Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Осман империясындағы түрік тілінің стандартталған нұсқасы
Standardized register of Turkish in the Ottoman Empire
Осман түрік тілі (, ; Osmanlı Türkçesi) – Осман империясындағы түрік тілінің (14-20 ғасырлар) стандартталған нұсқасы. Ол барлық жағынан араб және парсы тілдерінен кеңінен қарыз алды. Бұл тіл Осман түрік әліпбиінде жазылды. Осман билігінің гүлденген шағында (шамамен 16 ғасыр) Осман империясындағы түрік әдебиетіндегі шетел тілдерінен алынған сөздердің саны түрік тілінің түпкі сөздерінен әлдеқайда көп болды, кейбір мәтіндерде араб және парсы сөздігі Осман сөздігінің 88% құрады. Осының салдарынан Осман түрік тілі білімі аз халықтың төменгі топтарына және ауылдық түркілерге түсініксіз болды, олар «қарапайым түрік» (kaba Türkçe; қарапайым латын және демотикалық грек тілдерімен салыстырыңыз) тілін қолдануын жалғастырды, ол шетел сөздерін аз қолданды және қазіргі стандарт тілдің негізі болып табылады. Танзимат дәуірінде (1839–1876) тілге қатысты «Осман» термині қолданылды (لسان عثمانی немесе عثمانليجه); қазіргі түрік тілі дәл осы терминдерді сол дәуірдегі тілге қатысты қолданады (Osmanlıca және Osmanlı Türkçesi). Түрік тілі көбінесе تركچه немесе تركی деп аталды – «түрік тілі».
Ottoman Turkish (, ; Osmanlı Türkçesi) was the standardized register of the Turkish language in the Ottoman Empire (14th to 20th centuries CE). It borrowed extensively, in all aspects, from Arabic and Persian. It was written in the Ottoman Turkish alphabet. During the peak of Ottoman power (c. 16th century CE), words of foreign origin in Turkish literature in the Ottoman Empire heavily outnumbered native Turkish words, with Arabic and Persian vocabulary accounting for up to 88% of the Ottoman vocabulary in some texts. Consequently, Ottoman Turkish was largely unintelligible to the less educated lower class and to rural Turks, who continued to use kaba Türkçe ("raw/vulgar Turkish"; compare Vulgar Latin and Demotic Greek), which used far fewer foreign loanwords and is the basis of the modern standard. The Tanzimât era (1839–1876) saw the application of the term "Ottoman" when referring to the language (لسان عثمانی or عثمانليجه ); Modern Turkish uses the same terms when referring to the language of that era (Osmanlıca and Osmanlı Türkçesi). More generically, the Turkish language was called تركچه or تركی "Turkish".
Істер
Атаулы және белгісіз айыптаушы/мақсатты: , жұрнағы жоқ. Көл göl 'көл' 'бір көл', сорба çorba 'сорып', түні gece 'түн'; қоян әкелді ṭavşan getirmiş 'ол қоян әкелді'. Меншік жалғауы: ڭ/нڭ –(n)ıñ, –(n)iñ, –(n)uñ, –(n)üñ. Пашаның paşanıñ 'пашаның'; кітаптың kitabıñ 'кітаптың'. Белгілі айыптаушы: жұрнағы ى –ı, i: қоянды әкелді ṭavşanı getürmiş 'ол қоянды әкелді'. Ескі түркі тілінде (қазіргі түркі тілінен айырмашылығы) –u, –ü жұрнақтары қолданылмайды, бірақ олар дауыстылар үйлесімі бойынша айтылады. Мысалы, 'көл' көлі қазіргі түркі тіліндегі gölü-не қарсы. Жіктеу жалғауы: жұрнағы е –e: үйге eve 'үйге'. Орналасу жалғауы: жұрнағы де –de, –da: мектепте mektebde 'мектепте', қақпақта ḳafeṣde 'қақпақта', басында başda 'басында', қалада şehirde 'қалада'. Қазіргі түркі тіліндегі –te, –ta жұрнақтары қолданылмайды. Айрылу жалғауы: жұрнағы ден –den, dan: адамнан adamdan 'адамнан'. Құралдық: жұрнақ немесе кейін қосылатын сөз. Көбінесе қазіргі грамматикада грамматикалық жағдай ретінде қарастырылмайды.
Nominative and Indefinite accusative/objective: ∅, no suffix. كول göl 'the lake' 'a lake', چوربا çorba 'soup', كیجه gece 'night'; طاوشان گترمش ṭavşan getirmiş 'he/she brought a rabbit'. Genitive: suffix ڭ/نڭ –(n)ıñ, –(n)iñ, –(n)uñ, –(n)üñ. پاشانڭ paşanıñ 'of the pasha'; كتابڭ kitabıñ 'of the book'. Definite accusative: suffix ى –ı, i: طاوشانى كترمش ṭavşanı getürmiş 'he/she brought the rabbit'. The variant suffix –u, –ü does not occur in Ottoman Turkish orthography (unlike in Modern Turkish), although it's pronounced with the vowel harmony. Thus, كولى göli 'the lake' vs. Modern Turkish gölü. Dative: suffix ه –e: اوه eve 'to the house'. Locative: suffix ده –de, –da: مكتبده mektebde 'at school', قفسده ḳafeṣde 'in (the/a) cage', باشده başda 'at a/the start', شهرده şehirde 'in town'. The variant suffix used in Modern Turkish (–te, –ta) does not occur. Ablative: suffix دن –den, dan: ادمدن adamdan 'from the man'. Instrumental: suffix or postposition ايله ile. Generally not counted as a grammatical case in modern grammars.
Мұра
Тарихи тұрғыдан алғанда, Осман түркі тілі қазіргі түрік тілінің алдастыры болып табылады. Дегенмен, қазіргі стандартты түрік тілі негізінен латын әліпбиінде жазылған Türkiye Türkçesi (Түркияның түрік тілі) және көптеген жаңа сөздерді қамтиды, яғни қазір басқа тілдерден алынған қарыз сөздер бұрынғыдан әлдеқайда аз, ал Осман түрік тілі бірден бүгінгі түрік тіліне айналмады. Бастапқыда тек жазу жүйесі өзгертілді. Кейбір отбасылар араб әліпбиін жеке тұрмыста қолдана берді, бірақ түрік халқының көп бөлігі сол кезде сауатсыз болғандықтан, латын әліпбиіне көшу оңай болды. Содан кейін қарыз сөздер алынып тасталды, ал технологияның дамуына сай жаңа сөздер енгізілді. 1960 жылдарға дейін Осман түрік тілі сол кездегі түрік тілімен кем дегенде жартылай түсінікті болды. Осман түрік тілі мен қазіргі түрік тілінің басты айырмашылығы – соңғысының араб және парсы грамматикасының ережелеріне сәйкес күрделі сөздер жасаудан бас тартуы. Мұндай тіркестер қазіргі түрік тілінде де кездеседі, бірақ өте шектеулі және көбінесе арнайы салаларда қолданылады. Мысалы, парсы тіліндегі генетивтік конструкция (әдеби мағынада «құдайдың алдын ала белгілеуі», ал аудармада «құдайлық тәртіп» немесе «тағдыр») қазіргі түрік тіліндегі нормативтік құрылымға, яғни ilâhî takdîr («құдайлық алдын ала белгілеу») қарсы қойылады. 2014 жылы Түркияның Білім беру кеңесі Осман түрік тілін исламдық орта білім беру мектептерінде және басқа мектептерде сайыпқылау пәні ретінде оқытуды бекітті. Бұл шешімді президент Режеп Тайып Ердоған қолдады, ол жас ұрпақ өзінің мәдени мұрасымен байланысын үзбеуі үшін мектептерде осы тілді оқыту қажет деді.
Historically speaking, Ottoman Turkish is the predecessor of modern Turkish. However, the standard Turkish of today is essentially Türkiye Türkçesi (Turkish of Turkey) as written in the Latin alphabet and with an abundance of neologisms added, which means there are now far fewer loan words from other languages, and Ottoman Turkish was not instantly transformed into the Turkish of today. At first, it was only the script that was changed, and while some households continued to use the Arabic system in private, most of the Turkish population was illiterate at the time, making the switch to the Latin alphabet much easier. Then, loan words were taken out, and new words fitting the growing amount of technology were introduced. Until the 1960s, Ottoman Turkish was at least partially intelligible with the Turkish of that day. One major difference between Ottoman Turkish and modern Turkish is the latter's abandonment of compound word formation according to Arabic and Persian grammar rules. The usage of such phrases still exists in modern Turkish but only to a very limited extent and usually in specialist contexts; for example, the Persian genitive construction (which reads literally as "the preordaining of the divine" and translates as "divine dispensation" or "destiny") is used, as opposed to the normative modern Turkish construction, ilâhî takdîr (literally, "divine preordaining"). In 2014, Turkey's Education Council decided that Ottoman Turkish should be taught in Islamic high schools and as an elective in other schools, a decision backed by President Recep Tayyip Erdoğan, who said the language should be taught in schools so younger generations do not lose touch with their cultural heritage.
Жазу жүйесі
Осман түркі тілінің көп бөлігі Осман түркі әліпбиінде жазылған, бұл перс-араб жазуының бір түрі. Армян, грек және иврит тіліндегі Раши жазуын армян, грек және еврейлер кейде пайдаланған. (Қараманлы түрік тілін қараңыз, ол грек жазуымен жазылған Осман тілінің диалектісі; Армено-түрік әліпбиі)
Most Ottoman Turkish was written in the Ottoman Turkish alphabet , a variant of the Perso Arabic script. The Armenian, Greek and Rashi script of Hebrew were sometimes used by Armenians, Greeks and Jews. (See Karamanli Turkish, a dialect of Ottoman written in the Greek script; Armeno Turkish alphabet)