Кіріспе

Неміс философы (1874–1945) Эрнст Альфред Кассирер (/k//ɑː/'/s//ɪər//ər//, //k//ə/'/ / kahSEERər, kə ,; 28 шілде 1874 – 13 сәуір 1945) – неміс философы. Неоканттық Марбург мектебінде білім алған ол бастапқыда өзінің ұстазы Герман Коэннің ізбасарлығымен идеалистік ғылым философиясын құруға тырысты. Коэннің 1918 жылы қайтысынан кейін Кассирер символизм теориясын жасады және оны білімнің феноменологиясын мәдениеттің жалпы философиясына кеңейту үшін пайдаланды. Кассирер – 20 ғасырдағы философиялық идеализмнің көрнекті жақтастарының бірі. Оның ең белгілі еңбегі – «Символикалық формалар философиясы» (1923–1929). Оның еңбектері қайтыс болғаннан кейін аралас пікірлерге ие болғанымен, соңғы зерттеулер Кассирердің ағарту дәуірінің моральдық идеализмін және фашизмнің өркендеуі осындай қорғауды қажетсіз еткен кезде либералды демократияны қорғаушы ретіндегі рөлін атап өтті. Халықаралық еврей қауымдастығында Кассирердің еңбектері этикалық философия бойынша ұзақ дәстүрлі ойдың бір бөлігі ретінде қарастырылады.

Өмірбаян

Силезиядағы Бреслауда (қазіргі Польшаның оңтүстік-батысында) еврей отбасында дүниеге келген Кассирер Марбург университетінде әдебиет пен философияны оқыды (онда ол 1899 жылы Рене Декарттың математикалық және табиғи ғылыми білімді талдау жөніндегі диссертациясы – «Декарттың математикалық және табиғи ғылыми білімді сынауы» тақырыбында докторлық жұмысын аяқтады) және Берлин университетінде (онда ол 1906 жылы «Қазіргі заманда философия мен ғылымдағы білім проблемасы: I том» диссертациясын аяқтады). Саяси тұрғыдан Кассирер либералды Германияның Демократиялық партиясын (ДДП) қолдады. Берлиндегі Фридрих Вильгельм университетінде көптеген жылдар бойы Privatdozent болып жұмыс істегеннен кейін, Кассирер 1919 жылы жаңадан құрылған Гамбург университетінің философия кафедрасына сайланды, онда ол 1933 жылға дейін дәріс берді, басқалармен бірге Жоахим Риттер мен Лео Штраустың докторлық диссертацияларын қадағалады. 1933 жылы 30 қаңтарда нацистік режим билікке келді. Кассирер 1933 жылы 12 наурызда, сол режимдегі алғашқы рейхстаг сайлауынан кейін бір аптада Германиядан кетіп қалды, өйткені ол еврей болды. Германиядан кеткеннен кейін ол Оксфорд университетінде бірнеше жыл оқыды, содан кейін Гетеборг университетінде профессор болды. Кассирер Швецияны тым қауіпсіз деп санаған кезде Гарвард университетінде жұмыс істеуге өтініш берді, бірақ ол одан отыз жыл бұрын жұмыс ұсынысынан бас тартқаны үшін қабылданбады. 1941 жылы ол Йель университетінде қонақ профессор болды, содан кейін Нью-Йорктегі Колумбия университетіне ауысты, онда 1943 жылдан 1945 жылы қайтыс болғанға дейін дәріс берді. Кассир 1945 жылы сәуірде Нью-Йоркте жүрек ауруынан қайтыс болды. Колумбия университетінде Кассирердің студенті болған жас раввин Артюр Герцберг жерлеу рәсімін жүргізді. Оның қабірі Вествудта, Нью-Джерсиде, Седар Парк Бет-Эл зиратында Хабоним қауымының қабірлерінде орналасқан. Оның ұлы Хайнц Кассирер де Кант ғалымы болды. Оның танымал отбасының басқа мүшелері - невролог Ричард Кассир, баспагер және галерея иесі Бруно Кассир және өнер сатушы және редактор Пол Кассир.

Ғылым тарихы

Кассирдің алғашқы маңызды жарияланған еңбектері – Ренессанстан Кантқа дейінгі қазіргі ой-пікір тарихы болды. Марбург неокантизмінің ықпалымен ол эпистемологияға баса назар аударды. Оның "Индивидуал және Ренессанс философиясындағы Космос" (1927) сияқты кітаптарындағы ғылыми революцияны математиканы табиғатқа "платондық" тұрғысынан қолдану ретінде қарауы, Э. А. Бёртт, Э. Ж. Дикстерхуис және Александр Койре сияқты тарихшыларға әсер етті.

Ғылым философиясы

"Сабстанса және функция" (1910) еңбегінде ол физикадағы он тоғызыншы ғасырдың соңғы дамулары, оның ішіндегі қатысу теориясы және математика негіздері туралы жазды. "Эйнштейннің қатысу теориясы" (1921) кітабында ол қазіргі физика неоканттық білім туралы түсініктерді қолдайтынын дәлелдеді. Ол сондай-ақ кванттық механика туралы "Қазіргі физикадағы детерминизм және индетерминизм" (1936) атты кітап жазды.

Символикалық формалардың философиясы

Гамбургте Кассир Авби Варбург құрған Мәдениет ғылымдары кітапханасын тапты. Варбург ритуалдар мен мифтерге, олардың сақталған эмоционалдық өрнектердің көзі ретіндегі маңызына ерекше қызығушылық танытқан өнер тарихшысы болды. "Символикалық формалар философиясында" (1923–29) Кассир адамның (оның 1944 жылғы, көбірек танымал "Адам туралы эссесінде" айтқанынша) – "символикалық жануар" екенін дәлелдейді. Жануарлар өз әлемін инстинкттер мен тікелей сезім арқылы қабылдаса, ал адамдар символдық мағыналар әлемін жасайды. Кассирді ең қызықтырғаны – табиғи тіл мен миф. Оның пікірінше, ғылым мен математика табиғи тілден, ал дін мен өнер мифтен туындаған.

Кассир-Хайдегер пікірталасы

1929 жылы Кассир екінші Давос жоғары оқу курсы (Кассирер-Хайдегер пікірталасы) кезінде Давоста Мартин Хайдеггермен тарихи маңызды кездесуге қатысты. Кассирдің пікірінше, Канттың "Таза ақыл-ойды сындау" еңбегінде адамның уақытшалығы мен шектілігіне баса назар берілсе де, ол адам танымын кеңірек адамзат тұжырымдамасымен байланыстыруға ұмтылды. Кассир Хайдеггердің релятивизмін нақты және моральдық ғылымдардың ашқан шындықтарының жалпыға бірдей қолданылуын дәлелдеу арқылы сынға алады.

Ағартушылық дәуірдің философиясы

Кассир ақылдың өзін-өзі іске асыруы адамды азаттыққа жеткізеді деп сенді. Дегенмен, Мазлиш (2000) Кассирдің "Ағартушылық философиясы" (1932) еңбегінде тек идеяларға ғана назар аударылып, олардың туындаған саяси және әлеуметтік ортасы ескерілмейтінін көрсетеді.

Мәдениеттану ғылымдарының логикасы

Мәдени ғылымдардың логикасы (1942) атты еңбегінде Кассир объективті және әмбебап жарамдылыққа ғылымдар ғана емес, сонымен қатар практикалық, мәдени, моральдық және эстетикалық құбылыстарда да қол жеткізуге болады деп дәлелдейді. Табиғи ғылымдардағы өзара келісімге негізделген объективті жарамдылық табиғаттың әмбебап заңдарынан туындайтын болса, Кассир мәдени ғылымдарда да осыған ұқсас өзара келісімге негізделген объективті жарамдылық болатынын айтады.

Мемлекет туралы аңыз

Кассирдің соңғы еңбегі "Мемлекет туралы миф" (1946) өлімінен кейін жарық көрді; бір жағынан, бұл нацистік Германияның зияткерлік тамырларын түсінуге жасалған әрекет. Кассир нацистік Германияны мифтің қауіпті күші жоғары күштермен тежелмейтін немесе бағындырылмайтын қоғам ретінде қарастырады. Кітап грек ойлауындағы логос пен мифтің қарама-қарсылығын, Платонның "Мемлекеті" еңбегін, мемлекет туралы орта ғасырлық теорияны, Макиавеллиді, Томас Карлайлдың қаһарманға табыну туралы жазбаларын, Артур де Гобино мен Гегельдің нәсілдік теорияларын талқылайды. Кассир 20-ғасыр саясатында Мартин Хайдеггердің үнсіз келісімімен мифтің иррационалдығына, әсіресе тағдыр деген нәрсе бар деген сенімге қайта оралыс болғанын айтты. Осы үнсіз келісім туралы Кассирдің пікірінше, Гуссерлдің философияның объективті, логикалық негізіне сенуінен бас тартып, Хайдеггер философияның 1930 жылдардағы неміс саясатында мифтің қайта жандануына қарсы тұру мүмкіндігін әлсіретті.