Кіріспе

Псевдо Лонгиннің "Сұлулық туралы" кітабы (грекше: Περὶ Ὕψους; латынша: De sublimitate) – 1-ші ғасырда жазылған рим дәуіріндегі грек әдебиетін сынау жұмысы. Авторы белгісіз, бірақ оны Лонгин (/lɒŋˈɡɪnəs/; Λογγῖνος) немесе Псевдо Лонгин деп атау қабылданған. Бұл кітап эстетика және жақсы жазудың әсері туралы классикалық еңбек саналады. Трактат өткен мың жылдықтан бергі жақсы және жаман жазу үлгілерін көрсетеді, әсіресе сұлулыққа не алып келуі мүмкін екеніне баса назар аударады.

Авторлығы

Авторлары белгісіз. 10 ғасырдағы қолжазбаның (Parisinus Graecus 2036) тақырыбында "Дионисий немесе Лонгин" деп жазылған, бұл орта ғасырлық көшіруші жасаған, кейін "Дионисий Лонгин жазған" деп қате түсінілген жазу. Қолжазба баспа басылымына дайындалған кезде, еңбек бастапқыда Кассиус Лонгинусқа (шамамен 213–273 жж.) тиесілі деп есептелді. Дұрыс аударма "Дионисий" атымен автор болу мүмкіндігін қамтитындықтан, кейбіреулер бұл шығарманы б.з.б. 1 ғасырда өмір сүрген Дионисий Галикарнасскийге жатқызды. Бірақ, бұл еңбек Кассиус Лонгинусқа да, Дионисий Галикарнасскийге де тиесілі емес, Рим империясы тұсында, шамамен 1 ғасырда жазылған белгілі бір белгісіз авторға тиесілі болуы мүмкін. Бұл қате кодекс жазылған кезде нақты автордың кім екенінің іздері жоғалғанын көрсетеді. Ешбір авторды трактаттың нақты авторы деп мойындауға болмайды. Дионисий трактатта жазылған идеяларға мүлдем қарама-қарсы пікірлерді ұстанды, ал Лонгиннің хронологиясында мәселелер бар. Тағы ұсынылған есімдердің ішінде Темностан Гермагор (б.з. 1 ғасырында Римде өмір сүрген риторик), Элий Тео (Бейіктеу туралы еңбегінде көптеген идеялары ортақ болған автор) және Помпей Гемин (Дионисиймен хаттасқан) бар.

Галикарнасс Дионисий

Август тұсында Галикарнас Дионисий көптеген еңбектер жазды. Дионисий "Жоғарлылық туралы" еңбектің авторы болуы мүмкін емес деп саналады, себебі Дионисийге авторлық құқығы ресми түрде тиесілі екендігі айтылған жазулардың стилі мен ой-пікірлері "Жоғарлылық туралы" еңбекпен мүлдем өзгеше.

Кассиус Лонгинус

Бірқатар әдеби шығармалар жазған Лонгин Плотиннің шәкірті болды және "өз заманындағы ең көрнекті ғалым" деп саналды. Ол Александрияда білім алып, содан кейін Афинаға барып сабақ берді. Кейіннен Кіші Азияға көшіп барып, Пальмира патшайымы Зенобияның кеңесшісі болды. Кассиус трактаттың авторы болу мүмкіндігі күмәнді, себебі ол III ғасырда жазған, ал біздің заманымыздың I ғасырынан кейінгі әдебиет туралы ешқандай мәлімет жоқ (соңғысы – б.з. 43 жылы қайтыс болған Цицерон), ал еңбек қазіргі кезде б.з. I ғасырының басында жазылған деп есептеледі. Бұл еңбек ораторияның құлдырауы туралы диссертациямен аяқталады, бұл Тацит, Петроний және Квинтилиан сияқты авторлардың өмір сүрген кезеңінде кең таралған тақырып еді. Кассийді 273 жылы Пальмираны бағындырған Рим императоры Аврелиан Рим мемлекетіне қарсы құйрық сөз айтты деген айыппен өлімге кесті. Бұл, әлдеқайда ықтимал, Зенобия патшайым билікте болған кезде оның жазғандарынан туындаған болуы мүмкін. Лонгин патшайымға жауап хаттар жазған деген хабар бар, олар Рим императоры болашақта Аврелианға жауап ретінде пайдаланылды. Гомер және грек мәдениетінің басқа да тұлғаларынан күтілетін мысалдармен қатар Лонгин Жаратылыс кітабынан үзінді келтіреді, бұл I ғасыр үшін өте ерекше жағдай:

Жаратылыс кітабына жасаған оң сілтемесіне байланысты Лонгин грек мәдениетіне бейімделген еврей немесе еврей мәдениетімен жақсы таныс болған деп есептеледі. Осыған сәйкес Лонгин, жазушының шынымен ұлы болуы үшін "жоғары моральдық қасиеттерге" ие болуы керектігін атап өтеді. Ал, екінші жағынан, тым көп игілік пен байлық сөздік шеберлігінің құлдырауына әкеледі – сөздік шеберлігі ұлы жазушының мақсаты. Осы белгілі автордың сөзін келтірсек, "өте ұлы идеяларды қалыптастыру қабілеті – биіктіктің бірінші және ең маңызды көзі". Осы тұжырымға сәйкес, Лонгин үшін биіктік – шындықтан қашудың бір сәті ғана деп ойлауға болады. Бірақ керісінше, ол әдебиет жанды қалыптастыра алады және жан өзін өнер туындысына құя алады деп ойлады. Осылайша трактат әдеби зерттеу мәтіні ғана емес, сонымен қатар этикалық диссертацияға айналады, себебі Биіктік ұлы жанның өнімі болады (μεγαλοφροσύνης ἀπήχημα, megalophrosunēs apēchēma). Биіктіктің көздері екі түрлі: туа біткен көздер ("күшті ұғымдарға ұмтылу" және "күшті және ынталы құмарлық") және дамытылатын көздер (реторикалық тәсілдер, дұрыс лексиканы таңдау және "қадірлі және жоғары стильде жазу"). Оның үстіне, автор керемет бейнелер мен метафораларды ойлап табады, кейде тіпті лирикалық түрде жазады. Лонгиннің биіктік туралы түсінігіне қарыздымыз, ал бұл категория зихияндық дискурсқа еніп кетеді. "Лонгин" айтқандай, "жоғары стильдегі тілдің аудиторияға әсері – сендіру емес, құштарлық", – бұл логикадан асып, Биіктіктің бастауына жететін романтикалық ойшылдар мен жазушылар үшін лайықты сезім. Сонымен қатар, романтиктер Лонгинге кейбір наразылық білдіреді, себебі ол классикалық ақындардың "ережелерімен" байланысты. Мұндай наразылық, Лонгиннің 18 ғасырғы сынның қалыптасуына тигізген кең әсерін ескере отырып, ирониялық болып табылады. Лора Квинни Лонгинустың талдауындағы тартымдылықтың қараңғы демистификациясын, әсіресе Вейскелдің еңбектерін қарастырады. Джонатан Куллер "Герциандық Биіктікте" Лонгинустағы Герцтің бағасын береді. Энн Карсон мен Луис Марин Лонгин туралы да сөз қоздайды, ал Гарольд Блум мен Уильям Дж. Кеннеди оның еңбектері туралы маңызды есептер береді. Уильям Карлос Уильямс сонымен қатар "Тозақтағы Кораға" алғы сөз ретінде осы еңбектерден үш жолды қолданады. Неміс режиссері Вернер Герцог Миланда өткен "Абсолюттік, Биіктік және Экстаздық Шындық туралы" баяндамасында Лонгиннің еңбектерімен жақын екенін айтады. Герцог Лонгинді жақсы дос деп санайтынын және Лонгиннің жарықтандыру туралы түсініктері оның фильмдеріндегі кейбір сәттерде параллельді екенін айтады. Ол Лонгиннің сөзін келтіреді: "Сезіміміз шын биіктік арқылы табиғаттан асып кетеді, жоғары рухта қозғалады және мақтаншақ қуанышқа толады, өйткені ол естігенді өзі жаратқандай сезінеді".