Кіріспе

Фрэнсис Эдвард Ледвидж (19 тамыз 1887 – 31 шілде 1917) – 20 ғасырғы ирланд ақыны. Слейн, графство Миттен шыққан, кейде «қара құстардың ақыны» деп аталған ол кейін Бірінші дүниежүзілік соғыс поэті ретінде де танылды. Ол өзінің туындыларын жариялауға көмектескен белгілі жазушы Лорд Дансанимен достық қарым-қатынас орнатты. 1917 жылы Ипрде шайқаста қаза тапты. Слейндегі кедей отбасында дүниеге келген Ледвидж ерте жасында жазуды бастады және 14 жасында жергілікті газетте жарияланды. Еңбекші және кенші болып жұмыс істеген ол сонымен қатар кәсіподақ белсендісі, сондай-ақ Синн Фейнмен байланысты патриот және ұлтшыл болды. Ол жергілікті жер иесі, жазушы Лорд Дансанимен жақын қарым-қатынас орнатты, ол оған Дансани қамалының кітапханасында жұмыс істеуге орын берді және оны Уильям Батлер Йейтс, Æ және Кэтрин Тинан сияқты әдеби тұлғалармен таныстырды, олармен ұзақ жылдар бойы хат алмасып тұрды. Ол жергілікті басқару лауазымына сайланды және Ирландиялық еріктілердің жергілікті бөлімшесін ұйымдастыруға көмектесті, ал Дансани оның поэзиясының бірінші томын редакциялап, оны жариялауға көмектесті. Соғысқа қатысуға қарсы болған Ирландиялық еріктілер тобының мүшесі болғанымен және Лорд Дансанидің қарсылығына қарамастан, ол 1914 жылдың қазан айында Корольдік Иннискиллинг фузилерлеріне қатысты және кампания кезінде поэзия жазуын жалғастырды, туындыларын Дансаниге, отбасына және басқа достарына жіберді. Бірнеше соғыс майданына жіберілген ол 1917 жылдың шілдесінде Пасшендейл шайқасының бастапқы кезеңінде қаза тапты. Ол қайтыс болған кезде Дансани екеуі оның туындыларының екінші томын дайындап жатқан еді, ал Дансани кейіннен үшінші томды және 1919 жылы 122 өлеңнен тұратын жинақты шығарды. Оның кейбір туындыларына музыкалық қосымшалар да жазылды. Ледвиджтің өмірбаяны жазған Элис Куртейн 1974 жылы, энтузиаст Хьюберт Данн және Ледвиджтің екі негізгі естелік тобы 1997 және 2022 жылдары Дансани қамалының мұрағаттарынан және туыстары мен достарының отбасылары сақтаған материалдардан тағы да өлеңдерді жариялады. Оның өмірі мен шығармашылығына арналған мұражай 1982 жылы туған үйінде ашылды және ондаған жылдар бойы көптеген шаралар өтті; ол 2022 жылға дейін жұмыс істеп келеді. Ледвидж 2002 жылы Лондондағы Императорлық соғыс мұражайында өткен «Көңілсіз жастарға арналған әнұран» көрмесіне он екі белгілі соғыс ақынының бірі және жалғыз ирланд ақыны ретінде таңдалды. Ол 2017 жылы Слейндегі ресми жүз жылдық мерейтойда және сол жылы бұрынғы Инчикор казармасында Anúna орындаған музыкамен еске алынды. Ледвиджтің бірнеше қолжазбалары Ирландияның Ұлттық кітапханасында сақталады, ал оның алғашқы туындыларын қоса, негізгі сақталған жинағы хаттармен бірге Дансани қамалының мұрағатында сақталады. Қолжазбалардың таңдамалары «Аннтем для обреченной молодежи» көрмесінде және 2022 жылы Слейн қамалында өткен кітаптың тұсаукесерінде, сондай-ақ Ledwidge Cottage Museum комитетінің ғалымдары мен мүшелеріне жеке көрсетілді.

Ерте өмір және еңбек

Франсис Ледвидж, отбасында "Фрэнк" деп аталатын, Джейнвиллде (Бейл Синид) Слейннің шығыс шетінде, Мит графтығында, Ирландияда, кедей отбасында тоғыз баланың сегізіншісі болып дүниеге келді. Оның ата-анасы Патрик Ледвидж және әйелі Энн Линч (1853–1926) балаларына қол жеткізе алатын ең жақсы білім беруге сенді. Алайда, Франсис бес жасқа толғанда әкесі Патрик қайтыс болды, бұл оның әйелі мен балаларын ерте жаста жұмыс істеуге мәжбүр етті. Франсис он үш жасында жергілікті ұлттық мектепті тастап, өзін-өзі оқытуды жалғастырды, сонымен қатар таба алатын кез келген жұмыста жұмыс істеді. Оның жұмыстарына шаруа қожалығында жұмыс істеу, жол жөндеуші, жол жұмыстарын бақылаушы, Слейн маңындағы Бопарк кенішінде мыс кеншісі (ол 1913 жылғы жалпы ереуілге үш жыл бұрын, 1906 жылдан бері кәсіподақ белсендісі болғандықтан, жақсы жағдайлар үшін ереуіл ұйымдастырғаны үшін жұмыстан шығарылды) және қысқа мерзімге Дублинде дүкен сатушысы болып жұмыс істеу кірді. Мейт еңбек одағының Слейн бөлімшесінің хатшысы (1913–1914) болып тағайындалған ол тұрақты кеңсе жұмысына ұмтылды. Ол Синн Фэйнмен байланысы бар екенімен белгілі болды. Кейіннен Дунсани оның алғашқы өлеңдер жинағын – «Дала әндері» атты кітабын дайындады, ол ирланд әдеби жаңғыруының күтулеріне және ауылдық поэзияға деген әлеуметтік талғамына сәтті сай келді.

Кейінгі поэзия және соғыс

Ледвидж әскерлік өмірге жақсы бейімделіп, тез арада қара сержант дәрежесіне көтерілді. 1915 жылы ол Галлиполи науқаны кезінде Сувла шығанағындағы десантқа қатысты, онда ауыр ревматизмге шалдықты. Компаниясының ауыр шығындарын бастан өткерген Ледвидж Сербиядағы Костурино шайқасында (1915 жылдың желтоқсаны) алған жарақаттан кейін ауырып қалды, бұл жер оның көптеген өлеңдеріне шабыт берді. Ледвидж Пасха көтерілісінің жаңалықтарына қынжырды және демалысын басып озуы мен форма киген күйінде мас болуы үшін әскери сотқа тартылып, шені төмендетілді (1916 жылдың мамыр айында). Ол Дерриде бірнеше рет шен алу мен шеннен түсуді бастан өткерді (алғашқы кітабына кіріспе жазылған кезде ол қара сержант болған), содан кейін майданға оралып, 1917 жылдың қаңтарында қайтадан қара сержант шеніне ие болды, ол 1-ші батальон, Корольдік Иннискиллинг фузилиярлары құрамына, 29-шы дивизияның бөлігі ретінде жіберілді. Ледвидж соғыс жылдарында мүмкіндігі болған сайын жазуын жалғастырды, бірақ көптеген туындыларын жоғалтты, мысалы, Сербиядағы ауқымды дауылда. Ол өзінің көптеген еңбектерін Лорд Дансаниге, ол да соғысқа қатысты тапсырмалармен айналысып жүрген, сондай-ақ отбасы, достары мен әдеби байланыстары арасындағы оқырмандарға жіберді.

Өлім және соңынан

Ледвиджтің әскери қызметте жазған өлеңдері оның Ирландияға қызмет ететін сарбаз екеніне мақтанышын көрсетеді. Ол жиі жауынгерлік өлімге келер ме екен деп ойлады. 1917 жылдың 31 шілдесінде Ледвидж батальонының Royal Inniskilling Fusiliers тобы Ипрдің үшінші шайқасының (шілде-қараша 1917 жж.) бастапқы кезеңдерінде, Боэзинге ауылының жанында, Ипрдің солтүстік-батысында шабуылға дайындық үшін жол төседі. Элис Куртейннің айтуынша, "Ледвидж және оның әріптестері таңнан бері жол салумен айналысып жатты. Әскерге ең бірінші қажет – адамдар, екіншісі – қару, үшіншісі – жолдар. Бұл жолдардың көп бөлігі бір-біріне бекітілген қалың бук тақтайшаларынан тұратын, оларды жылдам төсеуге болатын. Осындай жеткілікті коммуникациялық жолдарсыз, алты немесе жеті фут ені бар, осы батпақ жерде шабуыл жасау мүмкін емес еді. Жүктер ағаш жолмен қашыр түйелермен тасылды. Күні қалғандар сол күні "В" ротасы жасаған жол жұмыстарының "Ат бұрышынан" (Hell Fire Corner) бір шақырым солтүстік-шығысқа қарай орналасқанын айтады, себебі ол жер неміс артиллериясының шабуылына жиі ұшыраған. Түстен кейін қатты жаңбыр жауып, аймақты сұр түске бояды. Жаудың алыс қашықтықтағы артиллериясы жаңбырға қарамастан, оқ-дәрілерін әскердің тылына лақтыра берді. Бірақ жол жұмысын тоқтатуға болмады, себебі жолдар салынысымен пайдалануға берілді. Әскерлерге шай берілді, олар суға малған күйінде оны ішу үшін тоқтады. Ледвидждің жанында снаряд жарылып, ол сол жерде қаза тапты". Рим-католик әскери капелланы, отец Девас, оқиға орнына бірінші болып келді. Сол түні отец Девас күнделігіне: "Қасиетті тағзымда көп адам. Қызметке дайындалған, бірақ жаңбыр мен шаршаудан орындалмады. Иттермен жаңбырда серуендедім. Ледвидж қаза тапты, кескілеген. Кеше күнәсін мойындады, бүгін таңертең қасиетті миссаға қатысты. Тыныш жатсын" деп жазды.

Фольклорлық

Жергілікті халық әңгімесіне сәйкес, Ледвиджтің көрінісі Батыс майданында қаза болған сәтімен бірдей Наванда пайда болған. Оның әруағы бір досымен амалдасып, кейін жоғалып кеткен.

Мұра

Бельгияның Мессин қаласындағы Ирландия аралы Бейбітшілік паркінде Ледвиджді еске алу үшін тас тақта орнатылған. Оның "шаруа ақыны" және "солдат ақыны" ретіндегі шығармалары, бір кезде ирланд мектептерінің оқу бағдарламасына енгенімен, 20 ғасырдың бірнеше онжылдығы бойына ұмытылған еді. Оның күштілігі және оның заманына деген қызығушылықтың қайта жандануы оны қайтадан өмірге қайтарды. Дублиннің Бейбітшілік саябағындағы Фландрия далалары ескерткішіне Ледвиджтің өлеңдері қашалып жазылған.

Естелік топтары

1982 жылы маусымда жергілікті комитет ақынның Джейнвиллдегі (Слейн) балалық шағындағы үйінде Ледвидж Коттедж мұражайын ашты. Қазір оны құрылтайшы комитеттің ізбасары және олардың арнайы коммерциялық емес ұйымы, Фрэнсис Ледвидж мұражайы және соғыс ескерткіші орталығы (CLG) басқарады. Мұражайда оның өмірі мен еңбектері туралы көрмелер ұйымдастырылған; кіру үшін шағын төлем алынады. Инчикор Ледвидж қоғамы 1995 жылы құрылды.

Еске алу шаралары

Оның туғанына 100 жыл толуына орай, 1987 жылы бір комитет түрлі шаралар ұйымдастырып, кітапша жариялады. Оның қайтыс болғанына 81 жыл толуына орай 1998 жылы ақынның жүрегі туысқан Джо Ледвидж және жазушы Дермот Болгер, ақынның қаза тапқан жерінде әскери сипаты жоқ қарапайым ескерткіш ашты. Бұл орынды Фландрия далалары мұражайының директоры Пит Чилленс тауып шығарған. Ескерткіш сары Ипер кірпіштерімен шыныға орнатылған Ледвиджтің портретінен және оның "Монолог" өлеңінің мәтінінен тұрады, ол ағылшын және голланд тілдерінде жазылған. 2002 жылы Ледвиджті Императорлық соғыс мұражайы Бірінші дүниежүзілік соғыстың өкілді әскери ақындарының он екі бірі ретінде таңдады, ол – ирландиялық ақындардың арасынан таңдалған жалғыз ақын. Оған қатысты жеке және жазбаша материалдар 2003 жылға дейін жалғасқан "Құрдымға кеткен жастарға гимн" көрмесіне қосылды. Оның отбасы мен Дансани қамалының мұрағаттары түпнұсқа материалдарды ұсынды, ал ол және олардың суреттері мұражайдың веб-сайтында және осы аттас көрме кітабының бір бөлімінде жарияланды. 2016 жылы BBC Radio 3 сериясының "Соғыстағы саналар" бағдарламасында Белфаст академиялық Джеральд Доу "Франсис Ледвидждің "О'Коннелл көшесі" өлеңі" деген түсіндірме берді.

Қайтыс болуының 100 жылдығы

Ледвидждің ресми ұлттық еске алу рәсімі 2017 жылдың 24 маусымында Слейннің шетіндегі туған үйінде өтті. Ирландияны Еуропалық істер министрі Хелен МакЭнти, Ледвиджтің отбасынан төртеу, Ирландия армиясының бригадир генералы, Гарданың аға комиссары, түрлі саясаткерлер, Бельгия елшісі, Ұлыбританияның қорғаныс атташесі және көптеген жергілікті тұрғындар өкілдік етті. Бельгиядағы Ипер (Ипр) қаласында да шаралар ұйымдастырылды, онда ирланд ақыны Дермот Болгер оның қабірі басында сөз сөйледі. Ал 30 шілдеде Дублиннің Инчикор ауданындағы бұрынғы Ричмонд казармасында Ледвиджтің өлеңдерінен музыкалық үзінділер қосылған музыкалық еске алу кеші өтті, онда Anúna тобы өнер көрсетті.

Өлгеннен кейін жариялау

1974 жылы Элис Куртейн Ледвидждің өлеңдерінің жаңа жинағын құрастырды, «Фрэнсис Ледвидж: Толық өлеңдер» деген атпен, әртүрлі көздерден 44 өлең қосып, жаңа жиналған өлеңдердің көпшілігі газеттерде жарияланған болатын. Куртейн өлеңдерді тақырыптық топтарға жіктеді. Жинақ қайта басылды. 1997 жылдың ортасында Лиам О’Мира және Инчикор Ледвидж қоғамы «Фрэнсис Ледвидж: Толық өлеңдер» атты жаңа жинақты шығарды, онда Куртейн жинағына 66 өлең қосылды, олардың көпшілігі Дунсани қамалының мұрағатынан табылды; шамамен 20 өлең бұрын жарияланбаған еді. Ледвиджтің жанкүйері, зейнеткер британдық судья Хьюберт Данн, еске алу шараларында Ледвидж туралы сөз сөйлеген, Ледвидж және Дунсани отбасыларымен, сондай-ақ қызығушылар тобымен байланыста болған ол, Дунсани қамалындағы кейбір материалдарды қарауға рұқсат алды. Дунсанидегі әдеби куратормен бірлесе жұмыс істеп, Данн жарияланбаған өлеңдерді тапты және 2006 жылы Ледвиджтің өмірі мен оның шығармаларына әсер еткен факторлар туралы әңгіме жариялады, онда ондаған өлеңдер, соның ішінде бұрын жарияланбаған бірнеше туындылар енгізілді. Ledwidge Cottage Museum және County Meath округіндегі Loughcrew галереясы Press, Питер Фэллон басшылығымен, 21-ші лорд Дунсани Рэндал мен Дунсани архивисі Джо Дойлдің қолдауымен 2022 жылы «Өлеңдер» атты жаңа жинақты шығарды. 140 туындыдан тұратын кітап 2022 жылдың 7 тамызында Слейн қамалында өткен шарада таныстырылды. Кітаптың таныстырылымына жергілікті белсенділер, саясаткерлер, кітапханашылар, 21-ші лорд Дунсани және Дунсанидің әдеби кураторы, сондай-ақ көптеген басқа да адамдар қатысты.

Проза және драма

1913 жылы Ледвидждің «Дрогеда Индипендент» газетіне жазған мақалаларының мақсаты «Бойн жағындағы аңыздар мен әңгімелер» атты кітапты шығару болатын. Кітап аяқталмай қалды, «Слейн» жазбасына дейін жете алды, бірақ бір бөлігі жобаланып, жиналып, осы толық еместің бірнеше данасы басылды, бірақ содан кейін «жабылып қойылды», ал ерте басылған материалдар 1970 жылдары жойылды. Бір данасы ғана сақталды, ол қалпына келтіріліп, «Бойн жағындағы аңыздар мен әңгімелер» деген атпен жарияланды. 2006 жылы бірнеше қысқа әңгімелер, соғыс жылнамасы және Льюис Чейске жазған автобиографиялық хатының толық мәтіні қосылған толықтырылған басылым жарық көрді: «Бойн аңыздары және таңдалған проза». Лиам О’Мира зерттеу жұмысын жүргізіп, редакциялады, ал кітапты 2006 жылы Либерти-холлда сенатор Дэвид Норрис таныстырды. Ледвидж «Алтынның құмырасы» атты пьесаны жазумен айналысқанын айтқан, бірақ Ледвидждің ешқандай драмалық туындысы әлі жарияланбаған немесе қойылмаған. Тағы да басқа жазбалар туралы мәліметтер бар, бірақ олардың ешқайсысы жарық көрген жоқ.

Баптаулар мен бейімделулер

Ледвидждің кейбір өлеңдері британдық композитор және ән жазушы Майкл Хедтің музыкасына қойылды, ең әйгілісі 1920 жылы жарық көрген "Айдың шегінен" ән циклында. Оған "Аркадия кемелері" әні де кіреді. Одан бөлек, оның өлеңдеріне тағы да музыка жазылды, сондай-ақ оның шығармаларын оқыған компакт-дискілер мен аудиокітаптар, кейде музыкамен бірге, жарық көрді.

Ледвидж пен оның шығармаларын зерттеу

1972 жылы Алиса Куртейн маңызды өмірбаян жазды. 2020 жылы оның немере інісі Фрэнк Ледвидж әскери қызмет жылдарына арналған өмірбаяндық еңбегі – «Солдат жүрегі: Франсис Ледвидж соғыста» атты кішкентай кітабын жариялады. Инчикор Ледвидж қоғамының төрағасы Лиам О’Мира Франсис Ледвиджтің өмірі мен шығармаларына негізделген «To One Dead» пьесасын, сондай-ақ «Франсис Ледвидж – Активист, Ақын және Сайысшы» (Riposte Books/Inchicore Ledwidge Society) еңбегін шығарды. 2012 жылы Мириам О’Гара Килмурри «Соғыс суреттемелерін, ұлтшылдықты және канондық қайта қарауды зерттеу арқылы Фрэнсис Ледвиджді соғыс ақыны ретінде қорғау» тақырыбындағы диссертациясымен Ашық университетінен Әдебиет магистрі дәрежесін алды. Ол 2011 жылға дейін Ледвиджтің онлайн режимінде «Бірінші дүниежүзілік соғыстың ақыны» ретінде көрсетілмегенін, «Ирландияның Бірінші дүниежүзілік соғыстың ақындары» деген сөздерді қамтитын іздеулердің нәтиже бермегенін, ал Ледвидждің майданнан жазылған өлеңдері бірегей ұлтшыл «гибридтік» соғыс өлеңдерінің мысалы ретінде көбінесе назарсыз қалғанын мәлімдеді. 2013 жылдың 2 қазанында, «Барлық Ирландия поэзия күні» қарсаңында О’Гара Килмурри Ирландия Ұлттық кітапханасынан «Франсис Ледвидж: Бірінші дүниежүзілік соғыстың ирландтық ұлтшыл соғыс ақыны» тақырыбында лекция оқуға шақырылды. 2016 жылы диссертация «Эйренің Бірінші дүниежүзілік соғыс ақыны: Ф.Э. Ледвидж» атты кітап ретінде жарияланды. О’Гара Килмурридің сөзінше: Ледвидж соғыс ақыны болып табылады, өйткені ол шынымен соғыс алаңдарында шайқасты. Екіншіден, ол майдан шебінде соғысып жатқан жауынгерлерге тән соғыс тақырыптарында жазды, және, соңында, ол замандас әдебиетке қолдау көрсеткен, Уинстон Черчилльдің жеке хатшысы Эдвард Говард Марш таңдаған ақындар тобына жатты. Дәлелдің мәні – біздің теориямыз, яғни Фрэнсис Ледвидж Соғыс ақындарына қойылатын талаптарға сай келеді және Марштың досы, әріптес академигі Роберт Х. Росс анықтаған критерийлерге сәйкес келеді. Ол 1965 жылы грузин ақындарын зерттеуге арналған еңбек жариялады (Роберт Х. Росс, «Грузин жазы» (Лондон: Фабер және Фабер, 1965)). «Мен сіздермен ақырғы ойымды бөліскім келеді: немқұрайлылықтан жаман жағдай жоқ. Ф.Э. Ледвиджтің соғыс поэзиясын елемеу – оған қарсы соғыс жариялаудың тағы бір түрі және оған 21 ғасырда да жол бермеу керек». Автор: Мириам О’Гара Килмурри, «Эйренің Бірінші дүниежүзілік соғыс ақыны: Ф.Э. Ледвидж». Алайда, ол тек ирландтық ұлтшыл ғана емес, оның «O’Connell Street» және «Lament for the Poets of 1916» өлеңдері жоғалту сезімін және 1916 жылы О’Коннелл көшесінде және оның төңірегінде Ирландия Республикасы үшін күресіп, қаза тапқан Пасха көтерілісінің ирландтық республикашылдарымен ортақ «арманды» ұстануын анық көрсетеді.

БАҚ және танымал мәдениет

Ледвидж RTÉ-нің "Жабық Көздің Артында" ("Behind the Closed Eye") деп аталатын деректі фильмінің тақырыбы болды, ол алғаш рет 1973 жылғы 18 қаңтарда көрсетілді. Ол "Алтын Прага" халықаралық телефестивалінде "Ең жақсы әңгіме" және "Ең жақсы өндіріс" номинацияларында жүлде жеңіп алды.