Кіріспе

Эдгар Нельсон Родс (1877–1942) – канадтық саяхатшы, Новая Шотландия провинциясынан сайланған парламент мүшесі және 1925–1930 жылдары Новая Шотландияның премьер-министрі қызметін атқарған.

Ерте өмір және мансап

Ол алғаш рет 1908 жылы Канаданың Төменгі палатасына Консервативтік партияның мүшесі ретінде сайланды. 1917 жылғы қаңтарда ол Канада Төменгі палатасының спикері болды, оның алдыңғы спикері Альберт Севиньи Канада үкіметіне тағайындалғаннан кейін. Родс 1917 жылғы күзгі сайлаудан кейін де осы лауазымда қалды, Джеймс Кокберннен кейін бірнеше парламентке төрағалық еткен үшінші спикер атанды. 1921 жылы ол Канада Королінің жеке кеңесінің мүшесі болып тағайындалды, содан кейін саясаттан шығып, Британдық-американдық никель компаниясының президенті болды, ал оның бұрынғы президенті Джеймс Хамет Данн болған.

Премьер-министр қызметі

Компания 1925 жылы банкротқа ұшырады, ол провинциялық саясатқа қайта оралды. 1925 жылғы провинциялық сайлауға дейін партия төрағасы В. Л. Холл су жағасында шабуылға ұшырағаннан кейін, оны Нова-Шотландия консервативтік партиясының басшысы болуға шақырды. Родс партияны басқарып, 1925 жылғы сайлауда жеңіске жеткізді. Консерваторлар қырық үш жыл бойы билікте болған либералдық үкіметті жеңді, бірақ соңғы жылдары экономикалық төмендеу және Кейп-Бретон аймағындағы шахтерлер арасындағы ауыр еңбек даулары болды. Родс «Теңіз құқықтары» платформасымен федералдық ықпалды шектеуге және провинциядан адамдардың көшіп кетуін тоқтатуға уәде берді. Торилер Нова-Шотландия провинциялық жиналысындағы өкілдік орындарын екі еседен астам арттырып, қырық үш орынның қырығын жеңіп алды. Олардың жеңісіне себеп болған маңызды фактор – үкіметтегі либералдардың провинциядағы көмір шахтерлерінің ұзақ мерзімді ереуілін шеше алмауы болды. 11 маусымда Кейп-Бретон шахтері Уильям Дэвис компания полициясымен қақтығыста қаза тапқаннан кейін сайлаушылар шешім табу үшін торилерге жүгінді. Родс дауды реттеуге ұйымдастырып, патшалық комиссия құрды. Жаңа үкімет кейіннен мұғалімдерге зейнетақы және жесір аналарға жәрдемақы тағайындады. Өзінің алғашқы мерзімінде үкімет жаңа тағайындалған министрлердің 1927 жылы қайта сайлануын міндетті ету талабын жойды.

Заң шығарушы кеңестің жойылуы

Заң шығарушы кеңес, провинцияның тағайындалған жоғарғы палатасы, 1838 жылдан бері құрылып, британдық Лордтар палатасын үлгі еткен. Алайда, 1870 жылдан бастап үнемі сынап келді, ал 1878 жылдан бергі әрбір үкімет оны таратуға уәде берді немесе оны қолдады. Конфедерацияға дейін Кеңес әдетте 21 мүшеден тұрды, ал 1867 жылғы Британдық Солтүстік Америка заңы провинциялық конституциялардың сақталуын қамтамасыз етті. Бұл конституциялар туралы ешқандай нақты ереже болмағандықтан, заң Кеңестің әдеттегі 21 мүшемен шектелгені, заң қабылданған кездегі нақты 18 мүше, немесе Нова-Скотиядағы егемендіктің қалауынша қанша мүше болса, соның барлығына қатысты күмәндік тудырды. Кейінгі провинциялық конституциялар осы шатасуды жалғастырды. Кеңес мүшелерінің өмір бойына тағайындала ма, әлде егеменнің қалауымен ғана қызмет ете ме деген мәселеде де түсініспеушілік болды. Бұл мәселеде партиялық саясат та өз рөлін атқарды: либералдар Кеңестің болуына көндікті, себебі ол партия ұйымына көмектесе алды, ал консерваторлар осы себеппен оған қарсы болды. 1896-1923 жылдар аралығында премьер-министр болған либерал Джордж Генри Мюррей оны таратуды формалды түрде қолдады, бірақ осы мақсатта жартылай шаралар ғана қабылдады. Екінші палатаны қаржыландыруға жеткілікті қаражат болғанда, ол және либералдық баспасөз оның сақталуын қолдады. 1923 жылы коммунист Дж. Б. Маклаклан оның қызметіне қатысты үлкен қорқыныш тудырып, Кеңестің оның іс-әрекетіне соңғы тосқауыл ретінде беделді болуына мүмкіндік берді. Мюррейдің ізбасары Армстронг 1925 жылы болашақ тағайындалғандардың мерзімін он жылға шектеу арқылы Кеңесті реформалады, бірақ басқа ештеңеге қол жеткізбеді. Родс лауазымына келген кезде Кеңесте бір ғана консерватор болды. Жаңа үкімет жаңа тағайындалғандардың оның сақталуына тым берік байланыспауы үшін Кеңестегі бос орындарды толтырудан бас тартты. Ол 1926 жылы Ф. П. Блайды Кеңесте өкілдік етуге тағайындады, 1927 жылы оны президент етіп тағайындады және Р. Х. Батсты үкімет басшысы етіп тағайындады. Бұл үкіметтің Кеңесті тарату мақсатымен жасаған екі тағайындамасы болды. Родс 1926 жылы өмір бойына тағайындалған кеңесшілерге он жылдық зейнетақы, ал он жылға тағайындалғандарға бес жылдық зейнетақы төлеуге тырысты, бірақ ұсыныс қабылданбады. Осы сәтсіздіктен кейін Родс губернатор-лейтенант Джеймс Крансуик Ториге Кеңесті тарату үшін жеткілікті кеңесшілерді тағайындауды ұсынды, егемендік Нова-Скотиядағы губернатор-лейтенант арқылы тиісті түрде өкілдік етілгендігіне байланысты Кеңеске шексіз адамдарды тағайындау құқығын сақтайтынын айтты. Тори бұл мәселені федералды генерал-губернатор кеңесіне жіберді, ол оған сот қарауына дейін тағайындауларды 21 кеңесшіге дейін шектеуді бұйырды. Осы екінші сәтсіздіктен кейін үкімет 1926 және 1927 жылдары Кеңесті тарату туралы заң жобасын ұсынды. Олардың қабылданбауы мүмкін екенін білген үкіметтің Кеңестің сақталуы үшін кінәлаудан босату мақсатында жасалған еді. Осы сәтсіздіктерден кейін және мәселені провинциялық референдумға беруді қарастырғаннан кейін, үкімет ақыр соңында Императорлық сот комитетінің құпия кеңесіне шағымданды, онда толық жеңіске жетті. Егемендік және оның өкілі ретінде кеңестегі вице-губернатор қалағанша көптеген заң шығарушы кеңесшілерді тағайындауға құқылы болды, сонымен қатар мұндай кеңесшілер 1925 жылғы заңға дейін тағайындалған жағдайда өз еркімен қызмет ететін болды. Енді ирониялық түрде жазбаша конституцияны қабылдамағандықтан Родстың мейіріміне ие болған Кеңес оны таратуды ұсынды, бірақ Родс бас тартты. Бұл кезде Кеңесте 17 мүше болды: алтауы 1925 жылғы заң бойынша тағайындалғандықтан атқарушы биліктен қорғалды, екеуі консерваторлар, А. В. Редден және В. Х. Оуэн болды, Оуэннің таратуды қолдауға ресми уәде бермегеніне қарамастан, олардың орындарын сақтауға рұқсат етілді. Қалған тоғызы либералдар болды, олар таратуды қолдауға уәде бергеніне қарамастан, отставкаға кетуді немесе жұмыстан босатуды талап етті; үшеуі отставкаға кетті, ал алтауы босатылды. Үкімет 14 жаңа консерваторды тағайындап, Кеңестің құрамын алғаш рет 22 адамға жеткізді. Бұл санның символикалық мағынасынан басқа, әр округтің таратуға қатысуына мүмкіндік берді. Тағайындалғандардың ешқайсысы заң шығарушылық қызметке берілмеуі үшін үкімет 1928 жылы заң шығару жұмысының өте аз болғанын қамтамасыз етті, оның сессиясы негізінен тойлау мен мерекелеумен айналысты. Блай қоштасу сөзін "sic transitur gloria mundi" деген сөздермен аяқтады, ол той-қуаныш шуылында басылып қалды. Кеңесшілер өзінің соңғы қызмет күнінде "жеілік және ішімдік ішелік, ертең біз өлеміз" деген ұранды қабылдады.

Екінші мерзім

Родос үкіметі 1928 жылы азайған көпшілікпен қайта сайланды. 1927 жылы тыйым салуды сынаған Родс 1929 жылдың 31 қазанына осы мәселе бойынша референдум өткізуді белгіледі. Референдум нәтижесінде толыққанды тыйым салу тоқтатылып, алкогольді ішімдіктер сатуын мемлекеттік бақылауға беруге келісім берілді. 1929 жылдың 2 қыркүйегінде Табиғи ресурстар министрі Джон Фрэнсис Махони автокөлік апатында қаза тапты. Осыдан кейін үкіметтің көпшілігі екі ғана дауысқа азайды, және Родс Махонидің орнын алған министр Джордж Х. Мерфиді бекіту үшін желтоқсан айында қосымша сайлау жариялады. Родс бұл сайлауды өкіметінің мандатын анықтау референдумы деп қарастырып, референдумның табысы мен Либералдық партия басшылығындағы ішкі дағдарысты пайдалану үшін желтоқсанға дейін күтті. Мерфи 21 қаңтарда өткен сайлауда айтарлықтай көпшілік дауыспен жеңіске жетті. Осылайша Родс үкіметтік өкілеттік мерзімі 1933 жылы аяқталғанға дейін лауазымында қалуға қажетті сенімділікке ие болды. Алайда, ол өзі сол мерзімге премьер-министр болмады, себебі консерваторлар тамыз айында федералдық билікке қайта оралып, жаңа премьер-министр Р. Б. Беннетт оны Оттавадағы Балық шаруашылығы министрі қызметіне тағайындады. Родс Галифакста өзінің орнын басушы ретінде Гордон Сидни Харрингтонды таңдады.

Федералды үкімет

Ол федералды саясатқа оралып, премьер-министр Р. Б. Беннетттің Балық шаруашылығы министрі болды. 1932 жылдан 1935 жылға дейін ол федералды Қаржы министрі қызметін атқарды және Ұлы депрессия кезінде де салықтарды көтеріп, шығындарды азайтқан қатаң бюджеттерді ұсынды.

Сенат және кейінгі өмірі

Ол Беннетт үкіметін жеңіске ұшыратқан 1935 жылғы федералды сайлаудан үш ай бұрын Канада Сенатына тағайындалды. 1942 жылы Оттавада қайтыс болғанға дейін сенатор қызметін атқарып тұрды. Ол Оттава қаласындағы Бичвуд зиратында жерленген. 1905 жылдың 12 шілдесінде Родстың заң серіктесі және 1882 жылдан 1884 жылға дейін Нова-Скотияның премьер-министрі болған Уильям Томас Пайпстің қызы Мэри Грейс Пайпсқа үйленді. Олардың Эдгар Нельсон есімді ұлы мен Хелен Сибил есімді қызы болды.