Кіріспе

Шотланд дін қызметкері, жазушы және тарихшы (1780 – 1847)

Томас Чалмерс (17 наурыз 1780 – 31 мамыр 1847) – шотланд пресвитериан дін қызметкері, теология профессоры, саяси экономист және Шотландия шіркеуі мен Шотландия еркін шіркеуінің жетекшісі болды. Ол «Шотландияның 19 ғасырындағы ең көрнекті дін өкілі» деп есептеледі. 1835-1842 жылдары Эдинбург Корольдік қоғамының вице-президенті қызметін атқарды. Жаңа Зеландиядағы Порт Чалмерс қаласы оның құрметіне аталды. Чалмерстің бюсті Стирлингтегі Ұлттық Уоллес монументінің Батырлар залында қойылған. Кирклистон қаласындағы Томас Чалмерс орталығы оның есімімен аталады.

Ерте өмір

Ол Фифтегі Анструтерде, Элизабет Холл мен Джон Чалмерстің ұлы болып дүниеге келді. 11 жасында Чалмерс математиканы оқыған Сент-Эндрюс университетіне қабылданды. 1799 жылдың қаңтарында ол Сент-Эндрюс пресвитериі арқылы жақсы хабарды уағыздаушы ретінде рұхсат алды. 1803 жылдың мамыр айында Эдинбург университетінде қосымша лекциялық курстарға қатысып, Сент-Эндрюс университетінің математика профессорының көмекшісі қызметін атқарғаннан кейін, ол университет қаласынан шамамен 9 миль қашықтықтағы Килмани приходының пасторы болып тағайындалды, онда ол лекция оқуын жалғастырды. Килмани 1811 жылы 800-ден аз халқы бар шағын және көбінесе ауыл шаруашылығымен айналысатын приход болатын.

Лектор және дін қызметкері

Чалмерс Сент-Эндрюс университетінде математика оқыту сапасы мәселесін көтерді. Бұл мәселе табиғат философиясы профессоры Джон Ротерэмге шабуылға ұласты. Оның математика лекциялары ынта-күш берді, бірақ биліктің бұйрығымен тоқтатылды. Содан кейін Чалмерс көптеген студенттерді тартқан жеке математика сабаларын ашты; сонымен қатар ол химиядан дәріс оқыды және Кильмани приходында қызмет етті. 1805 жылы ол Эдинбург университетінің математика профессоры лауазымына үміткер болды, бірақ сәттілікке жете алмады. 1815 жылы ол Гласгоудағы Трон шіркеуінің пасторы болды, оның евангелистік үйретісіне қалалық кеңесте қарсылық болды. Оның уағыз айту шеберлігі Глазгодан бүкіл Ұлыбританияға таралды. Лондонға сапар шеккен кезде Сэмюэл Уилберфорс: «Бүкіл әлем доктор Чалмерске ғашық» деп жазды. Ол сол кезде Глазгодағы Веллингтон-Плейс тұрған.

Қауымдық жұмыс

1817 жылы қарашада Чалмерс Уэльс принцессасы Шарлоттаның естелік сөзінде Глазго қаласының әлеуметтік жағдайымен айналысу үшін христиандық күш-жігерді шақыруға тырысты. 1828 жылы қарашада Чалмерс Эдинбург университетінің теология кафедрасына ауыстырылды. Ол лекциядан кейін айтылғандар бойынша ауызша емтихан жүргізу әдісін енгізді. Сондай-ақ, оқулықтарды да пайдалануға бастады. 1834 жылы Чалмерс Эдинбург Корольдік қоғамының мүшесі болып сайланды, сондай-ақ сол жылы Франция институтының корреспондент-мүшесі атанды; 1835 жылы Оксфорд университеті оған DCL ғылыми дәрежесін берді. Ол сол кезде Эдинбург қаласының батыс бөлігіндегі Морей иелігіндегі Форрес көшесіндегі 3-үйдің мекенжайында тұрды. 1834 жылы ол Шотландия шіркеуінің Бас ассамблеясындағы евангелистік бағыттың жетекшісі болды. Шіркеуді кеңейту жөніндегі комитеттің төрағасы болып тағайындалды және осы қызметінде Шотландияның көп бөлігін аралап, пресвитерияларға сөз сөйлеп, қоғамдық жиналыстар өткізді. Ол көптеген үндеулер жасады, нәтижесінде 1841 жылы шіркеуді кеңейту комитетінің төрағасы қызметінен кеткен кезде, ол жеті жылдың ішінде 300 000 фунттан астам қаржы жиналғанын және 220 жаңа шіркеу салынғанын хабарлады. Оның Уиг үкіметін осы іске көмектесуге итермелеу әрекеттері сәтсіз аяқталды. 1840 жылы Чалмерс Глазго университетінің дінтану кафедрасына үміткер бола алмады. Ол орташалық бағыттағы Александр Хиллге берілді.

Өлім

1847 жылғы 28 мамырда Чалмерс ұлттық білім беру мәселесі бойынша Лондонға жасаған сапарынан оралғаннан кейін Эдинбург қаласының маңындағы Морнингсайдтегі Черч-Хиллдегі үйіне келді. Келесі күні (сенбіде) ол Ерақыт шіркеудің Бас ассамблеясына есеп дайындаумен айналысты, ассамблея сол кезде отырыс өткізіп жатқан болатын. 30-шы, жексенбі күні ол әдеттегідей денсаулығында және көңіл-күйінде болды, ерте тұрып есебін аяқтау ниетімен демалысқа шықты. Бірақ таңертең ол көрінбеді, төсегінде қайтыс жатқан күйі табылды. Чалмерс 4 маусымда Гранж зиратында жерленді, бұл сол зираттағы алғашқы жерлеу болды. Оның қабірі солтүстік қабырғада, солтүстік-батыс кіреберісіне жақын орналасқан. Оның мәйітіне аза тұтуға түрлі діндердің өкілдерінен құралған көпшілік жиналды. Оның әйелі Грейс Пратт 1850 жылғы 16 қаңтарда қайтыс болды және онымен бірге, қызы Грейс Пратт Чалмерс (1819–1851) және оның қалған алты қызының екеуі де жерленді. Ол қайтыс болған жылы модератор болған Джеймс Сиврайт оның қабірі басында аза сөз сөйледі.

Шығармалары

Чалмерстің академиялық жылдары нәтижесінде түрлі мазмұндағы өнімді әдебиет пайда болды: оның жазғандары 30-дан астам томды құрайды. Қазіргі замандастары оны табиғаттану теологы ретінде жоғары бағалады. 1817 жылдың қаңтарында астрономиялық жаңалықтар мен христиандық аян арасындағы байланыс туралы уағыздар сериясы жарияланды, және бір жылдың ішінде тоғыз басылым мен 20 000 данасы таратылды.

Саяси экономика

1808 жылы Чалмерс Бонапарттың сауда саясатынан туған пікірталасқа үлес ретінде «Ұлттық ресурстардың мөлшері мен тұрақтылығы туралы сауал» атты еңбегін жариялады. Саяси экономист ретінде ол алғашқыда мына мәселелерді қарастырды: топырақтың құнарлылығының деңгейі мен қоғамның әлеуметтік жағдайы арасындағы байланыс; капиталдың жинақталуы; және ұлттық байлықты жинақтаудың барлық жолдарының шегі туралы жалпы ілім. Ол сондай-ақ, Адам Смиттың дінді, басқа да нәрселер сияқты, сұраныс пен ұсыныс заңына бағындау керек деген тұжырымын өз негізінде сынға алып, діни мекемелерді қолдайтын аргументті алғаш рет жеткізді. 1826 жылы ол «Ірі қалалардың христиандық және азаматтық экономикасы» атты еңбегінің үшінші томын жариялады, ол Глазгодағы Сент-Джонс қаласында басталған жұмыстың жалғасы болды. 1832 жылы ол «Саяси экономика» атты еңбегін жариялады, оның басты мақсаты халықтың дұрыс экономикалық жағдайы олардың дұрыс моральдық жағдайына тәуелді екенін, яғни мінез-құлық – ырысқа бастайтын себеп, ал керісінше емес екенін көрсету болды.

Кедейлер туралы заңның реформасы

Қауымдық жүйе Чалмерске кедейлерге көмек көрсету мәселесінде тәжірибе жинақтауға мүмкіндік берді. Ол кедейлік туралы ықпалды ойшыл болды. Чалмерс кедейліктің себебі кедейлердің тым көп бала тууы екеніне сенген мальтузиандық болды. Ол сондай-ақ кедейлерге көмек көрсету қызметкерлерінің тәлімді және кәсіби болуы керек деп ойлады, ал кедейлерге көмек көрсетуді қаржыландырудың дұрыс жолы – ерікті түрде жиналған қаражат екендігін айтты. Чалмерс Сент-Джонс приходын басқарған кезде, приходтың кедейлеріне қала жылына 1400 фунт стерлинг жұмсады, ал төрт жыл ішінде кедейлерге жұмсалатын қаражат жылына 280 фунтқа дейін азайтылды. Көмекке жаңа өтініштерді қарау ауданның дьяконына жүктелді, сондай-ақ кедейлердің өзіне көмектесуіне жағдай жасауға тырысты. Осы кезде Форт пен Клайдтан солтүстікке қарай кедейлерге міндетті салық салу жүргізетін аз ғана приходтар болды, бірақ ағылшын салық салу әдісі таралып жатты. Чалмерс міндетті салық салуға қарсы болды, оның тиімсіз екенін айтты және көмек көрсетудің орнына ерікті түрде жиналып, басқарылуы керек деп есептеді. Чалмерс моральдық жағынан әкелік билікке ие болған және экономикалық жекешелікті қолдаған адам болды деген пікір айтылды. Сыншылар Чалмерске оның әдісі үлкен қалаларда мүмкін емес екенін жауап берді. Уильям Пултни Элисон онымен пікір таластырды, ал Чалмерс моральдық аргументтермен қарсылық көрсетті. Кедейлікті жеңуде жеке қайырымдылық мемлекеттік шығындардан басым болуы керек деп дәлелдеуде, ол осыған ұқсас көзқарастарды ұстанатын британдық жазушылар тобының бірі болды, оған сонымен қатар Сэмюэл Ричард Босанке, Томас Мозли және Фредерик Оукли кірді. Чалмерс пен Эдинбургтен келген көзқарастар Льюис Эдвардс, Й Траэтодидд және Оуэн Томас арқылы Уэльсте елеулі әсер етті.

Моральшы

Сент-Эндрюс лекцияларында Чалмерс ақыл-ой философиясын жоққа шығарып, моральдық міндеттің барлық саласын қамтыды, адамның Құдайға және өзге адамдарға қатысты міндеттерін христиандық ілім тұрғысынан қарастырды. Оның көптеген лекциялары жарияланған еңбектерінің бірінші және екінші томдарында басылды. Этика саласында ол ерік және назардың орны мен қызметтері, моральдық сезімдердің жеке және бастаусыз сипаты, сондай-ақ толық және толық емес міндеттердің қасиеттері арасындағы айырмашылыққа қатысты үлес қосты.

Дін

Оның өтініші бойынша Дэвид Брюстердің Эдинбург энциклопедиясында христиан діні туралы мақала оған тапсырылды. Бұл мақаланың жеке жариялануы және Эдинбург христиан оқытушысы мен «Эклектикалық шолу» журналдарына жазған мақалалары оның автор ретіндегі беделін арттырды. Чалмерстің жазбалары мемлекеттік дін мәселесі бойынша пікірталас пен мысалдардың көзі болып табылады. «Менде Шотландия шіркеуіне мемлекеттік институт ретінде ешқандай құрмет жоқ, бірақ оны христиандық игілік құралы ретінде өте жоғары бағалаймын», - деді ол Сент-Эндрюс қаласындағы корольдік комиссарлар алдында, ерікті және бұрынғыдан кешікпейтін даулар туындағанға дейін.

Табиғи теология

Чалмерстің "Бриджвотер" трактаты, "Құдайдың құдіреті, даналығы және ізгілігі" сериясының аясында, адамның рухани және зияли құрылымына сыртқы табиғаттың бейімделуінде көрініс тапқандай, 1833 жылы екі томдық болып жарық көрді және 6 рет қайта басылды. Роберт М. Янгтың атап көрсетуінше, бұл кітаптар эволюцияға дейінгі табиғи тарихтың энциклопедиясы болып табылады, және Чарльз Дарвин кемеде болған кезде жарық көрді. Табиғат теологиясы және христиандық дәлелдер саласында ол Уильям Бакландтың "Бриджвотер" трактаттарында ұсынған, әлемнің шексіз ежелгілігімен Мозаикалық әңгімені үйлестіру әдісін қолдады, ал бұл әдіс Чалмерс оған бұрын хабарлаған болатын.

Алыс жерлер креационизмі

1814 жылы Чалмерс "аралық теориясы" деп те аталатын "аралық креационизм" тұжырымдамасы туралы лекция оқыды және Episcopius-қа есептелген осы идеяның таралуына ықпал етті. Ол Жаратылыс 1:1-ге қатысты былай деп жазды: "Менің 1814 жылы жарияланған пікірімше, бұл өлең бірінші күннің бір бөлігі емес, Құдай әлемді жоқтан жаратқан белгісіз ерте заманның бір кезеңін көрсетеді. Бірінші күннің жұмысы Құдай Рухының су бетінде қимылдауынан басталды деп санаймын. Геологияға Мұсаның кітабының тура мағынасына тіпті зиян келтірмей, толыққанды уақыт беруге болады." Ежелгі Жерді жарату теориясының осы түрі Жаратылыс кітабында сипатталған алты күндік жаратылыстың нақты 24 сағаттық күндерден тұратынын, бірақ Жаратылыс кітабының бірінші және екінші тарауларындағы екі жаратылыс арасында уақыт аралығы болғанын, бұл Жердің жасы сияқты көптеген ғылыми байқауларды түсіндіреді. Аралық креационизм "күндік креационизмнен" (жаратылыстың "күндері" мыңдаған немесе миллиондаған жылдарға созылған) және жас Жер креационизмінен (жаратылыстың алты нақты 24 сағаттық күндері туралы келіскенмен, уақыт аралығы болмайды) өзгеше. "Жаңа колледж", діни мектеп ретінде танылған, "Жаратылыстың табиғи тарихының қалдықтарына" (1844) қарсылық көрсету орталығы болды. Чалмерс өзі бұл жұмысты тікелей атаған жоқ, бірақ "North British Review" журналында жазу арқылы оның даму туралы көзқарасына жанама түрде қарсылық көрсетті.

Отбасы

Чалмерс пен оның әйелі Грейстің алты қызы болды. Чалмерстің үлкен қызы Анна Уильям Ханнаға тұрмысқа шықты, ол әкесі туралы ұзақ биография жазды. Оның екінші үлкен қызы, Элизабет (Элиза) Маккензи, Қырым соғысы кезінде Терапияға медбикелерді бақылаушы болып жұмыс істеуге барды. Оның інісі Чарльз Чалмерс Мерчистон қамалы мектебін негіздеді. Чарльздың ұлы Дэвид (Томасқа туған інісінің ұлы) танымал өнеркәсіпші және Cowan & Co. қағаз фабрикасының иесі болды.