Бернард Уильямс: Ағылшын философ және ойшыл

Кіріспе

Ағылшын моральдық философы (1929–2003)

Сэр Бернард Артур Оуэн Уильямс, FBA (21 қыркүйек 1929 – 10 маусым 2003) – ағылшын моральдық философы. Оның жарияланымдары: «Өзіне қатысты мәселелер» (1973), «Этика және философияның шегі» (1985), «Ұят және қажеттілік» (1993), «Шындық және шыншылдық» (2002). 1999 жылы ол рыцарь атағына ие болды. Кембридж университетіндегі Найтбридж философия профессоры және Берклидегі Калифорния университетіндегі Дойч философия профессоры ретінде Уильямс моральдық философияны психологияға, тарихқа, әсіресе гректерге қайта бағыттауға жасаған күш-жігерімен танылды. Колин МакГинн оны «жалпы гуманистік рухтағы аналитикалық философ» деп сипаттады, ол моральдық философияның негізін құруға жасалған әрекеттерге күдікпен қарады. Марта Нуссбаум философиядан «адам өмірінің қиындықтары мен күрделілігін қабылдауды және оны түсінуді» талап еткенін жазды. Уильямс академиядағы әйелдерді ынталы түрде қолдады; Нуссбаумның сөзіне сәйкес, ол «өз буынының ықпалды адамы үшін феминист болуға мүмкіндігінше жақын болды». Ол сондай-ақ әңгімелесуде өте өткір болды. Уильямстың Оксфордтағы ұстаздарының бірі Гилберт Райл оның «сіз айтқыңыз келгенді өзіңізден жақсы түсінеді, сондай-ақ оған қарсы барлық мүмкін қарсылықтарды және барлық мүмкін қарсылықтарға жауаптарды сіз өз сөзіңізді аяқтамас бұрын көреді» деді.

Ерте өмір және білім

Уильямс Эссекс штатының Саутхенд қаласының маңындағы Вестклифф-он-Си қаласында дүниеге келді. Оның анасы – Хильда Эми Уильямс (қыздығы Дей), жеке көмекші, әкесі – Оуэн Пасли Денни Уильямс, Жұмыс министрлігінің бас техникалық сарапшысы. Ол тәуелсіз мектеп – Чигвелл мектебінде білім алды, мұнда философиямен алғаш танысты. Өзінің "Әдеп: этикаға кіріспе" (1972) атты тұңғыш кітабында ол Лоуренстің "[өзіңнің ең терең құштарлығыңды тауып, соған ере же]” деген кеңесін мақұлдап келтірді. Оксфордқа стипендиямен қабылданған Уильямс Баллиол колледжінде "Ұлылар" (классикалық білім, содан кейін ежелгі тарих және философия) курсын оқыды. Оксфордта оның пікірлеріне ықпал еткендердің қатарында В. С. Уатт, Рассел Мейггс, Р. М. Хейр, Элизабет Анскомб, Эрик Доддс, Эдуард Френкель, Дэвид Пирс және Гилберт Райл болды. Ол курстың бірінші бөлімінде, классикалық білім саласында (әсіресе Овидий стилінде латын өлеңдерін жазуды ұнатқан) көзге түсті және 1951 жылы курстың екінші бөлімін үздік дипломмен аяқтады, сондай-ақ All Souls колледжінен стипендия алды. Оксфордты бітірген соң Уильямс екі жылдық әскери қызметін Канададағы Корольдік әуе күштері үшін Спитфайр ұшақтарын басқарумен өткізді. Нью-Йоркте демалыста болғанда ол романист Вера Бриттеннің және саясаттанушы Джордж Кэтлиннің қызы Ширли Бриттен Кэтлинмен (1930 жылы туған) жақын дос болады. Олар Кэтлинмен қарым-қатынастарын жалғастырды. Ширли Daily Mirror газетінде жұмыс істей бастады және Лейбористтік партиядан парламент депутаты болуға үміттенеді. Лейбористтік партияның мүшесі болған Уильямс оған 1954 жылғы Харвичтегі сайлауда көмектесті, бірақ ол сәтті бола алмады. Олар Лондонның Ноттинг-Хилл ауданындағы Кларендон-роудтағы қарапайым пәтерге көшті. Жақсы тұрғын үй табудың қаншалықты қиын екенін ескере отырып, олар оның орнына Хельге Рубинштейнмен және оның күйеуі, әдеби агент Хилари Рубинштейнмен бірге тұруды шешті, ол сол кезде өзінің ағасы Виктор Голанц үшін жұмыс істеді. 1955 жылы төрт есім Филимор-плейс, Кенсингтон қаласындағы төрт қабатты, жеті бөлмелі үйді 6800 фунт стерлингке сатып алды, олар он төрт жыл бірге өмір сүрді. Уильямс бұл жылдарды өміріндегі ең бақытты кезеңдердің бірі деп еске алды. 1961 жылы Ширли Уильямс төрт жылдың ішінде төрт рет түсік тастағаннан кейін қызы Ребекканы дүниеге әкелді. Уильямс 1963 жылы Принстон университетінде қонақ профессор болып жұмыс істеді. Екі жылдан кейін "Санди Таймс" газеті бұл жұпты "жаңа солшылдардың ең қабілетті, жомарт және кейде ең эксцентриктік өкілдері" деп сипаттады. Энди Беккеттің жазуынша, олар "шығыс Еуропадан келген босқындарды, Африкадан келген саясаткерлерді қонаққа шақырып, шарапты көп мөлшерде ішті". Ширли Уильямс кіші министр болды және 1971 жылы Көлеңкелі Ішкі істер министрінің лауазымын иеленді. Көптеген газеттер оны болашақ премьер-министр деп қарады. 1981 жылы ол жаңа центристтік партияны – Социал-демократиялық партияны құрды. Уильямс Лейбористтік партиядан шығып, SDP-ге қосылды, бірақ кейін Лейбористтік партияға қайта оралды. Екі некесінде де ол әйелдерінің мансабын қолдады және балаларға сол кездегі ерлерге қарағанда көбірек көмектесті. Ширли Уильямстың саяси мансабы (Парламент әдетте кешкі сағат 10-ға дейін отырыс өткізетін) олардың көп уақытын бөлек өткізуіне себеп болды. Олар Хертфордширдегі Фурне Пелхам қаласында үй сатып алды, бұл оңтүстік Кембриджширмен шектес болды, ал ол Парламент үйлеріне жақын болу үшін апта ішінде Филимор Плейсте тұрды. Олар тек жексенбі күндері ғана бірге болатын. Олардың жеке құндылықтарындағы айырмашылықтар (ол атеист болса, ол католик) олардың қарым-қатынасына қосымша күш түсірді. Мур былай деп жазады: "Рационалды агенттер «таза рационалды агенттік принциптері» бойынша әрекет етуі керек", яғни барлық рационалды агенттерді реттейтін принциптер. Бірақ Уильямс ойлау мен әрекет етудің аражігін ажыратады. Рационалды ойлау – шындыққа сенумен үйлесімді ойлау. Мур былай деп жазды: "Ақиқатқа сену үшін біреудің не істеуі керек, ол басқа біреудің де соны істеуі үшін бірдей". Бірақ адам өз қалауларын қанағаттандыру арқылы (ішкі іс-қимыл себептері) ұтымды әрекет ете алады, ал мұны істеу үшін басқа біреудің өз қалауларын қанағаттандыру үшін қажет болуы мүмкін емес. Уильямс Канттың ойлау мен әрекет етуді бірдей қарастырған тәсілінің дұрыс емес екенін айтты. Уильямс Канттың "әдептің ең таза, терең және толық бейнесін" бергенін, бірақ "кантиандықтардың утилитаризмнің жинақы бейтараптығына қарсы жеке тұлғалардың жекелігін қорғауға бағытталған құрметті сезімі" Канттың "әдепті агенттер ретінде адамдардың абстрактілі сипатына" қарсы тиімді болмауы мүмкін екенін мәлімдеді. Бізден өзімізге тап болған жағдайдағы біз емес сияқты әрекет етуді күтуге болмайды.

Williams was born in Westcliff on Sea, a suburb of Southend, Essex, to Hilda Amy Williams, née Day, a personal assistant, and Owen Pasley Denny Williams, chief maintenance surveyor for the Ministry of Works. He was educated at Chigwell School, an independent school, where he first discovered philosophy. In his first book, Morality: An Introduction to Ethics (1972), he quoted with approval Lawrence's advice to "[f]ind your deepest impulse, and follow that." Awarded a scholarship to Oxford, Williams read Greats (pure Classics followed by Ancient History and philosophy) at Balliol. Among his influences at Oxford were W. S. Watt, Russell Meiggs, R. M. Hare, Elizabeth Anscombe, Eric Dodds, Eduard Fraenkel, David Pears and Gilbert Ryle. He shone in the first part of the course, the pure classics (being particularly fond of writing Latin verses in the style of Ovid) and graduated in 1951 with a congratulatory first in the second part of the course and a prize fellowship at All Souls. After Oxford, Williams spent his two year national service flying Spitfires in Canada for the Royal Air Force. While on leave in New York, he became close to Shirley Brittain Catlin (born 1930), daughter of the novelist Vera Brittain and the political scientist George Catlin. He and Catlin continued seeing each other. She began working for the Daily Mirror and sought election as a Labour MP. Williams, also a member of the Labour Party, helped her with the 1954 by election in Harwich in which she was an unsuccessful candidate. The couple moved into a very basic ground floor apartment in London, on Clarendon Road, Notting Hill. Given how hard it was to find decent housing, they decided instead to share with Helge Rubinstein and her husband, the literary agent Hilary Rubinstein, who at the time was working for his uncle, Victor Gollancz. In 1955 the four of them bought a four storey, seven bedroom house in Phillimore Place, Kensington, for £6,800, a home they lived in together for 14 years. Williams described it as one of the happiest periods of his life. In 1961, after four miscarriages in four years, Shirley Williams gave birth to their daughter, Rebecca. Williams was a visiting professor at Princeton University in 1963, The Sunday Times described the couple two years later as "the New Left at its most able, most generous, and sometimes most eccentric." Andy Beckett wrote that they "entertained refugees from eastern Europe and politicians from Africa, and drank sherry in noteworthy quantities." Shirley Williams became a junior minister and, in 1971, Shadow Home Secretary. Several newspapers saw her as a future prime minister. She went on to co found a new centrist party in 1981, the Social Democratic Party; Williams left the Labour Party to join the SDP, although he later returned to Labour. In both his first and second marriages, he supported his wives in their careers and helped with the children more than was common for men at the time. Shirley Williams's political career (the House of Commons regularly sat until 10 pm) meant that the couple spent a lot of time apart. They bought a house in Furneux Pelham, Hertfordshire, near the border with south Cambridgeshire, while she lived in Phillimore Place during the week to be close to the Houses of Parliament. Sunday was often the only day they were together. The differences in their personal values – he was an atheist, she a Catholic – placed a further strain on their relationship. Rational agents must act on "principles of pure rational agency," writes Moore; that is, principles that regulate all rational agents. But Williams distinguished between thinking and acting. To think rationally is to think in a way compatible with belief in the truth, and "what it takes for one to believe the truth is the same as what it takes for anyone else to believe the truth," writes Moore. But one can act rationally by satisfying one's own desires (internal reasons for action), and what it takes to do that may not be what it takes for anyone else to satisfy theirs. Kant's approach to treating thinking and acting alike is wrong, according to Williams. Williams argued that Kant had given the "purest, deepest and most thorough representation of morality," but that the "honourable instincts of Kantianism to defend the individuality of individuals against the agglomerative indifference of Utilitarianism" may not be effective against the Kantian "abstract character of persons as moral agents." We should not be expected to act as though we are not who we are in the circumstances in which we find ourselves.

Утилитаризмді сындау

Уильямс утилитаризмге қарсы жағдайды – салдарлылық позициясын, ең қарапайым түрінде әрекеттер тек ең көп адамның ең үлкен бақытын қамтамасыз ететін болса ғана дұрыс деп санайтын – «Утилитаризм: үшін және қарсы» (1973) еңбегінде Ж. Дж. Смартпен бірге қарастырды. Кітаптағы ой-эксперименттердің бірінде Жим, Оңтүстік Америка елінде зерттеу жүргізіп жатқан ботаник, қатыгез диктатор басқаратын елде өзін 20 тұтқынға алынған үнді көтерілісшілері бар шағын қалада табады. Оларды ұстаған капитан, егер Жим біреуін өлтірсе, қалғандары Жимнің қонақ ретіндегі мәртебесіне құрмет көрсетіліп босатылатынын, ал ол бас тартса, бәрі өлтірілетінін айтады. Қарапайым утилитаризм Жимнің біреуін өлтіруін қолдайды. Уильямс, Жим өлтірген адам мен капитанның Жимнің әрекеті немесе әрекетсіздігі салдарынан өлтірген адам арасындағы маңызды айырмашылық бар екенін айтты. Егер капитан өлтіруді таңдаса, ол Жимнің әлемге тигізген әсерінің құралы ғана емес. Ол – моральдық субъект, ниеттері мен мақсаттары бар адам. Утилитаризм бұл айырмашылықты жоғалтады, бізді салдардың орын алуына мүмкіндік беретін бос ыдысқа айналдырады. Уильямс моральдық шешімдер біздің психологиялық ерекшелігіміз бен тұтастығымызды сақтауы керек деп мәлімдеді. Біз моральдық шешімдерді бірнеше алгоритмдерге дейін кемітетін кез келген жүйені қабылдамауымыз керек.

Іс-қимылдың себептері

Уильямс іс-әрекеттің тек ішкі себептері бар екенін дәлелдеді: "Егер А-ның бір қалауы болса және оның қанағаттануы А-ның φ әрекеті арқылы қамтамасыз етілсе, онда А-ның φ жасауға себебі бар". Ал сыртқы себеп – "А-ның φ жасауға себебі бар" дегенді білдіретін болар, тіпті егер А-ның "субъективті мотивациялық жиынтығында" оның φ жасауына ешқандай пайда болмаса да. Уильямс сыртқы себептердің болуының мәні жоқ екенін айтты; ақыл-ой ғана адамдарды іс-әрекетке итермелей алмайды. Софи Грейс Чаппелл іс-әрекеттің сыртқы себептері болмаса, барлық адамдарға бірдей моральдық себептер жиынтығы қолданылатынын айту мүмкін емес деп санайды. Егер біреудің басқалар дұрыс деп санайтын нәрсені жасауға ішкі себебі болмаса, оны кінәлауға болмайды, себебі ішкі себептер – жалғыз себептер. Уильямс жазғандай, кінәлау – "кінәлі адамды дұрыс нәрсені істеуге мүмкіндігі болған, бірақ істемеген адам ретінде қарауды білдіреді".

Шындық

Соңғы аяқталған кітабы «Шындық және шыншылдық: генеалогиядағы эссе» (2002) Уильямс шындықтың екі негізгі құндылығын – дәлдік пен шынайылық деп анықтайды және шындыққа деген талап пен мұндай нәрсе бар екендігіне күмәндану арасындағы қақтығысты шешуге тырысады. Джейн О’Грэйди Guardian газетінде жариялаған некрологында бұл кітаптың «өкімет, топтық әділдіксіздік және идеологиямен бұрмаланғандықтан кез келген шындықтың күлкілідей наивтік екенін мойындап, оған қынжыр тұтатындарды» зерттейтінін жазды. Ол диалектикалық қабілетімен танымал болғанмен, оған өзі де күдікпен қарады. Алан Код Уильямстың «әсіресе моральдық философияда, тек диалектикалық шеберлікпен ғана таң қалмайтынын» жазды: «Керісінше, оның философиялық көзқарасының ең айқын ерекшеліктерінің бірі – көзғарас тұрғысынан қарағанда, жиі назардан тыс қалатын бірқатар қағидаларға қатал ұстанымы: моральдық немесе этикалық ой – адам өмірінің бір бөлігі; осы туралы жазатын философтар шынымен маңызды нәрсе туралы жазып жатыр; бұл тақырыпта айтуға тұрарлық нәрсені айту оңай емес; моральдық философтар жазғандар адамзат тарихының, психологиясының және әлеуметтік жағдайлардың шындығына жауап береді; және жай ғана шеберлік – құндылықты бағалаудың тиісті өлшемі емес». 1996 жылы Мартин Холлис Уильямстың «өз заманындағы жетекші британдық философ екеніне лайық екенін» айтты, бірақ оның «негізгі сұрақтарға деген керемет сезімі» болғанымен, жауабы жоқ екенін де қосты. Софи Грейс Чаппеллдің сөзіне сәйкес, Уильямстың туындыларының негізгі мотиві – сыртқы моральдық жүйеге бағынудың орнына, өзіңіз болуды, шынайылықты және адалдықпен әрекет етуді үйрену болып табылады.