Кіріспе

АҚШ-тың ұйымдастырылған, бірақ біріктірілмеген тәуелді аумағының түрі, АҚШ мемлекеттерінің өзін одақтастық деп атауы. Одақтастық – АҚШ-тың екі біріктірілмеген аумағы толық ресми атауларында қолданатын термин, олар – Солтүстік Мариана аралдары (толық атауы – Солтүстік Мариана аралдарының одақтастығы) және Пуэрто-Рико (ағылшын тілінде – Пуэрто-Рико одақтастығы, испан тілінде – Estado Libre Asociado de Puerto Rico, яғни «Пуэрто-Риконың еркін қауымдасқан мемлекеті»). Бұл термин Филиппиндер де АҚШ-тың билігінде болған кезеңнің көп бөлігінде, ресми түрде Филиппиндер Одағы деп аталған кезде қолданған. 2013 жылғы АҚШ Мемлекеттік департаментінің саясатына сәйкес, департаменттің Сыртқы істер жөніндегі нұсқаулығында одақтастық былай анықталған: «"Одақтастық" термині ешқандай нақты саяси мәртебе немесе қарым-қатынасты сипаттамайды және қамтамасыз етпейді. Мысалы, ол штаттар мен аумақтарға қатысты қолданылған. АҚШ-тың билігінде болған, бірақ штаттарға жатпайтын аймақтарға қатысты қолданылғанда, бұл термин өздігінен басқару құқығы бар, конституциясы бар және АҚШ Конгресі тарапынан бір жақты түрде басқару құқығы алынбайтын аймақты кеңінен сипаттайды».

Пуэрто-Риконың одақтастығы

Қазіргі АҚШ аралдық аумақтарының арасында бұл термин алғаш рет 1952 жылы Пуэрто-Рико тарапынан ағылшын тіліндегі ресми атауы ретінде қолданылды ("Пуэрто-Риконың Достастығы"). Пуэрто-Риконың испан тіліндегі ресми атауы - Estado Libre Asociado de Puerto Rico ("Пуэрто-Риконың еркін қауымдасқан мемлекеті"). АҚШ Пуэрто-Рико аралдарын 1898 жылы испан-американ соғысынан кейін алды. 1950 жылы Конгресс Пуэрто-Рикоға конституциялық конвенция өткізуге рұқсат беретін заң қабылдады (P. L. 81 600), ал 1952 жылы Пуэрто-Рико халқы аралда республикалық үкімет нысанын құру туралы конституцияны бекітті. Пуэрто-Риконың АҚШ-пен саяси қарым-қатынасы Пуэрто-Рикода, АҚШ Конгресінде және Біріккен Ұлттар Ұйымында үнемі пікірталас тудырып келеді. Мәселе Пуэрто-Риконың АҚШ аумағы болып қалуы, АҚШ штаты болуы немесе тәуелсіз ел болуы мүмкіндігін қамтиды. Бұл пікірталастар бірнеше референдумдарға, президенттік жарлықтарға және АҚШ Конгресіндегі заң жобаларына әкелді. Ақыр соңында, Аумақтық тармақта көрсетілгендей, Пуэрто-Риконың саяси мәртебесін шешуге құқылы жалғыз орган – АҚШ Конгресі. "Достастық" терминінің испан тіліне аудармасына қарамастан, Пуэрто-Риконың АҚШ-пен қарым-қатынасы еркін қауымдастық шарты емес (Микронезия, Палау және Маршалл аралдарының Федеративтік штаттарындағы жағдай сияқты). Бұл аралдар тәуелсіз мемлекеттер ретінде өздерінің сыртқы саясатын жүргізуге толық құқылы, ал Пуэрто-Риконың Достастығы АҚШ-тың аумағының бір бөлігі болып табылады. Аумақ 1900 жылы Форкер заңымен ұйымдастырылды, ал 1917 жылы Джонс-Шафрот заңымен оған түзетулер енгізілді. Пуэрто-Риконың Конституциясын жасауға оның тұрғындарына 1951 жылы Конгресс рұқсат берді, ал нәтижесі 1952 жылы бекітілді. Пуэрто-Рико үкіметі АҚШ штаты болу, тәуелсіздік және достастық мүмкіндіктері бойынша бірнеше референдумдар өткізді; достастық нұсқасы 1967, 1993 және 1998 жылдары өткен бірнеше плебисциттерде жеңіске жетті. 2012 жылы сайлаушылардың 54% қазіргі аумақтық мәртебені сақтауды қаламады. Аумақтық емес мәртебелердің ішінде АҚШ штаты болуға 61,16% дауыс берілді, егеменді еркін қауымдасқан мемлекетке 33,34% және тәуелсіздікке 5,49% дауыс берілді. 2017 жылы 97,18% мемлекет болу үшін дауыс берді, 1,5% тәуелсіздік немесе еркін қауымдастық үшін, ал 1,32% аумақтық мәртебені сақтау үшін дауыс берді. Штат болуға дауыс берудің жоғары көрсеткіші статус-квоны жақтаған Халықтық демократтардың бойкотына байланысты болды, нәтижесінде сайлауға қатысу 22,93% төмен болды, оның көп бөлігі штат болуды жақтаған сайлаушылардан құралды. 2020 жылы бюллетеньде тек екі нұсқа болды. Сайлаушылардың 52,52% Пуэрто-Риконың Одаққа бірден қосылуын қолдады, ал 47,48% қарсы дауыс берді, сайлауға қатысу 54,72% құрады. Пуэрто-Рико азаматтары американдық азаматтыққа ие және АҚШ Өкілдер палатасында дауыс беру құқығы жоқ Пуэрто-Риконың резидент комиссарына дауыс береді. Федералды қызметкерлерді (мысалы, АҚШ почта қызметінің қызметкерлері, Федералды тергеу бюросы және әскерилердің барлық түрлері) және АҚШ аумақтарынан тыс жерден табыс табатын адамдарды қоспағанда, Пуэрто-Рико тұрғындары әдетте федералды табыс салығын төлемейді, бірақ барлық басқа федералды салықтарды төлеуге міндетті (мысалы, әлеуметтік қамсыздандыру және медициналық көмек), сондай-ақ Пуэрто-Рикода АҚШ президенті мен вице-президентін сайлайтын сайлаушылар алқасының өкілдігі жоқ. Пуэрто-Рикода спорттық тәуелсіздік бар, Олимпиада ойындарында және басқа да халықаралық жарыстарда өзінің ұлттық құрамасы бар. Пуэрто-Рико сонымен қатар Латын Америкасы экономикалық комиссиясы (ECLA) (байланысты мүше), Иберо-Америка мемлекеттері ұйымы (толық мүше) және Иберо-Америка саммиті (байланысты мүше) сияқты әртүрлі халықаралық ұйымдарға қатысады.

Солтүстік Мариана аралдары

1976 жылы Конгресс Америка Құрама Штаттарымен саяси одақта Солтүстік Мариана аралдарының (CNMI) одақтастығын құру туралы өзара келісілген келісімді бекітті. 2009 жылдың 28 қарашасына дейін CNMI-де Иммиграция және ұлттық заң (INA) қолданылмады. Оның орнына, CNMI-де жеке иммиграциялық жүйе болды. Бұл жүйе 1975 жылы қол қойылған және 48 U.S.C. § 1801 ретінде жазылған Америка Құрама Штаттарымен саяси одақта Солтүстік Мариана аралдарының одақтастығын құру туралы келісімге сәйкес құрылды. Келісім 2008 жылғы 8 мамырда АҚШ Конгресі мақұлдаған 2008 жылғы Біріктірілген табиғи ресурстар заңы (CNRA) арқылы бір жақты өзгертілді, осылайша CNMI-нің иммиграциялық жүйесі өзгеріп, Иммиграция және ұлттық заң CNMI үшін қолданылатын иммиграциялық заңға айналды. АҚШ иммиграциялық заңына көшу 2009 жылдың 28 қарашасында Солтүстік Мариана аралдарында (CNMI) басталды. CNMI-нің иммиграциялық заңдары INA және басқа АҚШ иммиграциялық заңдарымен алмастырылды.

Конгресстегі өкілдігі

АҚШ-тың аралдық аумақтары федералдық заң шығарушы органда, яғни Сенатта немесе Өкілдер палатасында тікелей өкілдікке ие емес. Конституцияның I бабының 3-тарауы әрбір АҚШ штатының екі сенаторға құқылы екенін қарастырады, бірақ Сенатта аралдық аумақтардың өкілдігін қамтамасыз етпейді. Конституцияның I бабының 2-тарауы Өкілдер палатасындағы орындарды АҚШ штаттары арасында халқының санына сәйкес бөледі, сондай-ақ әр штаттың кемінде бір өкілі болуын қамтамасыз етеді, бірақ Өкілдер палатасында аралдық аумақтардың өкілдігін қарастырмайды. Дегенмен, аралдық аумақтар Өкілдер палатасында шектеулі өкілдікке ие, олар комитет отырыстарында дауыс бере алады, бірақ палатаның жалпы отырысында дауыс беруге құқығы жоқ.

Филиппиндер одағы

Филиппин Республикасы – 1935 жылдың 15 қарашасынан 1946 жылдың 4 шілдесіне дейін "Филиппин аралдарының Республикасы" деген ресми атауында "Республика" сөзін қолданған аралдық аймақ. АҚШ 1934 жылы Филиппиннің болашақ тәуелсіздігін мойындады, бірақ он жылдық көшірілген кезеңді қажет етті.