Кіріспе
Фин тіліндегі етістіктерді түбір түріне қарай алты негізгі топқа бөлуге болады, бұл формалды талдау үшін де, тілді ана тілі емес адамдарға оқыту үшін де қолданылады. Барлық алты топтың жеке аяқталулары бірдей, бірақ түбірлері әртүрлі жұрнақтар қосып өзгеріп, көтерілгенде (сәл) әртүрлі өзгерістерге ұшырайды. Фин тілінің грамматикасы туралы мақалада етістіктер және фин тілі грамматикасының басқа да жақтары туралы толық ақпарат бар.
Конъюгация кестелері
Мұнда ресми жазба тілінде қолданылатын I puhua (сөйлеу) типіндегі тұрақты етістіктің жіктелу кестелері келтірілген. Күнделікті ауызекі тілде етістік жіктелуі шамалы өзгеше.
Көрсеткіш көңіл күйдегі негізгі уақыт
индикативті көңіл-күй белсенді дауыс қазіргі заманғы кемелсіз (өткен) қазіргі кемелді плюперфекті (өткен кемелді) сан. есім. сөйлеушіл. растау жоқ. растау жоқ. растау жоқ. 1-ші жеке minä puhun en puhu puhuin en puhunut olen puhunut en ole puhunut olin puhunut en ollut puhunut 2-ші жеке sinä puhut et puhu puhuit et puhunut olet puhunut et ole puhunut olit puhunut et ollut puhunut 3-ші жеке hän puhuu ei puhu puhui ei puhunut on puhunut ei ole puhunut oli puhunut ei ollut puhunut 1-ші көптік me puhumme emme puhu puhuimme emme puhuneet olemme puhuneet emme ole puhuneet olimme puhuneet emme olleet puhuneet 2-ші көптік te puhutte ette puhu puhuitte ette puhuneet olette puhuneet ette ole puhuneet olitte puhuneet ette olleet puhuneet 3-ші көптік he puhuvat eivät puhu puhuivat eivät puhuneet ovat puhuneet eivät ole puhuneet olivat puhuneet eivät olleet puhuneet пассивті дауыс puhutaan ei puhuta puhuttiin ei puhuttu on puhuttu ei ole puhuttu oli puhuttu ei ollut puhuttu
The present, imperfect, perfect, and pluperfect correspond fairly well to English: 'speaks', 'spoke', 'has spoken', and 'had spoken', respectively or in the passive voice, 'it is spoken', 'it was spoken', 'it has been spoken', and 'it had been spoken'. The auxiliary verb ei used for negation, usually with the naked stem of the main verb but with the past participle in the negative imperfect. Finnish lacks a true future tense, so normally the present tense is used for future time as well.
Қазіргі, кемелсіз, кемелді және толық кемелді ағылшын тіліндегі 'speaks', 'spoke', 'has spoken' және 'had spoken' сөздеріне, немесе пассивті дауыста 'it is spoken', 'it was spoken', 'it has been spoken' және 'it had been spoken' сөздеріне сәйкес келеді. Көмекші етістік ei жоққа шығару үшін қолданылады, әдетте негізгі етістіктің түбір жалаңашымен, бірақ теріс кемелсіз уақытта өткен шақта. Фин тілінде нақты болашақ уақыт жоқ, сондықтан қазіргі уақыт әдетте болашақ уақытты білдіру үшін де қолданылады.
The present, imperfect, perfect, and pluperfect correspond fairly well to English: 'speaks', 'spoke', 'has spoken', and 'had spoken', respectively or in the passive voice, 'it is spoken', 'it was spoken', 'it has been spoken', and 'it had been spoken'. The auxiliary verb ei used for negation, usually with the naked stem of the main verb but with the past participle in the negative imperfect. Finnish lacks a true future tense, so normally the present tense is used for future time as well.
Шартты және ықтимал көңіл-күй
шартты көңіл-күй ықтимал көңіл-күй белсенді дауыс қазіргі уақыт толық қазіргі уақыт толық жоқ. сөйлеу есімдігі. жағымды. жасырмалы. жағымды. жасырмалы. жағымды. жасырмалы. жағымды. жасырмалы. 1-ші жеке мен puhuisin en puhuisi olisin puhunut en olisi puhunut puhunen en puhune lienen puhunut en liene puhunut 2-ші жеке сен puhuisit et puhuisi olisit puhunut et olisi puhunut puhunet et puhune lienet puhunut et liene puhunut 3-ші жеке ол puhuisi ei puhuisi olisi puhunut ei olisi puhunut puhunee ei puhune lienee puhunut ei liene puhunut 1-ші көптік біз puhuisimme emme puhuisi olisimme puhuneet emme olisi puhuneet puhunemme emme puhune lienemme puhuneet emme liene puhuneet 2-ші көптік сіздер puhuisitte ette puhuisi olisitte puhuneet ette olisi puhuneet puhunette ette puhune lienette puhuneet ette liene puhuneet 3-ші көптік олар puhuisivat eivät puhuisi olisivat puhuneet eivät olisi puhuneet puhunevat eivät puhune lienevät puhuneet eivät liene puhuneet пассив дауыс puhuttaisiin ei puhuttaisi olisi puhuttu ei olisi puhuttu puhuttaneen ei puhuttane lienee puhuttu ei liene puhuttu Шартты көңіл-күй көбінесе 'болар еді' немесе 'қалуы керек' немесе ағылшын тіліндегі өткен уақытқа сәйкес келеді. (Фин тілінде жалғаулық көңіл күй жоқ.) Потенциалдық көңіл-күй өте сирек кездеседі және ағылшын тілінде 'may' немесе 'might' дегенге сәйкес келеді. Бұл көңіл-күйдің толық формалары 'болар еді', 'болуы керек', 'болуы мүмкін' және т.б. сияқты түсінікті.
The conditional mood corresponds mostly to 'would' or 'should' or to the past subjunctive in English. (Finnish lacks a subjunctive mood.) The potential mood is rather rare, and corresponds to 'may' or 'might' in English. The perfect forms of these moods are easily understood as 'would have', 'should have', 'might have', etc.
Императивті көңіл-күй және әр түрлі уақыт
императивтік көңіл-күй индикативтік көңіл-күй белсенді дауыс қазіргі заман толық қазіргі заман болашақ перспективалық кемелді перспективалық кемелсіз перспективалық жоқ. Сөйлеу есімдігі. 1-жеке. minä — — — — — olen puhuva en ole puhuva olin puhuva en ollut puhuva 2-жеке. sinä puhu älä puhu ole puhunut älä ole puhunut olet puhuva et ole puhuva olit puhuva et ollut puhuva 3-жеке. hän puhukoon älköön puhuko olkoon puhunut älköön olko puhunut on puhuva ei ole puhuva oli puhuva ei ollut puhuva 1-көп. me puhukaamme älkäämme puhuko olkaamme puhuneet älkäämme olko puhuneet — — — — 2-көп. te puhukaa älkää puhuko olkaa puhuneet älkää olko puhuneet — — — — 3-көп. he puhukoot älkööt puhuko olkoot puhuneet älkööt olko puhuneet пассивті дауыс puhuttakoon ei puhuttako älköön puhuttako olkoon puhuttu älköön olko puhuttu on puhuttava ei ole puhuttava oli puhuttava ei ollut puhuttava Бірінші және үшінші тұлғадағы императивтік формалар мұнда ағылшын тіліндегі «let us speak», «let him not speak», «let it not be spoken» сияқты сөздерге сәйкес келеді. Кемелді императив әлі де қолданылуы мүмкін, бірақ ол сәл қиын және жасанды көрінеді: ағылшын тіліндегі «let it (not) have been spoken» сияқты. Бірінші жақ көпше түріндегі puhukaamme императиві өте формалды және көне тілге тән болып көрінеді, сондықтан күнделікті сөйлеуде оның орнына пассивті қазіргі индикатив, puhutaan қолданылады, бірақ бұл толыққанды дұрыс емес деп есептелуі мүмкін. Императивтік формалардың көптеген нұсқалары бар: ескі жазбаларда екінші жақ көпше түрі үшін puhukaat немесе puhukaatte, үшінші жақ көпше түрі үшін puhukaan немесе пассивті үшін puhuttakaan формаларын кездестіруге болады. Пассивті немесе үшінші тұлғада императив кейде басқа тілдердегі қазіргі немесе кемелді субъюнктивтің орнына қолданылады, бұл фин тілінде жоқ көңіл-күй. Болашақ перспективалық және кемелсіз перспективалық көңіл-күйлер ағылшын тіліндегі «I am to speak» және «I was to speak» сөздеріне ең жақын мағынаны береді. Бұл уақыттарды көпше түрінде қолдану фин тілінде дұрыс емес: қазіргі уақыттағы қатысушының көпше түрі puhuvat осы мағынада қолданылса, шатасуға мүмкіндік береді, өйткені ол үшінші жақ көпше түріндегі қазіргі индикативке өте ұқсас. Қазіргі уақыттағы қатысушының қолданылуына қарамастан, бұл көңіл-күйлердің грамматикалық аспектісі ағылшын тіліндегідей үздіксіз немесе прогрессивті емес, перспективалық болып табылады.
The first and third person imperative forms here correspond to English 'let us speak', 'let him not speak', 'let it not be spoken', etc. The perfect imperative is still valid, if somewhat awkward and contrived: as English 'let it (not) have been spoken'. The first person plural imperative puhukaamme sounds rather formal and archaic so in everyday speech, the passive present indicative, puhutaan, is used instead, but it may not quite be considered correct. There are many variations of the imperative forms: in old writings, one may also see the forms puhukaat or puhukaatte for the second person plural, puhukaan for the third person plural, or puhuttakaan for the passive. In the passive or third person, the imperative is sometimes used for the present or perfect subjunctive of other languages, a mood lacking in Finnish. The present prospective and the imperfect prospective correspond best to 'I am to speak' and 'I was to speak' in English. It is not correct Finnish to use these tenses in the plural: the plural form of the present participle, puhuvat, would be confusing if used in this sense, as it resembles too closely the third person plural present indicative. Despite the apparently equivalent use of the present participle, the grammatical aspect of these tenses is prospective rather than continuous or progressive as in English.
Инфинитивтер мен қатысушылар
Фин тілінде бес инфинитив формасы бар, сондай-ақ белсенді және пассивті сөздер үшін өткен және қазіргі уақыттың есімшелері де бар.
I сансыз етістік
Бірінші инфинитив – етістіктің сөздік түрі: puhu a = 'сөйлеу' (көк тамыр puhu), және мағынасы мен атқаратын қызметі жағынан ағылшын тіліндегі 'to' бөлшегімен басталатын инфинитивке сәйкес келеді. Бірінші инфинитивтің жұрнағы етістік тамырының типіне байланысты өзгереді. «Дауысты» тамырлы етістіктерде (I типтегі етістіктерді қараңыз) бірінші инфинитив жұрнағы a/ä, ал «консонантты» тамырлы етістіктерде (IV және VI типтер) көбінесе ta/tä жұрнағы қолданылады. Ұзын дауыс немесе дифтонгпен аяқталатын, бір ашық буыннан тұратын дауысты тамырлы етістіктерде немесе мұндай буынмен аяқталатын ұзын тамырларда (II тип) инфинитив жұрнағы da/dä: saa da = 'алу', syö dä = 'жеу', reagoi da = 'әрекет ету'. Консонантты тамырлы етістіктердің бірінші инфинитивінде тамырда әлсіз буын дәрежесі міндетті түрде болады, мысалы, karata = 'қашу' < тамыр karkaa. Ол ағылшын тіліндегі инфинитив сияқты сөйлемде қолданылуы мүмкін және қосымша өзгеріссіз мақала немесе толықтауыш болып табылады. Сондай-ақ, ол saattaa 'мүмкін' немесе voida 'істей алу' сияқты модальді етістіктермен басқарылады: saattaa mennä = 'баруы мүмкін' немесе voi hakea = 'алып келе алады'. Оның «ұзын түрі» бар, ол номинативтің транслативтік жағымен және міндетті иеленуші жұрнағымен аяқталады. Ұзын форма әдетте әдеби стильмен байланысты. Ол мөлшерді немесе ниетті білдіреді: muista a = 'есте сақтау'; muista a kse ni = 'есімде сақтағанша' (мөлшер), немесе 'есімде сақтау үшін' (ниет), сөздермен айтқанда, 'менің есте сақтауым үшін'. näh dä = 'көру'; näh dä kse en = 'көре алғанша' (мөлшер), 'көру үшін' (ниет). Фин тілінде сөйлеу кезінде ниет, егер мақала жасырын немесе контексттен түсінілсе немесе шартты етістікті қамтитын бағынышты сөйлеммен нақты айтылса, көбінесе қысқа инфинитив формасымен білдіріледі: että minä muistaisin. Дегенмен, ұзын форма әлі де мөлшерді білдіру үшін қолданылады; тағы бір мысал: tietä ä = 'білу', tietä ä kse ni = 'білгенімше'. Бірінші инфинитив әдетте ешқандай өзгеріске ұшырамайды. Ол тек қысқа (сөздік) және ұзын формада ғана қолданылады, ал ұзын форма иеленуші жұрнақсыз қолданылмайды.
It can be used in a sentence similarly to the English infinitive and stand for a subject or a direct object, without any additional inflection. It is also governed by modal verbs like saattaa 'might' or voida 'be able to': saattaa mennä = 'might go' or voi hakea = 'can fetch'. It has a so called "long form", with the ending of the nominal translative case and an obligatory possessive suffix. The long form is usually associated with the literary register. It connotes either extent or intent:
muista a = 'to remember'; muista a kse ni = 'as far as I can remember' (extent), or 'in order that I might remember' (intent), lit. 'for my remembering'. näh dä = 'to see'; näh dä kse en = 'as far as he/she/it/they can see' (extent), 'so that they could see' (intent). In spoken Finnish, intent is often expressed with the short form infinitive if the subject is implicit or understood by context or more explicitly with a subordinate clause containing a conditional verb: että minä muistaisin. Nevertheless, the long form is still used to signify extent; another example: tietä ä = 'to know', tietä ä kse ni = 'as far as I know'. The first infinitive generally takes on no inflected forms. It appears only in the short (dictionary) form and in the long form, and the long form is not used without a possessive suffix.