Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Сикким, Үндістан және Тибет арасындағы тау өткелі Jelep La (; ) Ғалым Алекс Маккейдің сөзінше, тибетше атауы іс жүзінде , яғни "малшының қола өткелі" деген мағынаны білдіреді.
Mountain pass between Sikkim, India and Tibet
Jelep La (; )
According to scholar Alex Mckay, the Tibetan name is actually ,
which would mean a "shepherd's bronze pass".
География
Үндістан жағында Джелеп-Лаға екі жол бар, бірі Гангток арқылы, екіншісі Калимпонг арқылы. 20-ғасырда жүн және тері саудасының арқасында Калимпонг жолы жергілікті экономиканы дамытты. Ол Сикким мен Батыс Бенгалияның солтүстігіндегі Ронгли, Ренок, Педонг, Алгарах қалаларынан өтеді. Гангтоктан басталатын жол Шератанг қаласынан, Чангу көлінің жанынан, Натху-Ла және Купуп арқылы өтеді. Көктемде гүлдейтін рододендрон ормандарымен әсем көріністерге толы жол. Айналасында көптеген кішкентай елді мекендер шашыраңқы орналасқан. Тибет жағындағы өткел Тибет таулы аймағындағы Чумби аңғарына жетелейді.
On the Indian side there are two routes to Jelep La, one through Gangtok and the other through Kalimpong. The Kalimpong route boosted the local economies due to the trading of wool and furs during the 20th century. It passes through the towns of Rongli, Rhenock, Pedong, Algarah, in Sikkim and northern West Bengal. The route from Gangtok passes through the towns of Sherathang, nearby Changu lake and alongside Nathu La and through Kupup. The route is scenic with forests of rhododendrons blooming in spring. Numerous hamlets are scattered in the surrounding area. On the Tibetan side the pass leads to the Chumbi Valley of the Tibetan Plateau.
17 ғасыр
17 ғасырда Джелеп Ла шығыс Сиккимдегі Дамсангте орналасқан Lepcha патшалығының бақылауында болуы мүмкін, оны Lepcha басшысы Гьялпо Аджок (; Lepcha: Gyabo Achuk) басқарған. Аджок 5-ші Далай-лама тұсында Тибетпен одақтасып, Бутанмен қарсылас болды. 1675-79 жылдары Тибет пен Дамсанг Бутанға қарсы соғыс жүргізген кезде Аджок Далингкоттағы Бутан бекінісін басып алды. Бірақ бутандықтар бекіністі қайта басып алып, Аджокты өлімге кесті. Осы оқиғадан кейін Тибет пен Бутан арасында ірі соғыс басталды, бірақ Бутан өзінің әлдеқайда күшті қарсыласын жеңіп қайтарды. Соғыстың соңғы нәтижесі толыққанды белгілі емес, бірақ Калимпонг аймағы Бутанның бақылауына өтті, ал қазіргі Шығыс Сикким, Реннок пен Джелеп Ла аралығындағы аймақ Тибеттің бақылауына түскен болуы мүмкін. Қытай-Непал соғысы кезінде Сикким Тиеста өзенінің батысындағы көптеген жерлерін Непалға жоғалтты. Тибет Сиккимге қазіргі Шығыс Сикким аймағын белгісіз келісімдер арқылы берген. Британдықтар келген кезде Чо Ла – Джелеп Ла жотасына дейінгі аймақ Сиккимнің бақылауында болды, ал одан әрі Чумби аңғары Тибеттің құрамында деп есептелді.
In the 17th century, Jelep La might have been under the control of an eastern Sikkimese Lepcha kingdom based at Damsang , ruled by a Lepcha chieftain Gyalpo Ajok (; Lepcha: Gyabo Achuk). Ajok was allied with Tibet under the 5th Dalai Lama and was rivalled by Bhutan. In a war fought by Tibet and Damsang against Bhutan during 1675–79, Ajok captured a Bhutanese outpost at Dalingkot However, the Bhutanese recaptured the post and executed Ajok. After this event, a major war erupted between Tibet and Bhutan, but Bhutan managed to repulse its much larger foe. The end result of the war is not entirely clear, but the Kalimpong area came under the control of Bhutan, and the present day East Sikkim, between Rhenock and Jelep La, might have come under the control of Tibet. At the time of the Sino Nepalese War, Sikkim lost much of its territory west of Teesta River to Nepal. Tibet apparently granted to Sikkim the present day East Sikkim region through unknown terms. By the time the British came on the scene, the area up to the Cho La–Jelep La range was under the control of Sikkim, and the Chumbi Valley beyond it was considered Tibet proper.
Британдық Радж кезеңі
Бутаннан Калимпонгты басып алғаннан кейін, 1884 жылы британдықтар Желеп-Лаға дейін көлік жолы салуды бастады. Тибеттіктер бұл жағдайға алаңдаумен қарады, ал 1886 жылы шағын тибеттік әскер тобы өткел маңындағы аймақты басып алды. 1888 жылдың мамыр айында тибеттіктер британдықтарға шабуыл жасады, бірақ британдық экспедициялық корпусы оларды кері қайтарды. Сол жылдың қыркүйек айында британдықтар өткел маңындағы аймақты қайта бақылауға алды. Тибетте Ресейдің ықпалы күшейгендіктен, 1904 жылы полковник Фрэнсис Йонгхусбанд басқаратын британдық экспедиция Желеп-Ла арқылы Лхасаға жіберілді. Бұл экспедицияға қарсы тибеттік әскерлер шықты, олар британдықтардан жеңіліске ұшырады. 13-ші Далай-лама Моңғолияға қашқандықтан, тибеттіктерге сауда келісімі таңылды. 1910 жылы қытай басқынынан қашу үшін 13-ші Далай-лама "алты министр және кішкентай күзетпен бірге", соның ішінде оның жақын көмекшісі, дипломат және әскери қайраткер Царонг Дзаса Желеп-Ла арқылы Сикким мен Дарджилингке қашып кетті, онда ол шамамен екі жыл бойы болды. Осы кезеңде ол Калькуттаға вице-король лорд Минто шақырды, бұл британдықтармен қарым-қатынасты жақсартуға көмектесті.
After the annexation of Kalimpong from Bhutan, the British started to constructing a cart road to Jelep La in 1884. This was viewed with some apprehension by the Tibetans and in 1886 a small Tibetan militia occupied the region around the pass. In May 1888, the Tibetans attacked the British but were warded off by a British Expeditionary Force. Later in September the same year the British regained control of the area around the pass. With the growing Russian influence in Tibet, a British expedition was sent via Jelep La to Lhasa in 1904 led by Colonel Francis Younghusband. This expedition was met by hostile Tibetan forces which were defeated by the British. A trade agreement was then forced on the Tibetans in the absence of the 13th Dalai Lama, who had fled to Mongolia. In 1910, to escape a Chinese invasion, the 13th Dalai Lama "accompanied by six ministers and a small escort" which included his close aide, diplomat and military figure Tsarong Dzasa, fled via Jelep La to Sikkim and Darjeeling, where he stayed almost two years. During this period he was invited to Calcutta by the Viceroy, Lord Minto, which helped to restore relations with the British.
Қазіргі заман
1947 жылы Үндістан тәуелсіздік алғаннан кейін, монархия болған Сикким арнайы қорғаушылық мәртебеге келісіп, Үндістанға жоғары билік мәртебесін берді. Сиккимнің қорғанысы мен сыртқы істерін Үндістан басқарды. 1950 жылы Қытайдың Тибетке басып кіруінен және 1959 жылы тибеттік көтерілістің басылуынан кейін, Сикким арқылы Тибеттен келген босқындар өте бастады, бірақ кейін Қытай осы жолдарды жапты. 1962 жылғы Қытай-Үнді соғысы кезінде Джелеп Ла және Нату Ла өткелдері маңында Үндістан мен Қытай қарулы күштері арасында шекара қақтығыстары болды, бұл Сиккимнің сол кезде тәуелсіз мемлекет болғанына қарамастан орын алды. Соғыстан кейін екі өткел де жабылды. 1975 жылдың басында өткен референдум нәтижесінде Сикким Үндістанның құрамына кірді. Үндістан мен Қытай арасындағы қарым-қатынастың жақсаруына байланысты Джелеп Ланы қайта ашу жоспарлануда (Нату Ла 2006 жылғы 6 шілдеде қайта ашылғаннан кейін).
After India's independence in 1947, Sikkim, which was then a monarchy, agreed to a special protectorate status and gave India the status of a suzerain nation and its defence and foreign affairs were managed by India. After the Chinese invasion of Tibet in 1950 and suppression of the Tibetan uprising in 1959, the passes into Sikkim became a conduit for refugees from Tibet before being closed by the Chinese. During the 1962 Sino Indian War, there were border skirmishes between the Indian and Chinese armed forces in and around the passes of Jelep La and Nathu La this was despite Sikkim still being a separate Kingdom at that stage. After the war the two passes were closed. Sikkim became a part of India in early 1975 following a referendum. With the recent thawing in relations between India and China, plans are afoot to reopen the Jelep La (following the July6, 2006 reopening of the Nathu La).