Кіріспе

Ирландия Республикасының министрлік кабинеті Ирландия Республикасының Үкіметіне (Rialtas na hÉireann) атқарушы билікті Ирландия Конституциясы береді, оны үкімет басшысы Таоишик басқарады. Үкімет – сонымен қатар кабинет деп аталады – министрлерден тұрады, олардың әрқайсысы Оирехтас мүшесі болуы керек, ол Dáil Éireann және Seanad Éireann-нен тұрады. Көптеген министрлердің ведомстволар немесе саясат салалары сияқты нақты міндеттері бар, бірақ портфелі жоқ министрлер де тағайындалуы мүмкін. Таоишиктің кандидатурасын өкілдер палатасы – Даил ұсынады. Даил ұсынғаннан кейін Ирландия Президенті Таоишикті лауазымына тағайындайды. Президент сондай-ақ үкімет мүшелерін, оның ішінде Танайст – үкімет басшысының орынбасарын, Таоишиктің ұсынысы бойынша және Даилдің мақұлдауымен тағайындайды. Үкімет негізгі заңнаманы қабылдау үшін Оирехтасқа тәуелді, сондықтан бюджет пен үкіметтік заң жобаларын мақұлдау үшін Даилде көпшілік қолдауға ие болуы керек. Қазіргі үкімет 2024 жылдың 9 сәуірінде Саймон Харрис, Fine Gael партиясының жетекшісі, Таоишик ретінде қызметке кірісті. Танайст – Михаэль Мартин, Fianna Fáil партиясының жетекшісі. Бұл Fianna Fáil, Fine Gael және Жасыл партиясының көпшілікті құраған коалициялық үкіметі. Ол 2020 жылдың 8 ақпанында өткен жалпы сайлаудан кейін ұзаққа созылған үкіметтік келіссөздерден кейін құрылды.

Үкімет

Министрлер кабинетінің құрамы Ирландия Конституциясының 28-бабымен және Министрлер мен хатшылар туралы 1924 жылдан 2017 жылға дейінгі заңдармен реттеледі. Конституция үкіметтің жеті мен он бес аралығындағы мүшелерден тұруын талап етеді, олардың барлығы Оирехтас мүшесі болуы тиіс. 1966 жылы Ирландияның 12-ші үкіметі құрылғаннан бері барлық ирландиялық кабинеттер конституциялық максимум – он бес министрден тұрады. Министрлердің жеке-жеке отставкаға кетуі немесе партияның коалициядан шығуы салдарынан кейде бұл сан қысқа мерзімге төмендеуі мүмкін. Кабинет мүшелерінің екіден аспауы тиіс Сенат Эйреннің мүшесі болуы керек. Кабинеттің қалған барлық мүшелері Өкілдер палатасының (Dáil Éireann) мүшелері болуы тиіс. Таоишик, Танайст және Қаржы министрі Дэйлдің мүшесі болуы керек. Бірақ, практикалық тұрғыда, кабинет мүшелері әдетте Дэйлдің мүшелері болып табылады. 1937 жылғы Конституция қабылданғаннан бері Сенаттан тек екі министр тағайындалды: 1957 жылы Ауыл шаруашылығы министрі болған Шон Мойлан және 1981 жылдан 1982 жылға дейін Сыртқы істер министрі болған Джеймс Дуге. Джозеф Коннолли, Ерік Мемлекет Сенатының мүшесі, Ирландия Ерік Мемлекетінің Атқару кеңесінде қызмет еткен. Ерекшелік ретінде, Мемлекеттік департамент басшысы емес Мемлекеттік министрлер (1977 жылға дейін Парламенттік хатшылар деп белгілі) – бейресми түрде кіші министрлер деп аталады – Үкімет министрлері емес, бірақ олар өз департаменттеріндегі министрлерге көмектеседі. Портфелі жоқ министр Үкіметке тағайындалуы мүмкін, ол Мемлекеттік департаменттің басшысы емес; бұл Ирландиядағы Төтенше жағдай кезеңінде Фрэнк Эйкеннің 1939 жылдан 1945 жылға дейін Қорғаныс шараларын үйлестіру министрі болған кезде болды. Үкімет министрлерінің функциялары кабинет отырыстары кезінде немесе сайлаулардан кейін жиі департаменттер арасында ауыстырылады. Кейде мемлекеттік департамент өз жұмысын тоқтатып, функцияларын басқа департаментке беруі мүмкін. Мұндай тоқтатылған министрлік лауазымдарына Еңбек, Пошта және телеграф, Мемлекеттік қызмет және Жабдықтау министрлері кіреді.

Министрлер кабинетіне қатыспайтын адамдар

Мүше еместерде Министрлер кабинетінде дауыс беру құқығы жоқ, бірақ олар толыққанды қатыса алады және әдетте Үкімет мүшелерімен бірдей негізде Министрлер кабинетінің таратылған құжаттарын алады. Дегенмен, дауыс беру сирек кездеседі, көбінесе кабинет Таоиштің ұстанымын қолдайды немесе консенсус негізінде жұмыс істейді. Үкіметке Бас прокурор кеңес береді, ол Үкіметтің ресми мүшесі емес, бірақ Үкіметке заңдық кеңесші ретінде Министрлер кабинетінің отырыстарына қатысады. Бас Уип кабинет отырыстарына қатыса алады, бірақ ол Үкімет мүшесі емес. Бұдан өзге, Үкімет Министрлер кабинетінің отырыстарына қатыса алатын басқа да Мемлекеттік министрлерді тағайындауға құқылы. Министрлер кабинетінің отырыстарына тұрақты түрде қатысатын үш Мемлекеттік министрге дейін жәрдемақы тағайындалуы мүмкін. Бұл адам бейресми түрде "супер-кезекші министр" деп аталады. Тринити колледжінің заң профессоры Оран Дойл бұл практика Конституцияда талап етілген кабинет құпиялылығын бұзады деп санайды.

Лауазымның мерзімі

Жаңа үкіметті әрбір жалпы сайлаудан кейін тағайындалған Таоишик құрады. Үкімет мүшелерінің барлығы Таоишик отставкаға кеткен кезде отставкаға кеткені саналады. Сондықтан, бір Дайл мерзімінде жаңа Таоишик тағайындалған жағдайда жаңа үкімет құрылады. Конституция бойынша Дайл мерзімі жеті жылдан аспауы тиіс, бірақ заңмен одан қысқа мерзім белгіленуі мүмкін; қазіргі таңда ол ең көп дегенде бес жыл деп белгіленген. Таоишик кез келген уақытта Президентке Дайлді таратуға және жаңа жалпы сайлау тағайындауға кеңес бере алады. Президент Дайлдің сенімін жоғалтқан Таоишикке Дайлді таратуға рұқсат бермейді, мұнда Президентке толық дискреция берілген. Бүгінгі күнге дейін ешбір Президент Таоишиктің Дайлді тарату туралы өтінішін қабылдамады. Таоишик өкілеттігін сақтау үшін Dáil Éireann-нің сенімін ұстап тұруы керек. Егер Таоишик "Dáil Éireann-дағы көпшіліктің қолдауын жоғалтса", онда Таоишик Президент мақұлдаған Дайлді таратуды сұрамаса, отставкаға кетеді. Бұл тек сенімсіздік дауысы немесе қаражаттың жоғалтылуы (бюджеттің қабылданбауы) жағдайында ғана қолданылады, басқа заңнамалар бойынша немесе Дайл дауыс берулерінде үкімет жеңіліске ұшыраған жағдайда емес. Таоишик Президентке жеке министрлерді қызметтен босатуға немесе отставкаларын қабылдауға нұсқау бере алады. Таоишик отставкаға кеткен кезде, Үкіметтің барлық мүшелері ұжымдық түрде отставкаға кеткені саналады. Алайда, мұндай жағдайда Конституцияға сәйкес, "Таоишик және Үкімет мүшелері олардың орнына жаңа мүшелер тағайындалғанға дейін өкілеттіктерін орындауын жалғастырады". Dáil Éireann таратылғаннан кейін министрлер енді Oireachtas мүшелері болып табылмайды. Алайда, Конституцияда сондай-ақ "Dáil Éireann таратылған күні қызметте болған Үкімет мүшелері олардың орнына жаңа мүшелер тағайындалғанға дейін өкілеттіктерін сақтайды" делінген.

Билік пен өкілеттіктер

Басқа парламенттік жүйелердегі кабинеттерден өзгеше, Үкімет Ирландияда заң жүзінде де, іс жүзінде де атқарушы билік болып табылады. Кейбір басқа парламенттік режимдерде мемлекет басшысы номиналды атқарушы орган болып саналады, бірақ дәстүр бойынша кабинет кеңесі бойынша әрекет етуге міндетті. Дегенмен, Ирландияда Конституция атқарушы билікті Президентке емес, Үкіметке жүктейді. Үкіметтің атқарушы билігі белгілі бір шектеулерге бағынады. Атап айтқанда:
Мемлекет Дэйлдің келісімінсіз соғыс жариялай алмайды немесе соғысқа қатыса алмайды. Бірақ "нақты шабуыл" жағдайында "Үкімет Мемлекетті қорғау үшін қажет деп санайтын барлық қадамдарды жасай алады". Үкімет министрлері үкіметтің іс-қимылдары үшін бірлесіп жауапты болады. Әр министр өзінің ведомствосының іс-қимылдарына жауап береді. Мемлекеттік департаменттердің заңды тұлғасы жоқ. Департаменттердің іс-қимылдары, әдетте, министрдің бұл іс-қимылдардың толық мәліметтерін білмесе де, министр атынан жүзеге асырылады. Бұл, заң бойынша өкілеттік алған адам оны басқа біреуге тапсыра алмайтындығын күндіздей білдіретін, жалпы құқық ережесіне қайшы келеді. Осының салдарынан мемлекеттік департаменттердің хаттарында "Министр маған хат жазуды тапсырды" деген сөз тіркесі жиі қолданылады, тіпті бұл хаттарды аталған министр ешқашан көрмеген болуы мүмкін. Егер Үкімет немесе оның кез келген мүшесі конституциялық міндеттерін орындамаса, сот бұйрығымен оларды орындауға мәжбүрлеуге болады. Бұйрыққа бағынбаған министрлер соттың беделіне құрметсіздік жасады деп танылып, тіпті түрмеге де жабылуы мүмкін.

Тарих

Тәуелсіздікке дейін, біржақты жарияланған Ирландия Республикасының атқарушы органы – Дэйл Эйреннің министрлігі болды. Ол 1919 жылдан 1922 жылға дейін қызмет етті. 1922 жылдың қаңтарында Англо-Ирландия келісімі бекітілгеннен кейін, атқарушы билік ретінде Ирландияның Уақытша үкіметі құрылды. Уақытша үкімет құрамы Дэйл Эйрен министрлігінің құрамымен үлесті, бірақ толығымен сәйкес келмеді. 1922 жылдың 6 желтоқсанында Ирландия еркін мемлекеті тәуелсіздік алғанда, екі атқарушы орган да Ирландия еркін мемлекетінің Атқару кеңесімен алмастырылды. 1937 жылдың 29 желтоқсанында Ирландия Конституциясы күшіне енген кезде, Ирландия еркін мемлекетінің сегізінші Атқару кеңесі Ирландияның бірінші үкіметіне айналды. Ирландия үкіметінің құрылымы мен егжей-тегжейлілігі Министрлер және хатшылар туралы 1924 жылғы заңда заңдық негіздемесі бар; ол бірнеше рет өзгертілді, және оларды 1924 жылдан 2017 жылға дейінгі Министрлер және хатшылар заңдары деп бірге атауға болады, олар бір заң ретінде қарастырылады. 1989 жылдан 2016 жылға дейінгі барлық үкіметтер екі немесе одан көп партиядан құралған коалициялар болды. Алғашқы коалициялық үкімет 1948 жылы құрылды. Таоишиг көбінесе коалициядағы ең ірі партияның жетекшісі болды, бірақ Джон А. Костелло (1948 жылдан 1951 жылға дейін және 1954 жылдан 1957 жылға дейін Таоишиг болған, Файн Гейл мүшесі, бірақ партия басшысы емес) және Лео Варадкар (2022 жылдан бері, үш партиялық коалицияда Фианна Файл ең үлкен партия болатын Файн Гейлдің жетекшісі) ерекшеліктерді құрады.

Мемлекеттік қызмет

Ирландиядағы мемлекеттік қызмет – Ирландиядағы мемлекеттік басқарудың барлық жиынтығын білдіреді. 2016 жылғы үшінші тоқсан бойынша Ирландия мемлекеттік қызметіндегі жұмыс істейтін адамдардың жалпы саны 304 472 адамды құрайды. Мемлекеттік шығыстар, ұлттық даму жоспарын іске асыру және реформалау департаменті мемлекеттік қызметті жеті сектордан тұратындығын анықтайды: мемлекеттік қызмет, қорғаныс секторы, білім беру секторы, денсаулық сақтау секторы, әділет секторы, жергілікті әкімшілік органдар және коммерциялық емес мемлекеттік агенттіктер; мысалы, Bord Bia, IDA Ireland және Энергияны реттеу комиссиясы. RTÉ, ESB Group және An Post сияқты коммерциялық мемлекеттік мекемелер Ирландияда мемлекеттік қызметтің құрамына кірмейді. Ең ірі сектор – денсаулық сақтау секторы, онда 105 000-нан астам адам жұмыс істейді (көбінесе Денсаулық сақтау қызметін ұйымдастырушы органында), одан кейін білім беру секторы, шамамен 98 450 адам.

Мемлекеттік қызмет

Ирландияның мемлекеттік қызметі екі негізгі бөліктен тұрады: Үкіметтің мемлекеттік қызметі және Мемлекеттің мемлекеттік қызметі. Бұл бөлініс көбінесе теориялық сипатта болғанымен, екі бөлік арасында маңызды операциялық айырмашылықтар бар. Мемлекеттік қызметтің жұмысында саяси бейтараптылық сақталуы тиіс, сондай-ақ оның кейбір бөлімдері Үкіметтің шешімдер қабылдауынан толыққанды тәуелсіз.