Кіріспе

Финляндияда ең көп қолданылатын ым тілі – Финляндия ым тілі. Финляндияда 3000 (2012 жылғы есеп бойынша) есту қабілеті нашар адамның ана тілі – Финляндия ым тілі. Фин жүйесі пайдаланушыларды жазбаша тілі бойынша тіркейді, сөйлеу тілі бойынша емес, сондықтан ымдасуға қабілетті барлық есту қабілеті нашар адамдар осылай тіркеледі және фин тілінің жалпы статистикасына енуі мүмкін. Тарихи тұрғыдан алғанда, мақсат – ауызша сөйлеу еді, яғни есту қабілеті нашар адамдарға естімейтін болса да, ауызша фин тілінде сөйлеуге үйрету; сондықтан егде жастағы адамдар осы сандарда тіркелген. 2014 жылы тек 500 адам Финляндия ым тілін өз ана тілі ретінде тіркеген. Осы атаудың астында бірнеше ым тілі бар: көретін адамдар үшін FSL; грамматикалық ережелері басқаша болатын Фин ым тілі және соқыр-саңырау адамдарға арналған нұсқасы. Осылайша, Финляндия ым тілін лингвистикалық тұрғыдан қолданатын шамамен 8000 адам бар. Көптеген бағалаулар бойынша 5000 адамды құрайды, бірақ бұл Финляндиядағы 14000 есту қабілеті нашар адамға қатысты шамадан тыс үлкейту (олардың көпшілігі Финляндия ым тілінде сөйлемейді). Финляндия ым тілі швед ым тілінен шыққан, ол фин тілінен өзгеше тіл. Швед ым тілінің фин тілінен туындаған нұсқасы бар, оны Финляндияда шамамен 90 адам қолданады, ол 19 ғасырдың ортасында дербес тіл ретінде дамуын бастады. Финляндия заңнамасы 1995 жылы жаңартылған Конституцияға енгізілген кезде Финляндия ым тілін Финляндияның мемлекеттік тілдерінің бірі деп мойындады. Финляндия ым тілін табиғи тіл ретінде мойындаған және оны ана тілі ретінде қолдану құқығын таныған әлемдегі үшінші ел болды. Финляндияда "ым тілі" курстары 1960 жылдан бері оқытылып келеді. Ол кезде оқу бағдарламасы ымдарды үйреткен, бірақ фин тілінің сөздеріне сәйкес келетін тәртіппен (Қолмен кодталған тілді қараңыз). Кейіннен, жалпы ым тілдері және әсіресе Финляндия ым тілі туралы зерттеулер ым тілдерінің грамматикасы ауызша тілдерден өте өзгеше екенін анықтағандықтан, Финляндия ым тілі мен Фин ым тілінің оқытылуы ерекшеленді.

Тарих

Фин тілінің тарихы 1800 жылдардың ортасына, Швецияда оқыған фин саңыры Карл Оскар Малмның 1846 жылы Порвоо қаласында есту қабілеті нашар адамдарға арналған алғашқы мектеп ашқанымен тікелей байланысты. Малм қолданған швед тілінің ым тілі фин саңырлары арасында таралып, дербес тілге айналды. Финляндиядағы естімейтіндер қауымдастығының алғашқысы 1886 жылы Турку қаласында құрылды. Альберт Таллрот бес түрлі саңырлар қауымдастығының құрылуына қатысты, сондай-ақ Финляндияның Саңырлар қауымдастығын іске қосты. 1800 жылдардың соңына қарай Финляндияда есту қабілеті нашар балаларды оқытуда ауызша әдіс, яғни сөйлеуге басымдық беріле бастады. Бұл мектептерде ым тіліне тыйым салынды, тіпті жазалаумен қорқыту арқылы. Ауызша әдістің салдарынан фин тілінің ым тілі мен фин-швед ым тілінің арасында айырмашылықтар пайда болды. Тыйымға қарамастан, саңырлар мектептеріндегі оқушылар жатақханаларда ым тілін жасырын қолдана берді. Ым тілі саңырлар қауымдастығында қолданылып келді, ал естілетін адамдармен қарым-қатынас жасағанда мектепте үйренген сөйлеу тілі пайдаланылды. 1970 жылдардан кейін қоғам саңырларға және ым тіліне көзқарасын жақсарта бастады. Ым тілі оңалту және білім беру құралына айналды, сондай-ақ саңыр балаларының ата-аналары үшін курстарда оқытыла бастады. 1979 жылы аудармашылық қызметтер мүгедектерге қатысты заңнаманың бір бөлігіне енгізілді, ал 1995 жылы ым тілі конституциялық мәртебеге ие болды. 1991 жылы негізгі білім беру туралы заңға ым тілінде білім беру мүмкіндігі енгізілді. Қазіргі күнгі негізгі білім беру туралы заң, сондай-ақ 2014 жылғы негізгі білім берудің оқу бағдарламасы «қажет болған жағдайда есту қабілеті нашар балаларға ым тілінде білім беруге мүмкіндік бар» екенін көрсетеді. Ым тілі саңырлардың туған тілі болған жағдайда, оларға ым тілінде білім беру міндетті.

Білім

Жүсін тілі Ювяскюля университетінде мамандық ретінде оқытылады, сонымен қатар сол университетте жүсін тілі мұғалімдерін даярлау курстары да бар. Түрку университетінде жүсін тілі мен коммуникация негіздерін оқуға да мүмкіндік болған. Куопиодағы Pohjois Savo халық орта мектебінде, Рованиемидегі Rovala Opisto-да және Турку Христиан институтында жүсін тілі оқытушысы мамандығына оқуға болады. Фин жүсін тілін Фин саңыралар қауымдастығының халық орта мектебінде, ересектер білімі орталықтарында және жазғы университеттерде оқуға болады.