Гата Камский: Американдық шахмат шеберінің өмір жолы мен жетістіктері

Кіріспе

Америкалық шахмат гроссмейстері (1974 жылы туған)

Гата Камский (; Гата Камский; 2 маусым 1974 жылы туған) – кеңестік туған американдық шахмат гроссмейстері және бес дүркін АҚШ чемпионы. Камский 22 жасында 1996 жылғы FIDE әлем чемпионатының финалына өтті және 1995 жылы әлемдік рейтингте төртінші орынға ие болды. 1997 жылдан 2004 жылдың соңына дейін ол FIDE рейтингісі бойынша дерлік ешқандай ойын ойнамады. Камский 2007 жылғы Шахмат Әлем Кубогын жеңіп алды. Бұл оған Веселин Топаловқа қарсы кандидаттар матчына қатысу мүмкіндігін берді, бірақ ол жеңілді. Камский 2011 жылғы кандидаттар турнирінде де өнер көрсетіп, Борис Гельфандқа есе жіберді.

Ерте мансап

Камский Ресейдің Новокузнецк қаласында татар отбасында дүниеге келген. Гатаның фамилиясы – Камский, ол оның әкесінің әкесі Гатаулла "Камский" Сабировтің, Қазандағы Татар драма театрын құрған адамның сахналық есімінен шыққан. 12 жасында ол турнирдегі ойында тәжірибелі гроссмейстер Марк Таймановты жеңді. Сондай-ақ ол сол жылы Ұлттық шебер атағын алды. 1987 және 1988 жылдары 20 жасқа дейінгілер арасындағы КСРО чемпионатында жеңіске жетті. 1989 жылы ол әкесі Рөстеммен (кейде Рустам деп те жазылады) бірге Америка Құрама Штаттарына көшті. Бұрынғы боксшы әкесі Гатаға қатаңдық танытып, оны тек шахмат оқуға мәжбүрледі және оның жаттықтырушысы мен менеджері болды. Бизнесмен Джеймс Кейн Камскийлерге қаржылық көмек көрсетті. 1989 жылы Гата Камский Нью-Йоркте өткен турнирде жеңіп, Гарри Каспаровқа қарсы екі партиядан тұратын матчқа қатысу құқығын алды, бірақ сол жылы ол матчта 0–2 есебімен жеңілді. 1990 жылы ФИДЕ Камскийге гроссмейстер атағын берді. 1991 жылы ол АҚШ чемпионатында жеңімпаз атанды. Камский басқа да беделді шахмат турнирлерінде сәтті өнер көрсетіп, 1994 жылы Лас-Пальмас турнирін жеңіп алды.

Әлем чемпионатына үміткер (1993-1996)

1993 жылы бәсекелес ұйымдар FIDE және PCA әрқайсысы аймақаралық турнирлер өткізді. Камский екеуінде де ойнады және екі жағдайда да тиісті кандидаттар турнирлеріне қатысты. Кандидаттар турнирінде Камский мен Вишванатан Ананд көш бастады. 1994–95 жылдардағы ФИДЕ кандидаттар матчтарының бірінші турында Камский Пауль ван дер Стерренді жеңді (+3=3−1). 1994 жылдың шілде және тамыз айларында Үндістанның Санги Нагар қаласында өткен Камский мен Анандтың ширек финалдық кездесуі одан да қызығушылық тудырды. Алғашқы екі партия тең аяқталғаннан кейін, Ананд келесі екі партияда жеңіске жетіп, 3–1 есебімен үлкен артықшылыққа ие болды. Бесінші партия тең аяқталды. Содан кейін Камский қалған үш партияда 2½–½ ұпай жинап, матчты 4–4 (+2=4−2) есебімен теңестірді, содан кейін екі жылдам шахмат ойынында жеңіске жетіп, матчты ұтты. 1995 жылдың ақпанында Санги Нагарда өткен жартылай финалда Камский Валерий Саловты 5½–1½ (+4=3−0) есебімен жеңді. 1994–95 жылдардағы PCA кандидаттар матчтарында Камский 1994 жылдың маусымында Нью-Йоркте өткен ширек финалда Владимир Крамникты жеңді. 1994 жылдың қыркүйегінде Камский Испанияның Линарес қаласында өткен жартылай финалда Нигел Шортты жеңді. 1995 жылдың наурызында Лас-Пальмаста Анандқа қарсы финалда ФИДЕ нәтижесі кері қайтылып, Камский жеңілді (+1=7−3). 1994 жылдың қыркүйегінде Шортқа қарсы матчта Камскийдің әкесі Рустам Камский мен Шорттың арасында көпшілік назарына ілінген жанжал болды. 1996 жылы Камский Калмыкиядағы Элистада ФИДЕ әлем чемпионаты үшін Анатолий Карповқа қарсы 20 партиядан тұратын матчта 7½–10½ (+3=9−6) есебімен жеңілді.

Белсенділік (1996-2004)

Карповқа жеңілгеннен кейін Камский кәсіби шахматтан бас тартты. 1999 жылы ол Бруклин колледжін бакалавр дәрежесімен бітірді. Содан кейін Нью-Йорктегі Туро заң орталығында заң факультетін бітірді. Камскийдің Карповқа жеңілгеннен кейінгі келесі рейтингтік ойындары 1999 жылы Лас-Вегаста өткен FIDE Нокаут әлем чемпионатында болды, онда ол турнир жеңімпазы Александр Халифманмен бірінші раундта екі ойындық матч өткізді. Камский бірінші ойында жеңіске жетті, екінші ойында жеңілді, ал кейін жылдам ойын бойынша өткен матчтарда жеңіліске ұшырады.

Қайта оралу (2004 жылдан бастап)

Камский восемь лет отдалился от мира шахмат, за исключением двух партий в 1999 году. Первое появление Камского после этого состоялось в марте 2004 года, когда ChessBase сообщила, что с ним разговаривал Сэм Слоан. Камский не сыграл ни одной публичной партии до 15 июня 2004 года, когда он участвовал в 106-м турнире New York Masters, сыграв четыре партии в день с контролем времени 30 минут на все ходы. Две победы и две ничьи позволили ему разделить первое место с четырьмя другими участниками. Впоследствии он играл в нескольких других выпусках еженедельного мероприятия с переменным успехом, прежде чем вернуться к регулярным шахматам на чемпионате США 2005 года, проходившем в ноябре-декабре 2004 года, где он набрал достойные, но не выдающиеся 5½–3½. В апреле 2005 года в рейтинговом списке FIDE Elo он занимал 19-е место в мире с рейтингом 2700. Он сохранил этот рейтинг в июле 2005 года, но поднялся на 18-е место после хорошего беспроигрышного результата на турнире HB Global Challenge 2005 года, проходившем в Миннеаполисе в мае 2005 года. С тех пор он вернулся к международным шахматам, наиболее заметно заняв второе место после Веселина Топалова на турнире M Tel Masters. Вскоре после этого Камский привел сборную США к бронзовой медали на шахматной олимпиаде 2006 года в Турине. 4 июля 2006 года он разделил первое место с девятью другими участниками на открытом чемпионате мира в Филадельфии, а затем выиграл плей-офф, выиграв около 7000 долларов. Ряд успехов в 2007 году ознаменовали его возвращение к уровню игры, который был у него до выхода на пенсию, намекая на возможность снова стать претендентом на вершину мировой шахматной иерархии. Камский играл на Кубке мира ФИДЕ 2005 года и квалифицировался на турнир претендентов на чемпионат мира по шахматам 2007 года в мае-июне 2007 года. Он выиграл свой матч первого раунда против Этьена Бакро (+3−0=1), но был выбит, проиграв свой матч второго раунда Борису Гельфанду +0−2=3. В ноябре-декабре 2007 года Камский участвовал в Кубке мира по шахматам 2007 года. Посев 11-м, он выиграл три первых раунда, а затем победил Питера Свидлера, бывшего чемпиона мира ФИДЕ Руслана Пономарева и будущего номер один в мире Магнуса Карлсена, чтобы выйти в финал. В финале он победил Алексея Широва (+1−0=3) и выиграл титул, шокировав многих в шахматном мире. Победа Камского дала ему право на матч против номер один в мире Веселина Топалова в 2009 году за право побороться за звание чемпиона мира по шахматам 2010 года против чемпиона мира Вишванатана Ананда. Матч проходил в Софии, Болгария, в феврале 2009 года. Хотя Камский выиграл четвертую партию, чтобы сравнять счет 2–2, Топалов набрал +2 в последних трех партиях (включая захватывающую победу в последнем раунде белыми фигурами в французской защите), чтобы выиграть матч со счетом 4½–2½. Камский играл за Соединенные Штаты на первой доске на шахматной олимпиаде 2008 года, проходившей в Дрездене, Германия, в ноябре. Команда США завоевала бронзовые медали. Камский участвовал в Кубке мира по шахматам 2009 года, но был побежден в третьем раунде Уэсли Со. В январе 2010 года Камский выиграл 52-й шахматный турнир в Реджо-Эмилии (он разделил первое место с Золтаном Алмаши, победив его в последнем раунде, но имел лучший тай-брейк по Бухольцу). В мае 2010 года он разделил 1–3-е места с Владимиром Крамником и Шахрияром Мамедьяровым на Кубке президента в Баку. Он стал чемпионом США 25 мая 2010 года, выиграв быстрый плей-офф против финишировавшего вторым Юрия Шульмана. Этот чемпионат, второй для Камского, состоялся через 19 лет после его первой победы на чемпионате США. В августе 2010 года Камский безоговорочно выиграл чемпионат мира по быстрым шахматам Open Grenke Rapid World Championship (Mainz Chess Classic), турнир по быстрым шахматам, набрав 10/11, победив номер 5 в мире и действующего чемпиона Левона Ароняна, чемпиона ФИДЕ 2004 года Рустама Касымджанова и Сергея Карякина на пути к титулу, опередив Грищука, Широва и нескольких других сильных гроссмейстеров. С 23 по 31 августа Камский участвовал в Бакинском открытом чемпионате в Азербайджане, где был посеянным под первым номером. Он выиграл свои последние три партии, чтобы безоговорочно занять первое место с результатом 7½/9. С 13 по 18 апреля 2011 года Камский участвовал в чемпионате США, где был посеянным под первым номером. Он выиграл турнир второй год подряд, став первым игроком после Лева Альбурта в 1985 году, выигравшим два чемпионата США подряд; этот титул стал его третьим чемпионатом США за карьеру. Как финалист отборочного цикла чемпионата мира 2010 года, Камский получил прямое право на участие в турнире претендентов из восьми игроков для определения претендента на чемпионат мира по шахматам 2012 года. Турнир претендентов начался в формате матчей из четырех партий в мае 2011 года в Казани, где Камский встретился с Веселином Топаловым в четвертьфинале. После победы черными фигурами во второй партии Камский удержался и победил посеянного под первым номером Топалова со счетом 2½–1½ и вышел в полуфинал. В полуфинале он встретился с чемпионом Кубка мира по шахматам 2009 года Борисом Гельфандом в повторном матче их встречи на турнире претендентов 2007 года, выигранном Гельфандом. После четырех партий счет был равным 2–2, а быстрые тай-брейки должны были определить победителя 16 мая. В быстрых тай-брейках Камский выиграл третью партию черными фигурами, чтобы выйти вперед со счетом 2–1, и ему нужна была только ничья белыми фигурами в последней быстрой партии, чтобы выйти в финал. Однако Гельфанд выиграл черными фигурами, чтобы вынудить блиц-плей-офф, который он выиграл со счетом 2–0, выбив Камского и выйдя в финал претендентов. В мае 2012 года Камский участвовал в чемпионате США 2012 года, где был посеянным вторым после действующего чемпиона Хикару Накамуры. Он набрал 5/7, чтобы пройти в круговой этап против Накамуры, чемпиона 2006 года Александра Онищука и чемпиона 2008 года Юрия Шульмана. В круговом этапе он сыграл вничью с Накамурой черными фигурами, а затем победил Онищука белыми фигурами в испанской партии. В 2013 и 2014 годах он выиграл турнир, а последний титул стал его пятым чемпионатом США за карьеру. В 2016 году он занял третье место на мемориальном турнире Чигорина в Санкт-Петербурге.

Kamsky retired from the world of chess for eight years, except for a two game match in 1999. The first sighting of Kamsky after that came in March 2004 when ChessBase reported that Sam Sloan had spoken to him. Kamsky did not play another game in public until June 15, 2004, when he participated in the 106th New York Masters, playing four games in a day with a time control of 30 minutes for all his moves. His two wins and two draws were enough for him to tie for first place with four others. He subsequently played in several other editions of the weekly event with mixed success, before returning to regular chess in the 2005 U. S. Championship held in November–December 2004 where he scored a respectable but unspectacular 5½–3½. He was rated number 19 in the world on the April 2005 FIDE Elo rating list, at 2700. He retained this rating on the July 2005 list, but moved up to number 18, after a good unbeaten result at the 2005 HB Global Challenge tournament, held in Minneapolis in May, 2005. He has since returned to international chess, most notably finishing second behind Veselin Topalov at the M Tel Masters event. Soon after, Kamsky led the US team to the bronze medal at the 2006 Chess Olympiad in Turin. On July 4, 2006, he tied for first place with nine others at the Philadelphia World Open, then won the play off, winning about $7,000. A number of successes in 2007 marked his return to the playing level he had before his retirement, hinting at the possibility of becoming again a challenger for the very top of the world's chess hierarchy. Kamsky played in the FIDE Chess World Cup 2005, and qualified for the Candidates Tournament for the World Chess Championship 2007, in May–June 2007. He won his first round match against Étienne Bacrot (+3−0=1), but was eliminated when he lost his second round match to Boris Gelfand +0−2=3. In November–December 2007, Kamsky participated in the Chess World Cup 2007. Seeded 11th, he won his first three rounds and then defeated Peter Svidler, former FIDE world champion Ruslan Ponomariov and future world number one Magnus Carlsen to reach the finals. In the final he defeated Alexei Shirov (+1−0=3) to win the title, shocking many in the chess world. Kamsky's victory earned him a match against world number one Veselin Topalov in 2009 for the right to challenge for the World Chess Championship 2010 against world champion Viswanathan Anand. The match was held in Sofia, Bulgaria, in February 2009. Although Kamsky won game four to level the match 2–2, Topalov scored +2 in the final 3 games (including an exciting last round victory on the White side of the French Defense) to win the match 4½–2½. Kamsky played board one for the United States in the 2008 Chess Olympiad, held in Dresden, Germany in November. The U. S. team captured the bronze medals. Kamsky participated in the Chess World Cup 2009 but was upset in the third round by Wesley So. In January 2010 Kamsky won the 52nd Reggio Emilia chess tournament (he came equal first with Zoltán Almási, defeating him in the last round, but had a better Buchholz tiebreak). In May 2010 he tied for 1st–3rd with Vladimir Kramnik and Shakhriyar Mamedyarov in the President's Cup in Baku. He became U. S. Champion on May 25, 2010, after winning a rapid playoff game with second place finisher Yury Shulman. This championship, Kamsky's second, came 19 years after he won his first U. S. championship. In August 2010, Kamsky won clear first at the Open Grenke Rapid World Championship (Mainz Chess Classic), a Rapid Chess tournament, with 10/11, defeating world No. 5 and defending champion Levon Aronian, 2004 FIDE champion Rustam Kasimdzhanov, and Sergey Karjakin en route to the title ahead of Grischuk, Shirov and several other strong Grandmasters. From August 23 through August 31, Kamsky participated in the Baku Open in Azerbaijan, where he was the top seed. He won his final three games to clinch clear first with 7½/9. From April 13 through April 18, 2011, Kamsky participated in the United States Championship, where he was the top seed. He won the tournament for the second consecutive year, becoming the first player since Lev Alburt in 1985 to win consecutive U. S. Championships; the title was his third career United States Championship. As a finalist of the 2010 world championship cycle, Kamsky was given direct entry to the eight player Candidates Tournament to determine the challenger for the World Chess Championship 2012. The candidates tournament began with best of four game match format in May 2011 in Kazan, with Kamsky facing Veselin Topalov in the quarterfinals. With a win on the Black side of the Gruenfeld defense in the second game, Kamsky held on to defeat the top seeded Topalov 2½–1½ to advance to the semifinals. In the semifinals, he faced the 2009 Chess World Cup champion Boris Gelfand in a rematch of their 2007 Candidates tournament meeting won by Gelfand. After four games, the match was tied at 2–2, with rapid tiebreaks to decide the winner on May 16. In the rapid tiebreaks, Kamsky won game 3 with black to take a 2–1 lead and needed only a draw with white in the final rapid game to advance to the final. However, Gelfand won with black to force a blitz playoff, which he won 2–0 to eliminate Kamsky and reach the Candidates final. In May 2012, Kamsky participated in the 2012 U. S. Championship, where he was seeded second behind defending champion Hikaru Nakamura. He scored 5/7 to qualify for the round robin stage against Nakamura, 2006 champion Alexander Onischuk, and 2008 champion Yuri Shulman. In the round robin stage, he drew Nakamura with black and then defeated Onischuk on the White side of the Ruy Lopez. In 2013 and 2014 he won the tournament, and the last title was his fifth career United States Championship. In 2016 he placed third at the Chigorin Memorial tournament in Saint Petersburg.