Кіріспе
Шахмат ережесі
Шахматта үш рет қайталау ережесі бойынша, ойыншы ойын барысында бірдей позиция үш рет туса, теңдік талап ете алады. Бұл ереже позицияның қайталануы немесе USCF ережелерінде позицияның үш еселеуі деп те аталады. Екі позиция "бірдей" деп есептеледі, егер бірдей түрдегі фигуралар бірдей алаңдарда орналасса, сол ойыншының қозғалу кезегі болса, қалған рокировка құқықтары мен en passant арқылы ұстау мүмкіндігі де сол болса. Қайталанатын позициялар міндетті түрде бірінен соң бірі тууы керек емес. Мұндай ереженің мағынасы – позиция үш рет қайталанса, ойында нақты прогресс болмайды және ойын теориялық тұрғыдан шексіз жалғасуы мүмкін. Позиция үшінші рет туған кезде ойын автоматты түрде тең болмайды, ойыншылардың бірі өз кезегінде төрешіге теңдік талабын білдіруі керек. Бұл талап, үшінші қайталауды тудыратын қозғалысты жасамас бұрын немесе қарсылас үшінші қайталауды тудыратын қозғалысты жасағаннан кейін қойылуы тиіс. Керісінше, бес рет қайталау ережесі төрешінің араласуын және ойынды тең деп жариялауын талап етеді, егер бірдей позиция бес рет туса, ойыншылардың талап етуі қажет емес. Осыған ұқсас ережелер басқа да стратегиялық ойындарда бар, мысалы, сянци және сёги (сөнничите деп те аталады), ал Го ойынында бірден бұрынғы позицияны қайталауға толығымен тыйым салынған, ал кейбір аймақтық ережелерде кез келген бұрынғы позицияны қайталауға тыйым салынған. Интернеттегі шахмат серверлері қайталау арқылы теңдікті әртүрлі жолмен шешеді. Мысалы, Lichess және Chess.com позиция үшінші рет туғанда ойынды автоматты түрде теңестіреді.
In chess, the threefold repetition rule states that a player may claim a draw if the same position occurs three times during the game. The rule is also known as repetition of position and, in the USCF rules, as triple occurrence of position. Two positions are by definition "the same" if the same types of pieces occupy the same squares, the same player has the move, the remaining castling rights are the same and the possibility to capture en passant is the same. The repeated positions need not occur in succession. The reasoning behind the rule is that if the position occurs three times, no real progress is being made and the game could hypothetically continue indefinitely. The game is not automatically drawn if a position occurs for the third time – one of the players, on their turn, must claim the draw with the arbiter. The claim must be made either before making the move which will produce the third repetition, or after the opponent has made a move producing a third repetition. By contrast, the fivefold repetition rule requires the arbiter to intervene and declare the game drawn if the same position occurs five times, needing no claim by the players. Similar rules exist in other abstract strategy games such as xiangqi and shogi (cf. sennichite) whereas in Go, repetition of the immediately previous board position is completely disallowed in the first place, and in some regional rule sets repetition of any previous board position is disallowed. Internet chess servers differ in their handling of draw by repetition. For example, Lichess and Chess. com both draw the game automatically upon a position's third occurrence.
1972 жылғы әлем чемпионаты
1972 жылы Рейкьявик қаласында өткен әлем чемпионатының он жетінші және он сегізінші партиялары Бобби Фишер мен Борис Спасский арасында үш рет қайталау себебімен тең деп жарияланды. Елуінші партия дұрыс емес талаптан кейін тең аяқталды (төменде дұрыс емес талаптарды қараңыз).
Капабланка мен Ласкердің арасындағы ойын, 1921
Жоғарыда айтылғандай, ереже қолданылуы үшін ойыншылардың бірі үш рет қайталау арқылы теңдік талап етуі керек, әйтпесе ойын жалғасады. 1921 жылы Гаванада өткен әлем чемпионатының бесінші партиясында Хосе Рауль Капабланка мен Эммануэль Ласкердің арасындағы матчта бірдей позиция үш рет туындады, бірақ ешкім теңдік талап етпеді. 34...h5 (схеманы қараңыз) соңында мына қозғалыстар жасалды:
35. Qd8+ Kg7
36. Qg5+ Kf8 (екінші рет)
37. Qd8+ Kg7
38. Qg5+ Kf8 (үшінші рет)
36. Qg5+ Kf8 (second time)
37. Qd8+ Kg7
38. Qg5+ Kf8 (third time)
Капабланка уақытты ұту үшін (яғни, уақыт бақылауға дейін жылдам қозғалыстар жасау үшін) қозғалыстарды қайталады. Ойын теңдік талап етілмей жалғасты, Ласкер 46-шы қозғалыста қателік жіберіп, жеңілісті қабылдады. (Капабланка матчты жеңіп, әлем чемпионы атанды.)
1914 жылы Алекхин мен Ласкер арасындағы екі ойын
1914 жылы Мәскеуде Александр Алекхин мен әлем чемпионы Эммануэль Ласкер арасындағы ойын қысқа тең аяқталды. 16... Qg6 (схеманы қараңыз) соңында ойыншылар теңдікке келісті, себебі Алекхин үш рет қайталап мәжбүрлей алатын еді, мысалы 16... Qe8 17. Qxh6+ Kg8 18. Qg5+ Kh8 19. Qh6+. 1914 жылы Санкт-Петербург турнирінде осы екі ойыншының арасындағы алғашқы ойында Алекхин, бұл жолы қара түсті фигуралармен, 21. Qd4 (схеманы қараңыз) соңында ұқсас тәсілмен үш рет қайталап теңдікке мәжбүрледі.
Портиш пен Корчной, 1970 жыл
Лажос Портиш өзінің төртінші және соңғы партиясында Виктор Корчнойға қарсы теңдікке қол жеткізуіне байланысты туған дау-дамай туралы пікір білдірді. ChessBase мақаласы бойынша, 1970 жылғы КСРО-ның әлемнің қалған бөлігімен өткен матчында Лайош Портиш пен Виктор Корчной арасындағы оқиға. 21. Qb5 (диаграмманы қараңыз) соңында, Портиш өте жақсы позицияда болса да, бұл позицияны үш рет қайталауға рұқсат берді және командаласы Бобби Фишер оған осыған рұқсат бергені үшін сын тақты. Егер Портиш жеңіске жеткен болса, матч тең аяқталатын еді. Ойын жалғасты:
22. Bf1 Qc6
23. Bg2 Qb5 (екінші рет)
24. Bf1 Qc6
25. Bg2 ½ ½ – қараларға 25. Qb5 арқылы үш рет қайталануды талап етуге мүмкіндік береді.
23. Bg2 Qb5 (second time)
24. Bf1 Qc6
25. Bg2 ½ ½
allowing Black to claim the threefold repetition with 25 Qb5.
Каспаров пен Deep Blue, 1997 жыл
Гари Каспаров пен Deep Blue арасындағы 1997 жылғы Нью-Йорк ойыны, егер ақ 50. g8=Q ойнаса, қара 54. Kb1 нөмірімен үш рет қайталау арқылы мәңгілік шақ жасап, теңдікке қол жеткізе алатындықтан, келісім бойынша тең аяқталды. 49 Kb4 (диаграммадан кейін):
50 Rd1+
51. Ka2, Kb2 немесе Kc2 Rd2+
52. Kb1 (екінші рет) Rd1+
53. Ka2, Kb2 немесе Kc2 Rd2+
54. Kb1 (үшінші рет)
51. Ka2, Kb2 or Kc2 Rd2+
52. Kb1 (second time) Rd1+
53. Ka2, Kb2 or Kc2 Rd2+
54. Kb1 (third time)
Хампария Боға қарсы, 2018
Бес есе қайталануды анықтау төреші үшін қиын болуы мүмкін. Ақшат Хампария мен Ли Бо арасындағы Будапешт, 2018 жылғы ойында Ли Бо екі рет теңдік сұрады, жай ғана "қайталау" деп айтты. Екі рет те өтініш қабылданбады, себебі ол үш есе қайталану ережесіне сәйкес дұрыс берілмеген. Кейін Лиге шахмат қойылды. Ли нәтижемен келіспеді, позиция бес рет қайталанғанын көрсетті. Төреші 60, 62, 68, 73 және 75-ші жүрістерде бес есе қайталануды тексеріп растады.
Ашылу сызығы
Пирц қорғанысынан шыққан австриялық шабуыл желісі үш рет қайталау арқылы теңдікке дейін талданды. 1. e4 d6 2. d4 Nf6 3. Nc3 g6 4. f4 Bg7 5. Nf3 c5 6. Bb5+ Bd7 7. e5 Ng4 8. e6 fxe6 9. Ng5 Bxb5! 10. Nxe6 Bxd4! 11. Nxd8 (сызба) Қара мәңгілік шах арқылы теңдікке мәжбүрлей алады, келесі жүрістермен:
11. Bf2+
12. Kd2 (бірінші рет) Be3+
13. Ke1 Bf2+
14. Kd2 (екінші рет) Be3+
15. Ke1 Bf2+
16. Kd2 (үшінші рет)
12. Kd2 (first time) Be3+
13. Ke1 Bf2+
14. Kd2 (second time) Be3+
15. Ke1 Bf2+
16. Kd2 (third time)
15. Bf2+ – екі рет қайталау ғана, себебі ақтар тек 12. Kd2 соққысынан кейін ғана рокировка құқығын жоғалтты. Үш рет қайталау келесі рет осы позиция пайда болғанда күшіне енеді.
Үлкен шеберлер жеребелері
Грандмастерлік тең нәтиже – жоғары деңгейдегі ойыншылар арасындағы қысқа тең нәтиже, көбінесе ойыншылардың ақыл-ойын шығындамай позицияны сақтап қалуға бағытталған. Келісіммен жасалған қысқа тең нәтижелер кейде турнирлерде жақтырмайды немесе тікелей тыйым салынады, сондықтан кейбір ойыншылар мұндай ережелерді айналып өту үшін үш рет қайталанумен аяқталатын партиялардың соңғы тұрларын ойнайды. Руй Лопестің Берлин қорғанысы – осыған ұқсас қолданылатын соңғы тұрлардың бірі, ал Магнус Карлсен мен Хикару Накамура Магнус Карлсеннің турнирінде Бонклауд шабуылының нұсқасымен мәнсіз партияны аяқтады. Накамура екі ойыншының да турнирдің келесі кезеңіне өтуіне сенімді болғандықтан, жеңіске ұмтылудың қажеттілігін көрмегенін мойындады.
Уақыт алу үшін позицияны қайталау
Кейде ойыншылар бір позицияны қайталап жатады, бірақ бұл тең түсу үшін емес, сағатта уақыт ұзарту (егер уақыт қосылса) немесе уақыт бақылауға жақындау үшін (сол кезде оларға қосымша уақыт беріледі). Көбінесе ойыншылар қате санап, білмей тұрып бірнеше рет позицияны қайталап алады, соның салдарынан қарсыласы қолайсыз жағдайда тең түсуді талап ете алады. 2005 жылы Вик-ан-Зедегі Пономарев пен Адамс арасындағы ойын осыған мысал болуы мүмкін.
Дұрыс емес мәлімдемелер
Тіпті үздік ойыншылардың өзі осы ереже бойынша теңдік жариялауда қателік жасаған. Карпов – Майлс ойыны барлық позицияларда да лақтыру құқығының сақталуын көрсетеді. Фишер – Спасский ойыны үш позицияның барлығында да бір ойыншының жүргізген қимылының дұрыс болуын мысалға келтіреді.
Карпов пен Майлз, 1986 жыл
Қамал салу құқығы туралы ереже күрделі, бірақ маңызды. 1986 жылы Тильбургте өткен гроссмейстерлер Анатолий Карпов пен Тони Майлз арасындағы ойында Карповтың сағатында белгілі бір мөлшерде жүруді аяқтауға немесе ойынды ұтырып алуға бес минуттан аз уақыт қалды. Ол есептік парағын мұқият тексергеннен кейін қайталау арқылы теңдікке қол жеткізді, бірақ оған алғашқы позицияда қара патшаның қамал салу құқығы болғаны, ал екінші және үшіншіде болмағаны көрсетілді. Турнир ережелеріне сәйкес, дұрыс емес талаптар үшін ойыншы үш минуттан айырылады, бұл Карповтың сағатын құлауға айналдырды. Осы кезде Майлз теңдікке келісті. (Майлз сол позицияда теңдікті қабылдауы керек еді, бірақ Карпов уақыт бақылауы бойынша ойынды ұтылуға жақын болды.) 22... Nb5 (диаграммадан кейін) ойын былай жалғасты:
22. Ra4 (қаралар ханшалық жағынан қамал салу құқығын жоғалтады)
23. Nc3 Ra8
24. Nb5 (алғашқы рет, қаралар ханшалық жағынан қамал салу құқығын жоғалтты) Ra4
25. Nc3 Ra8
26. Nb5 (екінші рет, қаралар ханшалық жағынан қамал салу құқығын жоғалтты) ½ ½
23. Nc3 Ra8
24. Nb5 (first time only, Black lost queenside castling right) Ra4
25. Nc3 Ra8
26. Nb5 (second time only, Black lost queenside castling right) ½ ½
Қаралар диаграммадағы фигуралардың алғашқы орналасуында қамал сала алды, бірақ орналасу қайталанғанда емес.
Фишерге қарсы Спаски, 1972 жыл
1972 жылғы әлем чемпионатының 20-ойынында Бобби Фишер мен Борис Спасскийдің арасында Фишер Лотар Шмидті шақырып, үш рет қайталауға байланысты теңдік талап етті. Спасский оған қарсылық көрсетпеді және төреші шешім қабылдағанға дейін есепке қол қойды. Теңдік туралы келісімге қол жеткеннен кейін, бұл позиция ақтардың 48-ші (диаграмманы қараңыз) және 50-ші жүргілісінен кейін, сондай-ақ қаралардың 54-ші жүргілісінен кейін пайда болғаны анықталды. Осылайша, талап шын мәнінде жарамсыз болды, себебі үш рет қайталану кезінде де жүру кезегі бір ойыншыға тиесілмеген, бірақ теңдік нәтижесі күшінде қалды.
Ереже тарихы
Бұл ереже шахмат тарихының әртүрлі кезеңдерінде әртүрлі түрде қалыптасқан. Тим Хардингтің MegaCorr деректер базасында (хабарласу шахматы ойындарының жинағы) 1842 және 1845 жылдар аралығында Пест пен Париж қалалары арасындағы ойын туралы жазбаларда теңдік алу үшін алты рет қайталау қажет екені айтылған. Ойын былай өтті: 1. e4 e5 2. Nf3 Nf6 3. Nxe5 d6 4. Nf3 Nxe4 5. d4 d5 6. Bd3 Bd6 7. O-O O-O 8. c4 Be6 9. Qc2 f5 10. Qb3 dxc4 11. Qxb7 c6 12. Bxe4 fxe4 13. Ng5 Bf5 14. Nc3 Qd7 15. Qxd7 Nxd7 16. Ngxe4 Bc7 17. Re1 Rab8 18. Re2 Nb6 19. Nc5 (схеманы қараңыз)
19. Bd6
20. N5e4 Bc7
21. Nc5 (екінші рет) Bd6
22. N5e4 Bc7
23. Nc5 (үшінші рет) Bd6
24. N5e4 Bc7
25. Nc5 (төртінші рет) Bd6
26. N5e4 Bc7
27. Nc5 (бесінші рет)
және қазір алты рет қайталау арқылы теңдік алудың орнына 27. Bd6 28. N5e4 Bc7 ойнаудың орнына, Париж 27. Bd3 ойнап, ойынды ұтырып алды. Мұндай ережені алғаш рет 1883 жылы Лондондағы турнирде қолданған, бірақ ол бұрыштап айтылған: "егер бірнеше жүргізіліс үш рет қайталанса, қарсылас теңдік талап ете алады". 1886 жылы Вильгельм Штейниц пен Йоханнес Цукерторт арасындағы алғашқы ресми Әлем Чемпионатының ережелерінде: "егер екі ойыншы бірдей жүргізіліс тізбегін қатарынан алты рет қайталаса, кез келген ойыншы теңдік талап ете алады" делінген. Екі ойында бірдей позиция үш рет қайталанды. Ереже көп ұзамай өзгертіліп, жүргізілістердің орнына позицияларға және үш рет қайталауға негізделді. Бұрын бұл тәсілмен теңдікке қол жеткізу сирек кездесетін. FIDE ережесінің 1928 жылғы бірінші басылымы үш рет қайталау ережесін қамал және en passant мүмкіндіктерін ескермей анықтайды. Қамал және en passant мүмкіндіктерін қосымша қарастыру 1975 жылы FIDE шахмат ережелерінің 12.3-бабында жасырын түрде енгізілді.
20. N5e4 Bc7
21. Nc5 (second time) Bd6
22. N5e4 Bc7
23. Nc5 (third time) Bd6
24. N5e4 Bc7
25. Nc5 (fourth time) Bd6
26. N5e4 Bc7
27. Nc5 (fifth time)
and now instead of taking the sixfold repetition draw with 27 Bd6 28. N5e4 Bc7, Paris diverged with 27 Bd3 and went on to lose the game. The first use of such a rule was in a tournament in London in 1883, but was stated vaguely: " if a series of moves be repeated three times the opponent can claim a draw." The rules for the first official World Chess Championship 1886 match between Wilhelm Steinitz and Johannes Zukertort stated: " if both players repeat the same series of moves six times in succession, then either player may claim a draw." In two of the games the same position was repeated three times. The rule was modified soon afterward to be based on positions instead of moves, and for three repetitions. Draws by this method used to be uncommon. The first edition of the FIDE rule from 1928 already defines the threefold repetition rule without considering castling and en passant capture rights. To additionally consider castling and en passant capture rights was implicitly introduced in 1975refn|Article 12.3 in Fide Laws of Chess 1975 from "1975" of the Laws historic page from "1985" of the Laws historic page
Пиллсбери мен Берн арасындағы іс, 1898 жыл
1898 жылы Венада Гарри Пиллсбери мен Амос Берн арасындағы турнир ойынында үш рет бірдей позиция пайда болды, бірақ сол кездегі ереже бойынша теңдікке қол жеткізу мүмкін болмады. Турнир Билгердің «Шахмат ойыны туралы нұсқаулық» (1843 жылғы, кейінгі басылымдарымен) ережелері бойынша өтті, онда үш рет қайталау ережесі позиция емес, бірнеше жүру немесе жүрулер тізбегі ретінде көрсетілген. 42. Qe3 (схеманы қараңыз) соңында ойын жалғасты:
43. Qb2 Kh6
44. Qc2 Kh7
45. Qb2 Kg8
46. Qc2 Kg7 (екінші рет)
47. Qb2 Kh7
48. Qc2 Kh6
49. Qb2 Kh7
50. Qc2 Kg7 (үшінші рет)
51. Qb2
Қазіргі заманғы ережелерге сәйкес, қаралар төрешіге 50… Kg7 ойнау ниетін білдіріп, 42. Qe3 және 46. Kg7 соңында пайда болғандай позицияны тудырып, теңдікке қол жеткізе алады. Балама ретінде, 51. Qb2 соңында қаралар бірден теңдікке қол жеткізе алады, себебі ақ 43. Qb2 және 47. Qb2 жүрулерімен позицияны қайталады. Берн ойынды жеңіп алды.
44. Qc2 Kh7
45. Qb2 Kg8
46. Qc2 Kg7 (second time)
47. Qb2 Kh7
48. Qc2 Kh6
49. Qb2 Kh7
50. Qc2 Kg7 (third time)
51. Qb2
Under modern rules, Black could claim a draw by informing the arbiter of their intention to play 50 Kg7, producing the same position as had occurred after 42 Qe3 and 46 Kg7. Alternatively, after 51. Qb2, Black could claim a draw immediately because White has repeated the position after 43. Qb2 and 47. Qb2. Burn went on to win the game.
Басқа ойындар
Көптеген абстрактілі стратегиялық ойындарда позицияның қайталануын реттейтін ережелер бар. Кейбір ойындарда бұл теңдікке алып келеді, ал басқаларында позицияны қайталауға тыйым салынады. Қазіргі уақытта шогиде төрт рет қайталау ережесі (千日手 sennichite) қолданылады, ол теңдікпен аяқталуы тиіс. Ойыншылардың әрқайсысының қолындағы фигуралар саны да, тақтадағы позиция да бірдей болуы керек. Нәтижесі – теңдік. Дегенмен, тұрақты шабуылдармен (мәңгілік шах) болатын төрт рет қайталау заңсыз саналады және теңдікке емес, шабуыл жасайтын ойыншының жеңілісіне әкеледі. Сянцзиде қайталау ережелері әртүрлі жиынтықтарда әртүрлі болады, бірақ көбінесе мәңгілік шабуылдар (長打), оның ішінде мәңгілік шах, мәңгілік қауіп және мәңгілік қууға тыйым салынады. Аримаада бір ойыншының бірдей позицияны үш рет қайталауына рұқсат етілмейді. Года ойыншы бұрынғы позицияны қайталайтын қадам жасауға құқығы жоқ, мысалы, ко жағдайында тасты бірден қайта басып алғанда. Ко қауіптерін жасау Года маңызды стратегиялық фактор болып табылады.