Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
19 және 20 ғасырлардағы қозғалыстар
19th and 20th century movements
Кельт қайта өрлеуі (кейде Кельт түнегі деп те аталады) – кельт мәдениетінің түрлі аспектілеріне жаңа қызығушылық тудырған 19, 20 және 21 ғасырлардағы әртүрлі қозғалыстар мен үрдістердің жиынтығы. Суретшілер мен жазушылар гаэль әдебиеті, уэльс тіліндегі әдебиет және кельт өнері дәстүрлеріне жүгінді – тарихшылар бұл стилді аралдық өнер деп атайды (Ирландия мен Ұлыбританияның ерте ортағасырлық стилі). Қайта өрлеу күрделі және көп қырлы болғанмен, Солтүстік-Батыс Еуропаның көптеген салалары мен елдерінде орын алды, оның ең танымал көрінісі, әдетте, Ирландияның әдеби қайта өрлеуі болып табылады. Уильям Батлер Йейтс, Леди Грегори, "Æ" Рассел, Эдвард Мартин, Элис Миллиган және Эдвард Планкетт (Лорд Дансани) сияқты ирланд жазушылары 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында дәстүрлі ирланд әдебиеті мен ирланд поэзиясын жаңаша бағалауға үлкен үлес қосты. Қайта өрлеудің кейбір аспектілері модернизацияға қарсы реакцияны білдірді. Бұл әсіресе Ирландияда айқын болды, онда ежелгі мен заманауи арасындағы қарым-қатынас қайшылықты болды, тарих үзіліске ұшырады және Терри Иглтонның сөзімен айтқанда, "[ұлт] жалпы алғанда дәстүрден заманауилыққа бірден секірген жоқ". Кейде өткенге қатысты романтикалық көзқарас тарихи нақтылықтан алыс бейнелерге әкелді, мысалы, ирландтар мен шотланд таулы аймақтарының асыл жабайы стереотиптерін тарату, сондай-ақ ирландтарды, жағымды немесе жағымсыз, жеке нәсіл ретінде қарастыратын нәсілдік көзқарас. Қайта өрлеудің кең таралған және әлі де көрінетін нәтижесі – жоғары кресттің кельт кресі ретінде қайта жаңғыруы, ол қазір Батыс әлемінің көп бөлігінде монументалды және жерлеу өнерінің құрамдас бөлігі болып табылады.
The Celtic Revival (also referred to as the Celtic Twilight) is a variety of movements and trends in the 19th, 20th and 21st centuries that see a renewed interest in aspects of Celtic culture. Artists and writers drew on the traditions of Gaelic literature, Welsh language literature, and Celtic art—what historians call insular art (the Early Medieval style of Ireland and Britain). Although the revival was complex and multifaceted, occurring across many fields and in various countries in Northwest Europe, its best known incarnation is probably the Irish Literary Revival. Irish writers including William Butler Yeats, Lady Gregory, "Æ" Russell, Edward Martyn, Alice Milligan and Edward Plunkett (Lord Dunsany) stimulated a new appreciation of traditional Irish literature and Irish poetry in the late 19th and early 20th century. In aspects the revival came to represent a reaction to modernisation. This is particularly true in Ireland, where the relationship between the archaic and the modern was antagonistic, where history was fractured, and where, according to Terry Eagleton, "as a whole [the nation] had not leapt at a bound from tradition to modernity". At times this romantic view of the past resulted in historically inaccurate portrayals, such as the promotion of noble savage stereotypes of the Irish people and Scottish Highlanders, as well as a racialized view that referred to the Irish, whether positively or negatively, as a separate race. A widespread and still visible result of the revival was the reintroduction of the High cross as the Celtic cross, which now forms a familiar part of monumental and funerary art over much of the Western world.
Бретань
1925 жылы профессор Ропарц Хемон бритон тіліндегі «Gwalarn» журналын құрды. 19 жыл бойы «Gwalarn» тілінің халықаралық деңгейде танылуына ұмтылды. Оның жариялануы барлық жанрдағы түпнұсқа әдебиеттің дамуына серпін берді және әлемдік деңгейде танылған шетелдік туындылардың бритон тіліне аудармаларын ұсынды. 1946 жылы «Al Liamm» журналы «Gwalarn»ның орнын басты. Бритон тілінде тағы да бірнеше мерзімді басылымдар жарық көрді, олар аз саны бар тіл үшін айтарлықтай әдеби қор құрды. 1977 жылы бритон тілін толыққанды үйрету мақсатында «Diwan» мектептері ашылды. Оларда бастауыш мектептен жоғары сыныпқа дейін бірнеше мың жас оқушы білім алды. Толық ақпарат алу үшін білім бөліміне жүгініңіз. «Asterix» комикстері бритон тіліне аударылды. Комиксте Астерикс тұратын галлдық ауыл қазіргі Бретань аймағындағы Арморика түбегінде орналасқан. «Tintinнің оқиғалары», «Spirou», «Titeuf», «Hägar the Horrible», «Peanuts» және «Yakari» сияқты танымал комикстер де бритон тіліне аударылды. Бритон тілінде түпнұсқа медиа да жасалып жатыр. «Ken Tuch» комедиялық телесериалы бритон тілінде түсірілген. Финистерден хабар тарататын «Radio Kerne» станциясы тек бритон тіліндегі бағдарламаларды ұсынады. «Lancelot du Lac», «Shakespeare in Love», «Marion du Faouet», «Sezneg» фильмдері мен «Columbo», «Perry Mason» телесериалдары бритон тіліне аударылып, көрсетілді. Ян Бер Каллоч, Ропарц Хемон, Анжела Дюваль, Ксавье де Ланглис, Пэр Джекез Хелиас, Юэнн Гверниг, Гленмор және Алан Стивелл сияқты бритон тілінде жазған ақындар, әншілер, тіл білімі мамандары мен жазушылар бүгінде әлемдік деңгейде танымал. Бүгінде бритон тілі – ұлттық үкімет тарапынан ресми немесе аймақтық тіл ретінде мойындалмаған жалғыз тірі кельт тілі. Бритон тіліндегі алғашқы сөздік – «Catholicon» – француз тіліндегі алғашқы сөздік болып табылады. 1464 жылы Жехан Лагадек редакциялаған бұл үш тілдік еңбек бритон, француз және латын тілдерін қамтыды. Қазіргі кезде бритон тілі мен ағылшын, голланд, неміс, испан және уэльс тілдеріне арналған екі тілді сөздіктер жарық көріп жатыр. Жаңа буын бритон тілінің халықаралық деңгейде танылуын қамтамасыз етуге бейілді. «Geriadur Brezhoneg an Here» (1995) сөздігінде бритон тіліндегі сөздердің анықтамасы берілген. Алғашқы басылымда 10 000 сөз болса, 2001 жылғы екінші басылымда 20 000 сөз қамтылған. XXI ғасырдың басында «Ofis ar Brezhoneg» («Бретон тілі кеңсесі») аймақтағы кәсіпкерлер мен жергілікті муниципалитеттердің бритон тілін күнделікті қолдануын ынталандыру мақсатында науқан бастады. Бұл шаралар аймақтық іс-шараларға арналған екі тілдік белгілер мен плакаттарды орнатуды, сондай-ақ тілдесетін адамдардың бір-бірін тануына мүмкіндік беру үшін «Spilhennig» қолданылуын ұстануды қамтиды. Сондай-ақ кеңсе Google, Firefox және SPIP компанияларынан интерфейстерін бритон тілінде жасауды сұрап, интернационализация және локализация саясатын бастады. 2004 жылы бритон тіліндегі «Уикипедия» ашылды, қазір оның 50 000-нан астам мақаласы бар. 2007 жылдың наурыз айында «Ofis ar Brezhoneg» Бретань аймақтық кеңесімен және «Microsoft» компаниясымен «Microsoft» өнімдерінде бритон тілін қарастыру туралы үшжақты келісімге қол қойды. 2014 жылдың қазан айында «Facebook» компаниясы «Ofis» пен «Facebook» арасындағы үш жылдық келіссөздерден кейін бритон тілін өзінің 121 тілінің бірі ретінде қосты.
In 1925, Professor Roparz Hemon founded the Breton language review Gwalarn. During its 19 year run, Gwalarn tried to raise the language to the level of a great international language. Its publication encouraged the creation of original literature in all genres, and proposed Breton translations of internationally recognized foreign works. In 1946, Al Liamm replaced Gwalarn. Other Breton language periodicals have been published, which established a fairly large body of literature for a minority language. In 1977, Diwan schools were founded to teach Breton by immersion. They taught a few thousand young people from elementary school to high school. See the education section for more information. The Asterix comic series has been translated into Breton. According to the comic, the Gaulish village where Asterix lives is in the Armorica peninsula, which is now Brittany. Some other popular comics have also been translated into Breton, including The Adventures of Tintin, Spirou, Titeuf, Hägar the Horrible, Peanuts and Yakari. Some original media are created in Breton. The sitcom, Ken Tuch, is in Breton. Radio Kerne, broadcasting from Finistère, has exclusively Breton programming. Some movies (Lancelot du Lac, Shakespeare in Love, Marion du Faouet, Sezneg) and TV series (Columbo, Perry Mason) have also been translated and broadcast in Breton. Poets, singers, linguists, and writers who have written in Breton, including Yann Ber Kalloc'h, Roparz Hemon, Anjela Duval, Xavier de Langlais, Pêr Jakez Helias, Youenn Gwernig, Glenmor and Alan Stivell are now known internationally. Today, Breton is the only living Celtic language that is not recognized by national government as an official or regional language. The first Breton dictionary, the Catholicon, was also the first French dictionary. Edited by Jehan Lagadec in 1464, it was a trilingual work containing Breton, French and Latin. Today bilingual dictionaries have been published for Breton and languages including English, Dutch, German, Spanish and Welsh. A new generation[clarification needed] is determined to gain international recognition for Breton. The monolingual dictionary, Geriadur Brezhoneg an Here (1995), defines Breton words in Breton. The first edition contained about 10,000 words, and the second edition of 2001 contains 20,000 words. In the early 21st century, the Ofis ar Brezhoneg ("Office of the Breton language") began a campaign to encourage daily use of Breton in the region by both businesses and local communes. Efforts include installing bilingual signs and posters for regional events, as well as encouraging the use of the Spilhennig to let speakers identify each other. The office also started an Internationalization and localization policy asking Google, Firefox and SPIP to develop their interfaces in Breton. In 2004, the Breton Wikipedia started, which now counts more than 50,000 articles. In March 2007, the Ofis ar Brezhoneg signed a tripartite agreement with Regional Council of Brittany and Microsoft for the consideration of the Breton language in Microsoft products. In October 2014, Facebook added Breton as one of its 121 languages, after three years of talks between the Ofis and Facebook.
Корнуолл
ХХ ғасырдың басындағы Корнуолл мәдени кельт жаңғыруы 1904 жылы Генри Дженнер мен Роберт Мортон Нэнс бастаған Корнуолл тіліне қызығушылықтың күшеюімен еректелді. 1924 жылы "Корнуоллдың кельт рухын сақтау" мақсатымен "Ескі Корнуолл қоғамдары федерациясы" құрылды, одан кейін 1928 жылы Горсет Керноу, ал 1951 жылы Корнуолл саяси партиясы – Мебион Керноу құрылды.
The Cornish cultural Celtic revival of the early twentieth century was characterised by an increased interest in the Cornish language started by Henry Jenner and Robert Morton Nance in 1904. The Federation of Old Cornwall Societies was formed in 1924 to "maintain the Celtic spirit of Cornwall", followed by the Gorseth Kernow in 1928 and the formation of the Cornish political party Mebyon Kernow in 1951.
Ирландия
Ирланд тілінің білім беру саласында қайта жандануы және екі тілде тәрбиеленудің нәтижесінде, Ирландия Республикасында және Солтүстік Ирландияда ирланд тілінде сөйлейтін жастардың саны артты. Ирландия қалаларында осы тілді есту жиірек кездеседі делінеді. Сонымен қатар, Солтүстік Америкада ирланд тілін үйренуге деген қызығушылық шамалы да болса қайта оянды.
Due to the revival of Irish in educational settings and bilingual upbringing, there has been an increase in young Irish people speaking the language in the Republic of Ireland and Northern Ireland. It is said it is more common to hear it spoken in Irish cities. Additionally, there is a modest revived interest in North America in learning Irish.
Уэльс
Уэльс тілі Уэльсте жазылған тарих бойы үнемі сөйленіп келді және соңғы ғасырларда ең көп таралған кельт тілі болды. 1911 жылы ол азшылық тілге айналды, оны Уэльс халқының 43,5% ғана қолданды. Бұл құлдырау келесі онжылдықтарда да жалғасты, бірақ тіл жойылған жоқ. 21 ғасырдың басында сөйлейтін адамдардың саны қайтадан арта бастады. 2004 жылғы Уэльс тілінің қолданылуы жөніндегі сауалнамаға сәйкес, Уэльс халқының 21,7% уэльс тілінде сөйлейді, бұл 2001 жылғы санақтағы 20,8% және 1991 жылғы 18,5% көрсеткіштерінен жоғары. Дегенмен, 2011 жылғы санақ халықтың саны 562 000 адамға немесе 19% құрап төмендегенін көрсетті. Санақ сонымен қатар Уэльс тілінде сөйлейтін аймақтарда сөйлейтін адамдардың санының "көптеп азайғанын" көрсетті, ал Цередигон және Кармартенширде бұл көрсеткіш алғаш рет 50% төмен болды. 2013 жылғы Уэльс тілінің қолданылуы жөніндегі сауалнамаға сәйкес, үш және одан жоғары жастағы адамдардың 24% уэльс тілінде сөйлей алады. Тарихи тұрғыдан алғанда, көптеген уэльстер тек уэльс тілінде сөйлеген. 20 ғасырдың аясында бұл бір тілді халық "дегенге жақын жойылды", бірақ 1981 жылғы санақ кезінде олардың шағын бөлігі сақталды. Қазір Уэльстегі мемлекеттік мектептердің 16% оқушылары уэльс тілінде білім алады, ал 15-16 жасқа дейінгі оқушылар үшін ағылшын тілінде оқытатын мектептерде уэльс тілі міндетті пән болып табылады.
The Welsh language has been spoken continuously in Wales throughout recorded history, and in recent centuries had been the most widely spoken Celtic language by far. By 1911 it had become a minority language, spoken by merely 43.5% of the Welsh population. While this decline continued over the following decades, the language did not die out. By the start of the 21st century, numbers began to increase once more. The 2004 Welsh Language Use Survey showed that 21.7% of the population of Wales spoke Welsh, compared with 20.8% in the 2001 census, and 18.5% in 1991. The 2011 census, however, showed a slight decline to 562,000, or 19% of the population. The census also showed a "big drop" in the number of speakers in the Welsh speaking heartlands, with the number dropping to under 50% in Ceredigion and Carmarthenshire for the first time. According to the Welsh Language Use Survey 2013 15, 24% of people aged three and over were able to speak Welsh. Historically, large numbers of Welsh people spoke only Welsh. Over the course of the 20th century this monolingual population "all but disappeared", but a small percentage remained at the time of the 1981 census. In Wales, 16% of state school pupils now receive a Welsh medium education, and Welsh is a compulsory subject in English medium schools, up to the age of 15 16.
Аргентинадағы валлий тілі
Уэльс тілі Аргентинаның Чубут провинциясында 5 мыңнан астам адам тарапынан қолданылады. Кейбір аудандарда жақында оны оқу-білім беру тілі ретінде қабылдады.
Welsh is spoken by over 5,000 people in Chubut province of Argentina. Some districts have recently incorporated it as an educational language.
Жаңа Шотландия
Жаңа Шотландия Шотландиядан тыс шотланд гэль тілінде сөйлейтін халықтың ең көп санына ие.
Nova Scotia holds the largest population of Scots Gaelic speakers outside of Scotland.
Франция
Галл тілі Рим империясы дәуірінде Францияда және одан тыс жерлерде кеңінен қолданылған. Тілдің нақты түпнұсқалық формасы туралы өте аз мәлімет болғанына қарамастан, оны қайта жаңғыртуға және қалпына келтіруге әрекеттер жасалған. Eluveitie – галл тілінің жаңғыртылған нұсқасында әндер жазатын фолк-металл тобы.
The Gaulish language used to be widely spoken in France and beyond around the period of the Roman Empire. There have been attempts at revivals and reconstructions, despite very limited evidence for the exact original form of the language. Eluveitie is a folk metal band that writes songs in revived form of Gaulish.
Аувернья
Ауверньде от жағып, ежелгі кельт құдайы еске алынады, ән шырқатылады. Сондай-ақ, галлдардың көпқұдайлы дінін қайта жаңғыртуға қазіргі замандағы тырастар бар. Аувернь галлиялық қайта жаңғыру қозғалысының бел ортасы болып табылады, себебі осы аймақта көптеген маңызды галлиялық ескерткіштер орналасқан және аңызға айналған галлиялық батыр Верцингеторикс осында туған.
In Auvergne, chants are sung around bonfires remembering a Celtic god. There are also modern attempts to revive the polytheistic religion of the Gauls. Auvergne is also a hotpot for the Gaulish revival movement, being the location of numerous important Gaulish sites and the home of the legendary Gaulish warrior, Vercingetorix.
Еуропаның басқа жерлері
Корнуоллдағы келт мәдени жаңғыруы Солтүстік Англияға қарай тарады, онда түрлі торғай құбырларын (мысалы, Ланкаширдің үлкен құбыры) қайта жасауға тырысып, Нортумбрияның кішкентай құбырларына қызығушылық күшейді. Сонымен қатар, Солтүстік (әсіресе Солтүстік-Батыс) Англияның ежелгі бритон тілі – Кумбрик тілін қайта құруға әрекеттер жасалып жатыр, ол Хен Огледд патшалықтарының бритондық мемлекеттерінің қалдығы. Галисияда (Испания) кельт мәдениетін жаңғыртудың шағын ошақтары бар.
The Celtic cultural revivals in Cornwall have spread towards Northern England, with the attempted reconstructions of numerous types of bagpipe (such as the Lancashire Great pipe) and an increased interest in the Northumbrian smallpipes. There are also attempts to reconstruct the Cumbric language, the ancient Brythonic language of Northern (particularly Northwestern) England, a remnant of the Brittonic kingdoms of Hen Ogledd. There are small areas of Celtic revival in Galicia (Spain).