Кіріспе
Жапондық жауынгерлік өнерлер – Жапонияға тән жауынгерлік өнер түрлері. Ағылшын тіліндегі "жапондық жауынгерлік өнерлер" фразасымен кем дегенде үш жапон термині (будо, будзюцу және бугэй) жиі алмастырылып қолданылады. "Будо" (武道) терминінің жауынгерлік өнерді білдіру мағынасы – қазіргі заманғы қолданыс: тарихи тұрғыдан алғанда, бұл термин өзін-өзі жетілдіру, қанағаттану немесе жеке өсуге бағытталған физикалық, рухани және моральдық аспектілерді қамтитын өмір салтын білдіреді. "Будзюцу" (武術) және "бугэй" (武芸) терминдері, кем дегенде тарихи тұрғыдан алғанда, "будо" терминінен өзгеше мағынаға ие. "Будзюцу" нақты жағдайдағы жауынгерлік тактика мен техниканы қолдануды білдіреді. "Бугэй" – формалды оқу ортасында жүйелі оқыту мен таратуды жеңілдету үшін осы тактика мен техниканы бейімдеу немесе жетілдіру. Будо#Будзюцу (будзюцу) – жауынгерлік техника, сондай-ақ соғыс ғылымы, өнері немесе шеберлігі. Бугэй (武芸) – жауынгерлік өнер.
Japanese martial arts refers to the variety of martial arts native to the country of Japan. At least three Japanese terms (budō, bujutsu, and bugei) are used interchangeably with the English phrase Japanese martial arts. The usage of the term budō (武道) to mean martial arts is a modern one: historically the term meant a way of life encompassing physical, spiritual and moral dimensions with a focus on self improvement, fulfillment or personal growth. The terms bujutsu (武術) and bugei (武芸) have different meanings from budō, at least historically speaking. Bujutsu refers specifically to the practical application of martial tactics and techniques in actual combat. Bugei refers to the adaptation or refinement of those tactics and techniques to facilitate systematic instruction and dissemination within a formal learning environment. |
|Budō#Bujutsu (bujutsu)
|martial technique alternatively science, art or craft of war
|
|bugei (武芸)
|martial art
|}
Тарих
Жапондық жекпе-жек өнерінің тарихи бастауы самурайлардың жауынгерлік дәстүрлерінде және қоғамның басқа мүшелерінің қару қолдануын шектеген касталық жүйеде жатыр. Бастапқыда самурайлар көптеген қаруларды, сондай-ақ қарусыз күресті жақсы меңгеруі және жауынгерлік шеберліктің жоғары деңгейіне жетуі күтілді. Көбінесе, жауынгерлік техниканы дамыту осы техниканы орындауға қолданылатын құралдармен тығыз байланысты. Жылдам өзгеріп жатқан әлемде бұл құралдар үнемі жаңарып отырады, сондықтан оларды қолдану тәсілдері де үздіксіз жаңаруды қажет етеді. Жапония тарихы салыстырмалы түрде оқшауланғандығымен ерекшеленеді. Әлемнің қалған бөлігімен салыстырғанда, жапондық соғыс құралдары баяу дамыды. Көптеген адамдар бұл соғысшылар класына басқа мәдениеттерге қарағанда қаруларын тереңірек зерттеуге мүмкіндік берді деп санайды. Дегенмен, осы жекпе-жек өнерін оқыту мен жаттықтыру да өзгерістерге ұшырады. Мысалы, ерте ортағасырлық кезеңде садақ пен найзаға басымдық берілді, бірақ Токугава дәуірінде (1603–1867 жж.) ірі шайқастар азайды, ал қылыш ең беделді қаруға айналды. Жапон тарихында қалыптасқан тағы бір үрдіс – қоғамның уақыт өте келе қабаттануына байланысты жауынгерлік мамандықтың артуы. Жапонияда дамыған немесе пайда болған жекпе-жек өнерлерінің әртүрлілігі зор, көптеген мектептер мен стильдерде жаттығу құралдары, әдістері және философиясы айқайшылыққа толы. Дегенмен, жапондық жекпе-жек өнерін Мэйдзи қайта жаралуынан (1868) бұрынғы және кейінгі кезеңдерге бөліп, корю және гендай будо деп атауға болады. Гендай будо мен корю көбінесе ортақ тарихи бастауға ие болғандықтан, екі жақта да жекпе-жек өнерінің түрлі нұсқаларын (жудзюцу, кендзюцу немесе нагинатодзюцу сияқты) кездестіруге болады. Бұл мақаланың құрылымы туралы ескерту: мыңдаған жеке мектептер мен стильдерді, мысалы, Итто-рю, Дайто-рю немесе Тенсин Шёден Катори Синто-рю сияқты толыққанды талқылау мүмкін емес. Оның орнына, негізгі бөлімдер өнердің пайда болған уақытына сүйене отырып бөлінеді (оның қазір де қолданылып жатыр ма, жоқ па дегеніне қарамастан), ал кіші бөлімдер жекпе-жектің түбіртек түріне арналады, мысалы, дзюдзюцу (көшіргіш күшті пайдалану арқылы қолмен күресу өнері) немесе кендо (жапондық спорттық қоршау), онда ерекше стильдер немесе стильдер арасындағы маңызды айырмашылықтар талқылануы мүмкін.
Корю будзюцу
Корю (古流:こりゅう) – «дәстүрлі мектеп» немесе «ескі мектеп» деген мағынаны білдіреді және 1868 жылғы Мейдзи қайта жаңғыруының басталуына дейін немесе 1876 жылғы Хайторей (Қылыштан бас тарту туралы жарлық) алдында Жапонияда пайда болған жекпе-жек өнері мектептеріне қатысты қолданылады. Қазіргі қолданыста будзюцу (武術) – «әскери өнер/ғылым» техниканы нақты жағдайларда немесе соғыс даласында қолдану арқылы сипатталады. Бұл термин сонымен қатар, белгілі бір стиль немесе өнердің «заманауи» емес, «дәстүрлі» екенін көрсету үшін де қолданылады. Дегенмен, өнердің «дәстүрлі» немесе «заманауи» болуы туралы түсініктер әртүрлі пікірталастарға түседі. Ереже бойынша, корю жекпе-жегінің басты мақсаты – соғыста қолданылуы еді. Корю мектебінің ең жоғары дәрежесі – оларды сынау үшін соғыс болмаса да, дәстүрлі және көне жауынгерлік тәжірибесін сақтап қалу. Басқа корю мектептері уақыт өте келе өз тәжірибелеріне өзгерістер енгізген болуы мүмкін (мұндай өзгерістер олардың әріптестерінің көзінде «корю» мәртебесін жоғалтуына немесе жоғалтпауына әкелуі мүмкін). Бұл «заманауи» жекпе-жек өнерінен өзгеше, олардың басты назары көбінесе жеке тұлғаның өзін-өзі жетілдіруіне (ақыл-ой, дене немесе рухани жағынан) бағытталған, ал жекпе-жекті спорт немесе өзін-өзі қорғау мақсатында қолдануға берілетін мән әртүрлі болуы мүмкін. Келесі тақырыптар жекпе-жек өнерінің жеке мектептерін емес, жалпы «түрлерін» көрсетеді. Бұл түрлер көбінесе оқыту әдістемесі және жабдықтары бойынша ерекшеленеді, бірақ әр түрдің ішінде де үлкен айырмашылықтар кездеседі.
Сумо
Көптеген адамдар Жапонияның ұлттық спорты деп санайтын сумоның (相撲:すもう) бастауы алыс өткенде. Біздің заманымыздың 8-ші ғасырына жататын Жапонияның ең көне жазбаларында б.з.д. 23 жылы императордың өтінішімен алғашқы сумо жекпе-жегі өткені, және бір күресші жарақаттанғандықтан жалғаса алмағанға дейін жалғасқандығы тіркелген. 728 жылдан бастап император Шёму (聖武天皇, 701–756) жыл сайынғы егін жинау мерекелерінде ресми сумо жекпе-жектерін өткізе бастады. Императордың қатысуымен жекпе-жек өткізу дәстүрі жалғасты, бірақ біртіндеп таралды, жекпе-жектер Синто фестивалдерінде де өткізілді, ал сумо жаттығуы ақырында әскери жаттығуларға қосылды. 17-шы ғасырда сумо жоғары сыныптағы адамдар да, қарапайым халық та ұнататын, көпшілікке ашық ұйымдастырылған кәсіби спорт түрі болды. Бүгінде сумо өз дәстүрлерін сақтап қалған, соның ішінде Синто дінінің жұбысы ретінде киінген төреші, және әр жекпе-жектен бұрын бәсекелестер қол шапалақтап, аяқтарын таптап, рингке тұз себу рәсімі бар. Жеңіске жеткен үшін, күресшілер қарсыласын жерге түсіру үшін лақтыру және ұстау әдістерін қолданады; аяқ табанынан басқа дене мүшесімен жерге тиген немесе рингтен тыс жерде кез келген дене мүшесімен жерге тиген бірінші күресші жеңіледі. Жапонияда жыл сайын алты ірі турнир өткізіледі, және әрбір кәсіби күресшінің аты мен рейтингісі әр турнирден кейін ресми тізімде, banzuke деп аталатын тізімде жарияланады, оны сумо жанкүйерлері мұқият қадағалайды.
Джудзюцу
Дзю-дзюцу (柔術:じゅうじゅつ), сөзбе-сөз "жұмсақ дағдылар" деп аударылады. Дегенмен, дәлірек айтқанда, бұл қарсыласты жеңу үшін тікелей күшпен соққы беру немесе тепкілеу сияқты тікелей күштің орнына, буын бұраулар немесе лақтыру тәсілдері сияқты жанама күшті пайдалану өнері. Бұл дзю-дзюцу соққыларды үйретпейді немесе қолданбайды дегенді білдірмейді, егер керісінше, өнердің мақсаты – шабуылшының күшін оған қарсы қолдану және оның әлсіз немесе қорғаныссыз жерлеріне қарсы шабуыл жасау. Жауынгерлік әдістерге соққы беру (тебу, ұру), лақтыру (дене лақтыру, буынға лақтыру, тепе-теңдікті бұзу), ұстау (құлату, бауырына салу, күресу, бағындыру) және қару қолдану кіреді. Қорғану тактикаларына тосу, қашу, тепе-теңдікті бұзу, үйлесу және құтылу жатады. Танто (短刀; қысқа қылыш), рюфундо кусари (салмақты тізбек), джютте (十手; қарусыздандыруға арналған құрал) және какуси буки (隠武器; жасырын қару) сияқты шағын қарулар көбінесе корю дзю-дзюцуға кіретін. Олардың көпшілігі – майданға негізделген жүйелер, олар көбірек таралған және маңызды қару жүйелеріне қосымша өнер ретінде қолданылатын. Сол кезде бұл жекпе-жек өнері когусоку, явара, кумиучи және хакуда сияқты көптеген аттармен белгілі болды. Шындығында, бұл күресу жүйелері қарусыз жауынгерлік жүйелер емес, олар қарусыз немесе жеңіл қаруланған самурайдың жауынгерлік алаңда ауыр қаруланған және броня киген жауды жеңу құралы ретінде дәлірек сипатталады. Самурай қаруланған болуы керек еді, сондықтан оған мұндай тәсілдерге сүйенудің қажеті болмады. Кейінірек, басқа корюлар бүгінгі дзю-дзюцу тәлімгерлеріне таныс жүйелерге айналды. Бұл жүйелер әдетте броня кимейтін және жауынгерлік алаңда емес, қарсыластармен күресу үшін жасалған. Осы себепті олар атеми вазаның (当て身技; тірі денеге соққы беру техникасы) кеңінен қолданылуын қамтиды. Бұл тактика жауынгерлік алаңда броня киген қарсыласқа қарсы тиімді болмас еді. Алайда, бұл бейбіт уақытта қарапайым көше киімін киген жаумен немесе қарсыласпен бетпе-бет келген кез келген адам үшін өте құнды болар еді. Кейде оқу бағдарламасына пышақ немесе тэссен (鉄扇; темір желдеткіш) сияқты көзге түспейтін қарулар енгізілді. Бүгінде дзю-дзюцу көптеген формаларда, ежелгі және заманауи түрде қолданылады. Дзю-дзюцудың әртүрлі әдістері дзюдо мен айкидоға енгізілді немесе біріктірілді, сондай-ақ бүкіл әлемге таратылды және спорттық күреске айналды, каратэ мектептері немесе басқа да жекпе-жек өнерлерімен толық немесе ішінара байланысты, ғасырлар бойы қолданылып келгендей немесе жоғарыда аталғандардың барлығы да қолданылады.
Қалқан шеберлігі
Қилыш өнері, қылыш шеберлігі, дерлік мифологиялық мәртебеге ие және кейбіреулер оны барлық жекпе-жек өнерінен жоғары тұратын ең маңызды өнер деп санайды. Осы сенімнің растығына қарамастан, қылыш өзі зорлық құралы ретінде қолданылған барлық мәдениеттерде әңгімелер мен аңыздардың тақырыбы болған. Жапонияда катана қолданылуы да ерекше емес. Бастапқыда самурайлардың ең маңызды дағдылары атқа міну және садақ ату болғанмен, бірте-бірте қылыш өнері басымдыққа ие болды. Кофун дәуіріне (3-ші және 4-ші ғасырлар) дейін тарихқа енген ең алғашқы қылыштар көбінесе тік жүзді болды. Аңыз бойынша, әйгілі бүктеу әдісі арқылы нығайтылған қисық қылыштарды алғаш рет Амакуни Ясуцуна (天國 安綱, шамамен 700 ж.) жасаған. Қылыш өнерінің дамуы негізінен 987 жылдан 1597 жылға дейін болған кезеңде өркендеді. Бұл даму бейбіт заманда терең көркемдікпен, ал соғыс кезеңдерінде беріктікке, пайдалылыққа және жаппай өндіріске жаңаша назар аударумен сипатталады, әсіресе 12-шы ғасырдағы азаматтық соғыстар мен 13-шы ғасылдағы моңғол шапқыншылығы (осы шапқыншылықтар, әсіресе, ат үстіндегі садақ атудан қолма-қол айқасқа көшуге себеп болды). Қылыштың дамуымен қатар оны қолдану әдістері де жетілді. Бейбіт уақытта самурайлар қылышпен жаттығып, оны қолданудың жаңа тәсілдерін ойлап тапты. Соғыс кезінде осы теориялар сынақтан өтті. Соғыс аяқталғаннан кейін аман қалғандар не жұмыс істеді, не істемеді, соны сараптап, білімдерін кейінгі ұрпаққа жеткізді. 1600 жылы Токугава Иэясу (徳川 家康, 1543–1616) Жапонияны толық бақылауға алып, ел Мейдзи қайта жаралуына дейін созылатын ұзақ бейбітшілік кезеңіне енді. Осы кезеңде қылыш қолдану техникасы негізінен өлтіруге бағытталған пайдалы өнерден жеке даму мен рухани жетілу философиясын қамтитын өнерге айналды. Жапон қылыш өнерінде қолданылатын терминология кейде дұрыс түсініксіз болады. Өнердің әртүрлі аспектілерін немесе өнерді тұтастай сипаттау үшін көптеген атаулар қолданылады.
Кендзюцу
Кенджитсу (剣術: кендзютсу) сөзбе-сөз "қылыш өнері/ғылымы" дегенді білдіреді. Бұл термин қылыш шеберлігінің барлық түрлерін білдіретін жалпы атау ретінде қолданылғанмен, қазіргі заманда кенджитсу көбінесе екі адаммен бірге жаттығу арқылы қылыш шеберлігінің нақты бір саласын білдіреді. Бұл жаттығудың ең ежелгі түрі және ең қарапайым деңгейінде екі серіктес қылыштарын алып, жауынгерлік жаттығулар орындайды. Тарихи тұрғыдан ағаштан жасалған катана (боккен; 木剣) көмегімен орындалған бұл жаттығулар көбінесе алдын ала белгіленген формалардан – ката (型) немесе кейде кумитачи (組太刀) – тұрады, және кендодағы серіктес жаттығуларына ұқсас. Алға басқан оқушылар арасында кенджитсу жаттығуларына еркін стильдегі жаттығулар да кіруі мүмкін.
Батоджитсу
Баттодзюцу (抜刀術: баттōдзюцу), сөзбе-сөз "қылыштың қабығынан шығару өнері/ғылымы" деген мағынаны білдіреді және 15 ғасырдың ортасында дамыған. Бұл – қылышты тиімді шығаруға, жауды жеңуге және қылышты қабығына (сая; 鞘) қайтаруға бағытталған қылышпен жұмыс істеудің бір саласы. Бұл термин әсіресе Соғысқан Штаттар дәуірінде (15–17 ғасырлар) пайда болды. Баттодзюцу, иайдзюцуға жақын болғанымен, одан бұрын пайда болды және қорғанысқа қарсы шабуылға баса назар аударады. Баттодзюцу жаттығулары техникалық тұрғыдан катаны қамтиды, бірақ көбінесе жауға қадам басу, қылышты шығару, бір немесе бірнеше соққы беру және қаруды қабығына салу сияқты бірнеше қозғалыстан тұрады. Баттодзюцу жаттығулары иайдзюцу немесе иайдо катасының күрделілігі мен эстетикалық ерекшеліктерінен айқайталамайды. Соңында, тек атаудың өзі шешуші емес екенін ескеріңіз; бір мектеп үшін баттодзюцу болса, екіншісі үшін иайдзюцу болуы мүмкін.
Айдзюцу
Айдзюцу (居合術:いあいじゅつ), шамамен "ой-ниет пен жылдам әрекет өнері/ғылымы", – сонымен қатар қылышты сығудың жапон өнері. Дегенмен, баттёджитсудан өзгеше, иаиджитсу техникалық тұрғыдан күрделірек, және форманы қатал жетілдіруге баса назар беріледі. Басты техникалық элементтер – қылышты қынынан тегіс, бақыланатын қозғалыспен сығу, қарсыласты шабу немесе кесу, қанды қылыштан тазалау, сосын қылышты қайтадан қынына салу.
Нагинатадзюцу
Нагинатадзюцу (長刀術:нагинатадзюцу) – нагинатаны қолданудың жапондық өнері, бұл ортағасырлық еуропалық глайв немесе гизармаға ұқсас қару. Бүгінгі таңда көптеген нагината жаттығулары жаңғыртылған түрінде (гендай будо) жүргізіледі, бұл "нагината жолы" (нагината до) немесе "жаңа нагината" (атараши нагината) деп аталады, және осында жарыстар да өткізіледі. Дегенмен, көптеген корюлар нагинатадзюцуны өз оқу бағдарламаларында сақтап келеді. Сонымен қатар, Эдо дәуірінің соңында нагината әйелдер мен қызметші әйелдерді оқыту үшін қолданылған. Сондықтан, көптеген нагинатадзюцу стилінің басшылары – әйелдер, ал Жапониядағы нагинатамен айналысушылардың көп бөлігі де әйелдер. Бұл сыртқы әлемде нагинатадзюцу – ерлер қолданбаған жекпе-жек өнері деген қате түсінікке әкелді. Шындығында, нагинатадзюцу ерте ортағасырлық Жапонияда пайда болды және бір кезде самурайлардың арасында кеңінен қолданылды.
Содзюцу
Содзюцу (槍術:そうじゅつ) – жапондық найза (яри) арқылы күресу өнері. Жапония тарихының көп бөлігінде содзюцу дәстүрлі мектептерде кеңінен таралған. Соғыс уақытында, ол көптеген әскерлердің маңызды дағдысы болды. Қазіргі күні бұл өте сирек мектептерде оқытылатын шағын өнер.
Шиноби но дзюцу
Шиноби но-джитсу (яғни ниндзюцу) негізінен Ига, Мие және Кока, Шига, Жапония аймақтарынан шыққан адамдар тобымен дамытылды. Олар өздерінің тыңшылыққа ену, барлау, құпия агенттік және жасырын операциялар салаларындағы шеберліктерімен танымал болды. Осы шинобилердің (忍; ниндзя) дайындығына тыңшылық, саботаж, камуфляж, қашу, жасыру, кісі өлтіру, садақпен ату, медицина, жарылғыш заттар, улар және тағы да басқалар кіреді.
espionage, sabotage, disguise, escape, concealment, assassination, archery, medicine, explosives, poisons, and more.
Басқа да күрестік өнерлер
Жапонияның ертедегі жекпе-жек өнері мектептері негізінен "Сого будзюцу" болды, яғни дағдылар мен құралдардың алуан түрлі жиынтығынан құралған күрделі жекпе-жек жүйелері. Токугава сёгунатының ұзақ бейбітшілігімен бірге, көптеген мектептер өздерін нақты майдан қаруларымен байланыстырып, мамандану деңгейі артты. Дегенмен, феодалдық Жапония сауыттары қолданған көптеген қосымша қарулар мен оларды қолданудың әрқайсысының өзіндік өнері болды. Көбінесе олар мектептерде қосымша немесе екінші деңгейдегі қару ретінде оқытылатын, бірақ ерекшеліктер де болды, мысалы, қысқа таяқты (jōdō; 杖道) қолдану өнері Синто Мусо рю мектебінде басты орын алды. Қару-жарақтан өзге әскери дағдыларды үйрету үшін де арнайы өнерлер болды. Оларға мыналар жатады: жүзу және өзенді кешу (суйдзюцу; 水術), атпен жүру (бадзюцу; 馬術), өрт қою және нысандарды жару (кадзюцу) сияқты теңіз дағдылары.
Гендай будосы
Гендай будо (現代武道:げんだいぶどう), сөзбе-сөз "қазіргі заманғы жауынгерлік жол" деген мағынаны білдіреді, әдетте 1868 жылы Мейдзи қайта жаңғыруының басталуынан кейін пайда болған өнер түрлеріне қолданылады. Айкидо және дзюдо – қазіргі заманда құрылған гендай будоның мысалдары, ал иайдо ғасырлар бойы келе жатқан тәжірибенің жаңартылған түрі болып табылады. Басты айырмашылық, жоғарыда "корю" тақырыбында түсіндірілгендей, корю өнері соғыста қолданылған кездегідей сақталса, гендай будоның басты мақсаты – өзін-өзі жетілдіру, ал өзін-өзі қорғау – екінші дәрежелі мақсат. Сонымен қатар, көптеген гендай будо өнерлеріне спорттық элементтер енгізілген. Дзюдо мен кендо осыған дәлел.
Дзюдо
Дзюдо (柔道:じゅうどう), сөзбе-сөз "жұмсақ жол" немесе "икемділік жолы" дегенді білдіреді, бұл негізінен спорт ретінде танылатын күреске негізделген жекпе-жек өнері. Ол өзінің жаттығушыларының жеке, рухани және физикалық өзін-өзі жетілдіруіне гендай будода кездесетіндей айқын баса назар аударады. Дзюдоны 19-шы ғасырдың соңында Кано Джигоро (嘉納 治五郎 Кано Джигоро, 1860–1938) құрған. Кано өзі үйренген корю жекпе-жек өнерлерін (әсіресе Кито рю және Тенджин Синъё рю джудзюцу) алып, оларды еркін жаттығу (рандори) мен жарысқа баса назар аударатын, зиянды джудзюцу техникаларын жоятын немесе оларды катамен шектейтін жекпе-жек өнеріне жүйелі түрде өзгертіп жасады. Кано жаңа техникалар мен жаттығу әдістерінен тұратын қуатты жүйені ойлап тапты, ол 1886 жылдың 11 маусымында өткен турнирде жемісті нәтиже берді, кейіннен бұл турнирді әйгілі жапондық кинорежиссер Акира Куросава (黒沢 明 Куросава Акира, 1910–1998) "Санширо Сугата" (1943) фильмінде көркемдеп бейнеледі. Дзюдо 1964 жылы Олимпиадалық спорт түріне енді және бүкіл әлемге тарады. Кано Джигороның алғашқы мектебі "Кодокан" бүкіл әлемде студенттерге ие, ал көптеген басқа мектептерді Каноның шәкірттері ашты.
Кендо
Кендо (剣道: кендо) – «қылыш жолы» деген мағына береді. Бұл жапондық қылышпен шайқасу негізінде дамыған кэндзюцу өнерінің эволюциясы, оның жаттығулары мен практикасы бірнеше белгілі семсерлесу мектептерінен бастау алады. Оның дамуына ең басты техникалық ықпал еткен – Итто-рю (шамамен 16 ғасыр) кендзюцу мектебі, оның негізгі философиясы қылышпен шайқасудағы барлық соққылар kiri oroshi (тік төменнен кесу) техникасының айналасында құрылған. Кендо бамбук қылыштар, яғни шинай (竹刀) пен Нэганума Сирозаэмон Кунисато (長沼 四郎左衛門 国郷, 1688–1767) енгізген жеңіл ағаштан жасалған қорғаныс жабдықтары, яғни богу (防具) пайда болғаннан кейін толыққанды пішінде қалыптаса бастады. Бұл жабдықтар бәсекелестерге ешқандай жарақатсыз, толық жылдамдықпен соққы беруге мүмкіндік берді. Бүгінде кендоның барлық аспектісі 1951 жылы құрылған Бүкілжапондық кендо федерациясымен басқарылады. Жарыстар ұпайлар бойынша бағаланады, қарсыласына екі ұпай жинаған бірінші қатысушы жеңімпаз деп жарияланады. Бір ұпай бірнеше нысанаға дұрыс және тиімді соққы жасау арқылы ұтып алуға болады: мойынға, басқа, бас жақтарына, дене жақтарына немесе алқышқа соққы беру. Практиканттар сонымен қатар АЖКФ жариялаған формалар жинағына сәйкес ағаш немесе ұштардан айырылған металл қылыштарды қолдана отырып, ката жарыстарында да қатысады.
Иаидо
Иаидо (居合道:いあいどう), шартты түрде "ой-ниет пен дереу әрекет жолы" деп аударылады, иаидзюцудың жаңартылған түрі болып саналады, бірақ көбінесе іс жүзінде иаидзюцудан ешқандай айырмасы жоқ. "Дзюцу" (術) сөзінің "до" (道) сөзімен алмастырылуы – 20 ғасырда жеке және рухани дамуға баса назар аударудың бір бөлігі, көптеген жартылай жекпе-жек өнерлерінде болған эволюция. Иаидо жағдайында, кейбір мектептер бағдарламаны өзгертпей, тек атауын ғана өзгертіп, ал басқалары жауынгерлік дайындықтан рухани өсуге толыққанды көшті. Кендо сияқты, Иаидо көбінесе Жапония Кендо Федерациясының басшылығымен жүзеге асырылады, сондықтан Кендо клубында Иаидомен шұғылдану да жиі кездеседі.
Айкидо
Айкидо (合氣道:あいきどう) "кимен үйлесімділікке жол" дегенді білдіреді. Бұл 1883 – 1969 жылдары Морихеи Уэсиба (植芝 盛平 Ueshiba Morihei) әзірлеген жапондық жекпе-жек өнері. Бұл өнер "соққы", "лақтыру" және "буын бұрау" техникаларынан тұрады және қарсыластың күшіне қарсы күш қолданбай, оның қозғалысына ілесіп, үйлесім табуымен танымал. Басты назар қарсыластың ырғағы мен ниетіне қосылып, оны күш қолданбастан бағытталған оптималды позиция мен уақытты табуға бағытталған. Айкидо негізін қалаушының рухани көзқарасын көрсететін шәкірттерінің жеке дамуына ерекше мән береді. Морихеи Уэсиба айкидоны негізінен Дайто рю айки-дзюдзюцудан дамытты, оған яри (槍; найза), джо (杖; қысқа таяқ) және, мүмкін, джиукен (銃剣; штык) сияқты жаттығу қозғалыстары енгізілді. Көптеген жағдайларда, айкидо шеберлерінің қозғалысына ең күшті әсер еткені – кеницутсу, сондықтан айкидомен айналысушы бос қолды семсерші сияқты қимылдайды.
Кюдо
Кюдо (弓道:きゅうどう), яғни "садақтың жолы" деген мағынаны білдіреді, жапондық садақ атудың қазіргі атауы. Бастапқыда Жапонияда "киудзюцу" - "садақтың өнері" - самурайлардың, яғни жапондық жауынгерлер класының білімі болған. Садақ – алыстан соққы беретін қару, ол әскери бөлімге қарсы күшті әлі алыста тұрғанда шабуылдауға мүмкіндік берген. Егер садақшылар атқа мінген болса, оларды жылдам қозғалатын қару платформасы ретінде одан да күшті пайдалануға болады. Садақшылар қамалдарды қоршау кезінде және теңіз шайқастарында да қолданылған. Алайда, 16 ғасырдан бастап оттық қарулар біртіндеп садақтың орнын басып, соғыс алаңындағы басты қару ретінде танылды. Садақ соғыс қаруы ретінде маңызын жоғалтқаннан кейін, буддизм, синтоизм, даосизм және конфуциандық ілімдердің ықпалымен жапондық садақ ату кюдоға, "садақтың жолына" айналды. Кейбір мектептерде кюдо жоғары деңгейде дамыған медитативтік практика ретінде, ал басқа мектептерде спорт түрі ретінде талқыланады.
Каратэ
Каратэ (空手) сөзбе-сөз "бос қол" дегенді білдіреді. Оны кейде "бос қол жолы" (空手道) деп те атайды. Алғашқыда ол "唐手" ("қытай қолы") деп аталатын, сонымен қатар "каратэ" деп айтылатын. Каратэ Окинава аралында пайда болды және техникалық тұрғыдан алғанда, Окинавалық, бірақ Киокушиннен (Шотокан және Годзюрю бөліктерінің бірігуі) басқа, бұрын Рюкю Корольдігі деп аталатын, қазір Жапонияның бір бөлігі. Каратэ – окинавалық "те" деп аталатын және қытай жекпе-жек өнерінің қосылуынан пайда болған. Бұл өнерді Жапонияның Хонсю аралындағы жаттығушылар қабылдап, дамытты. Каратэнің Хонсюға жолы Гичин Фунакошиден (船越 義珍 Фунакоши Гичин, 1868–1957) басталды, ол каратэнің әкесі деп есептеледі және Шотокан каратэсінің негізін қалаушы. Окинавалық каратэмен айналысатын адамдар Хонсюда тұрып, сабақ беріп жүргенімен, Фунакоши 1917 және 1922 жылдары білім министрлігінің демеушілігімен Токиода өткен дене шынықтыру көрмесінде каратэнің қоғамдық демонстрацияларын көрсетті. Осының нәтижесінде каратэ жаттығулары Жапонияның мемлекеттік мектеп жүйесіне енгізілді. Сол кезде ақ киімдер мен кю/дан жүйесі де (екеуі де дзюдоның негізін қалаушы Кано Джигоромен енгізілген) қабылданды. Каратэ жаттығуларының ерекшелігі – тұрақты позадан орындалатын, тікелей соққылар мен тепкілер. Бүгінде қолданылатын каратэ стильдерінің көптеген түрлері Фунакоши мен оның ұстаздары жасаған формаларды (ката) және Окинава шаруаларының егіс құралдары ретінде жасырған түрлі қаруларды қамтиды. Көптеген каратэ жаттығушылары жеңіл және контактісіз жарыстарға қатысса, кейбіреулері (мысалы, Киокушин каратэсі) қорғаныш құралдарының аз немесе толық болмауымен толық контактілі жарыстарда бәсекелеседі.
Шоринжи кемпо
Шоринджи Кемпо (少林寺拳法) – Шаолин кунг-фуының өзгертілген түрі ретінде танымал, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі өзін-өзі қорғау және өзін-өзі жетілдіру жаттығулары (行: gyo немесе тәртіп) жүйесі. Екі негізгі техникалық санат бар: гохо (剛法; соққылар, тепкілер және қорғану әрекеттері) және джухо (柔法; басып ұстау, буын бұрау және қашу). Оны 1947 жылы Дошин Со (宗 道臣) құрды, ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Маньчжурияда болған және соғыс аяқталғаннан кейін туған еліне оралғанда, жапон халқының сенімін қайта жаңғырту және кең ауқымда рухын көтеру қажеттігін сезінді. Шоринджи Кемпо алғашқыда 1940-1950 жылдары Жапонияда ірі ұлттық ұйымдардың (мысалы, Жапония темір жолы) қызметкерлерін қатыстыратын ірі бағдарламалар арқылы таныстырылды, бірақ кейін көптеген басқа елдерде де танымал болды. Бүгінде Дүниежүзілік Шоринджи Кемпо Ұйымының (WSKO) мәліметінше, 33 елде шамамен 1,5 миллион адам осы жүйені меңгеруде.
Аики
Айки (合気) принципін сипаттау немесе түсіндіру өте қиын. Айки сөзінің ең қарапайым аудармасы – "энергияны біріктіру", бірақ ол оның философиялық тереңдігін толыққанды көрсетпейді. Жалпы алғанда, бұл қарсыласты жеңу үшін оның күшіне тең келу принципі. Осы "тең келу", немесе "біріктіру", тіпті "үйлестіру" (ай сөзінің барлық дұрыс түсіндірмелері) деген ұғымда күрделілік жатыр. Күш сынасып, қарсыласпен "тең келу" мүмкін, тіпті өзара жоюға дейін баруы да ғажап емес. Бірақ бұл айки емес. Айки – қарсыластың күшіне тікелей соқтығыспау үшін оған физикалық және рухани жағынан бірігу ұғымымен сипатталады. Іс жүзінде, айки қарсыластың қозғалысына (физикалық жағы) және ниетіне (рухани жағы) бірігу арқылы, содан кейін қарсыластың еркіне қарсы тұрып, оның қозғалысын және ниетін өз бағытыңа бұру арқылы қол жеткізіледі. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл принцип құрту мақсатында қолданылған: басымдыққа ие болу және қарсыласты өлтіру үшін. Айкидоның қазіргі заманғы өнері айки принципін табысты қолдану арқылы қарсыласты бақылауға алу, оны ешқандай зиян келтірмей жеңуге болатындығы қағидасына негізделген.
Будо
Жапон тіліндегі жауынгерлік өнерге арналған термин, сөзбе-сөз "жауынгерлік жол" деген мағынаны білдіреді.
Бушидо
Самурай өмір салтының ар-ұжданды кодексі, қағидалары бойынша рыцарлыққа ұқсас, бірақ мәдени тұрғыдан мүлдем өзгеше. "Соғысшының жолы" деген мағына беретін Бушидоға адал жандар семсер немесе садақпен шеберлікке ие болып, зор ауырсыну мен қиындықтарға төтеп бере алады. Ол батылдық, қайрат және феодал (даймио) алдындағы адалдықты ең басты қасиеттер деп санайды.
Қия
Бұл – "күрес рухын" сипаттайтын термин. Іс жүзінде бұл көбінесе шабуыл жасағандағы дауыс шығаруды, қылықты білдіреді, ол дұрыс дем алуға көмектесумен қатар, қарсыласты әлсіретуге немесе алаңдатуға да себімі тигізеді.
Қатты және жұмсақ әдістер
Жапондық жекпе-жек өнерінде күш қолданудың екі түйір стратегиялық әдістемесі бар. Бірі – қатты әдіс (剛法), екіншісі – жұмсақ әдіс (柔法). Бұл ұғымдардың өзінде олардың бөлек болғанымен, тең және өзара байланысты екендігі жатыр, бұл олардың қытайлық инь және ян принциптерімен философиялық байланысына сәйкес келеді (Jp. : ин және йо). Қатты әдіс қарсы күшке тікелей қарсы күш қолдану арқылы сипатталады. Іс жүзінде, бұл қарсыласқа тікелей шабуыл болуы мүмкін, ол қарсыласқа қарай қозғалыспен және соққымен бірге жүреді. Қорғаушының шабуылды тоқтату немесе қағып алу арқылы өз орнында тұрып, қарсы тұруы – қатты әдіспен қорғанудың мысалы. Қатты әдіс әдістері көбінесе түзу сызықты деп есептеледі. Жұмсақ әдіс қарсы күштің әсерін болдырмау немесе қайта бағыттау арқылы күшті жанама түрде қолданумен сипатталады. Мысалы, шабуылдан қашып өту және содан кейін шабуылшының дене мүшесіне күш түсіріп, оны тепе-теңдігінен шығару – жұмсақ әдістің мысалы. Жұмсақ әдіс әдістері көбінесе дөңгелек деп есептеледі. Бұл анықтамалар көбінесе "қатты стиль" және "жұмсақ стиль" жекпе-жек өнері арасындағы шатастыратын айырмашылықты тудырады. Шындығында, көптеген стильдер өздерінің ішкі терминологиясына қарамастан, екеуін де тәжірибелік тұрғыдан қолданады. Иннь және Ян принциптеріне сәйкес айырмашылықты талдаған философтар, егер олардың біреуі болмаса, жаттығушының дағдылары толық емес немесе жетілмейтін болады дейді, өйткені Иннь және Ян әрқайсысы толықтың жартысы ғана.
Шұхари
Шухари принципі оқудың үш сатысын сипаттайды.
Мектептер
Жапон тілінде сөзбе-сөз "ағын" деген мағынаны білдіретін риу – өнер саласының нақты бір мектебі.
Оқытушылар
Сенсей (先生) – АҚШ-тағы колледж профессоры сияқты, мұғалімге қолданылатын атау. Соке (宗家:そうけ) – рюдің басшысы, яғни "бас ұстаз" деген мағынаны береді.
Үлкендер мен кішілер
Аға студенттер (先輩) мен кіші студенттер (後輩) арасындағы қарым-қатынас жекпе-жек өнерінде емес, жалпы жапон және азия мәдениетінде пайда болған. Бұл қарым-қатынас жапондықтардың көптеген жағдайлардағы өзара әрекеттесуінің негізін құрайды, мысалы, бизнес, мектеп және спорт салаларында. Жапон жекпе-жек өнері мектептерінде оқыту процесінің бір бөлігіне айналды. Аға студент – одан кейін жаттығуды бастаған немесе одан төмен дәрежедегі барлық студенттерге аға болып саналады. Аға студенттің рөлі кіші студенттерді әдеп-салтқа, еңбек этикасына және мектеп үшін маңызды басқа да құндылықтарға баулуда маңызды. Кіші студенттер ағаларына құрметпен қарауға тиіс және аға студенттерге көшбасшылық дағдыларын дамытуға мүмкіндік беруде маңызды рөл атқарады. Аға студенттер ресми сабақтар өткізе де, өткізбесе де, олардың рөлі үлгі көрсету және қолдау арқылы кіші студенттерге ұстаздық жасау болып табылады.
Степендік жүйелер
Жапондық жекпе-жек өнерінде екі түрлі жүйе бар, бірақ кейбір мектептер оларды біріктіруге тырысады. 1868 жылға дейін қолданылған ескі жүйе лицензиялар немесе менкё тізіміне негізделген. Әдетте, деңгейлердің саны өте шешімді болды, соңында толыққанды білім беру лицензиясына (менкё кайден; 免許皆伝) қол жеткізілді. Ал қазіргі жүйе, күрес өнеріне дзюдо арқылы алғаш рет енгізілген, студенттер ресми емтихан процедуралары бойынша бірнеше сыныптар (кю) арқылы өсу арқылы, содан кейін дәрежелер (дан) бойынша жоғарылайды. Кейбір өнер түрлері деңгейлерді ажырату үшін тек ақ және қара белбеулерді пайдаланады, ал басқалары кю деңгейлері үшін түрлі-түсті белбеулерді қолданады.
Нысандар
Көп айтылғандай, формалар (ката) – жекпе-жек өнерінің негізгі құрылымы. Дегенмен, әртүрлі мектептер мен стильдер оларды үйренуге әртүрлі деңгейде мән береді.