеттік көтерілістің басылуынан кейін, Сикким арқылы Тибеттен келген босқындар өте бастады, бірақ кейін Қытай осы жолдарды жапты. 1962 жылғы Қытай-Үнді соғысы кезінде Джелеп Ла және Нату Ла өткелдері маңында Үндістан мен Қытай қарулы күштері арасында шекара қақтығыстары болды, бұл Сиккимнің сол кезде тәуелсіз мемлекет болғанына қарамастан орын алды. Соғыстан кейін екі өткел де жабылды. 1975 жылдың басында өткен референдум нәтижесінде Сикким Үндістанның құрамына кірді. Үндістан мен Қытай арасындағы қарым-қатынастың жақсаруына байланысты Джелеп Ланы қайта ашу жоспарлануда (Нату Ла 2006 жылғы 6 шілдеде қайта ашылғаннан кейін).