Кіріспе

Орта биік неміс ақыны Готфрид фон Страсбург (шамамен 1210 жылы қайтыс болды) – XII ғасырдағы Тристан мен Изольт аңызының бейімделуі саналған, орта биік неміс сарайлық романы «Тристан» авторы. Готфридтің туындылары «Нибелунген әні» және Вольфрам фон Эшенбахтың «Парциваль» шығармаларымен қатар, неміс орта ғасырларының көрнекті повестьтік шедеврлерінің бірі деп есептеледі. Ол, сонымен қатар, қазірге дейін сақталған шағын көлемдегі лирикалық өлеңдердің авторы болуы мүмкін. Оның шығармалары Рихард Вагнердің 1865 жылғы «Тристан мен Изольда» операсына шабыт берді.

Өмір

Оның өмірінен басқа, Страсбургпен байланысы немесе оған жақындығы туралы ештеңе белгісіз. Дегенмен, ол жақсы әулеттен және мәртебелі болған, туған қаласы Страсбургте маңызды қалалық лауазымды атқарған адам болған сияқты. Бірақ ол неміс тілінде әрқашан «герр» емес, «мейстер» (шебер) деп аталғандықтан, ол рыцарь болмаған деп болжауға болады, бұл қорытынды «Тристан» шығармасындағы рыцарлық ерліктерге деген салқын қатынаспен расталады. «Тристан» күрт аяқталады, ал «Тристанды» аяқтауға ұсынған Ульрих фон Тюргейм мен Генрих фон Фрайбергтің куәлігіне сәйкес, Готфрид жұмысты аяқтамай қайтыс болды. Шығармадағы сілтемелер оның 13 ғасырдың басында жазылғандығын көрсетеді, ал 1210 жыл Готфридтің қайтыс болған күні ретінде қабылданады. Латын әдебиеті мен риторикалық теорияны жақсы білуі, оның жоғары деңгейдегі монастырь білімі алғандығын көрсетеді. Ол сонымен қатар музыка мен аң ауру туралы егжей-тегжейлі техникалық білімді көрсетеді, бұл оның замандастарының еңбектерінен әлдеқайда артық. Готфрид өзінің көрнекті әдеби замандастарының рыцарлық этикасынан гөрі, ортағасырлық гуманизмнің білімді дәстүріне көбірек сүйенді. Оған замандас христиан мистиктерінің, әсіресе Клерволық Бернардтың жазбалары да әсер еткен сияқты. Оның Страсбургте тұрғанын XIII ғасырдың бірінші жартысына жататын «Тристанның» ең көне қолжазбаларында алемандық және әсіресе алсас диалектісінің белгілері бар екендігі растайды.

Стиль

Готфридтің риторикалық стилі замандастары арасында өте ерекше. Ол өте күрделі, «Тристан» тұтастай ұйымдастырылуында, сондай-ақ жеке бөлімдердің құрылымында кеңінен қолданылған симметриялық құрылыммен сипатталады. Готфрид сөздер мен дыбыстардың әсем үлгілерін де пайдаланады, рифма, аллитерация және ассонанс сияқты тәсілдермен ойнайды. Толық талдау үшін Batts (1971) еңбегіне жүгініңіз. Готфрид стилінің ең маңызды белгілерінің бірі – оның иронияны шебер қолдануы, оның арқасында күлкілі де, трагедиялық әсерлерге қол жеткізіледі. Ол, мүмкін, заманауи қоғамға сынды жасыру үшін, айыпталудан сақтану мақсатында иронияға да жүгінген болуы мүмкін.

Мәтін

Тристанның мәтіні 19 548 жолдан тұрады және барлық сарай романдары сияқты, рифмаланған жұптармен жазылған. Прологтың бірінші бөлімі (1-44 жолдар) төрттіктермен жазылған және «төрттік пролог» деп аталады, ал мағыналы мазмұндағы төрттіктер жұптары оқиғаның негізгі бөлімдерін көрсетеді. Кейбір қолжазбаларда ірі әріптермен белгіленген төрттіктердің бас әріптері поэма бойына созылатын Готфрид, Тристан, Изольде есімдерімен акростих құрайды. Сонымен қатар, прологтағы төрттіктердің бас әріптері Дитерих есімін береді, бұл Готфридтің демеушісінің аты деп саналады. Егер Готфрид Тристанды аяқтаған болса, онда оның көлемі шамамен 24 000 жолға жетер еді.

Әңгіме

Бұл оқиға Тристанның ата-анасының танысуынан басталады. Пармени королі Ривалин король Маркедің Корнуоллдағы сотына барады, онда ол Маркедің әпкесі Бланшфлермен ғашық болады. Бланшефлер жүкті болады және жұп Пармениге ұрланып оралады, бірақ Ривалин шайқаста қаза табады. Ол жаңалықты естігенде, Бланшефлер қайтыс болады, бірақ сәби дүниеге келеді және аман қалады. Ол өзінің туған күні қайғылы болғандықтан Тристан деп аталады. Тристан Пармениде өседі, Ривалиннің маршалы Руалли Фонтанттың ұлы ретінде танылып, кемелді сарай қызметкері болады. Парменияға тоқтаған сауда кемесі бортында Тристанды норвегиялық экипаж ұрлап алады. Теңізде болғаннан кейін кемеде дауыл болады, экипаж Тристанды ұрлағаны үшін оларды Құдай жазалап жатыр деп санайды, сондықтан олар оны Корнуолл болып табылатын елге жағаға отырғызады. Тристан өзінің шеберлігімен таң қалдыратын аңшылық топқа кездеседі және оларды Марке сотына ертіп барады, онда оның көптеген жетістіктері оны танымал етеді, әсіресе Маркемен. Ақырында, бірнеше жыл іздегеннен кейін, Руал Корнуоллға келіп, Марктің немере інісі болып табылатын Тристанды табады. Тристанды рыцарь атады. Корнуолл Ирландияның патшасы Гурмунға оның ағасы, қорқынышты Морольд жинаған алым-салық төлеуге мәжбүр болады. Тристан Морольдты дуэльге шақырады және оны жеңеді, бірақ бұл процесте ол Морольдтың улы семсерінен жараланды. Ем іздеу үшін Тристан Ирландияға жасырын түрде (Тантрис деген атпен) саяхаттайды және Гурмунның патшайымы Изольдадан (Дана Изольда) емделуді талап етеді. Ол оның қызы, әдемі Изольданың сұлулығы мен жетістіктеріне таңғалады және Корнуоллға оралып, оны мадақтап ән салады. Тристанға қызғанышпен қарап, Марк кеңесшілері оны үйленуге итермелейді, сонда Тристан мұрагер ретінде құлатылуы мүмкін. Олар оның өлтірілуін үміттеніп, Тристанды Ирландияға жіберіп, Изольданы Маркеге тартуды ұсынады. Тристан Ирландияға (Тантрис ретінде) барып, ауылды қорқытып жүрген айдаһарды өлтіреді, осылайша Изольданың қолын алады. Алайда, Морольдтың бас сүйегінде бұрын табылған сынық Тантристің семсеріне сәйкес келетінін байқаған Изольда Тантристің шын мәнінде Тристан екенін түсінеді және ваннада отырғанда оны өлтіремін деп қорқытады. Оның анасы мен туысы Брангаен араласады және Тристан өзінің саяхат мақсатын түсіндіреді, бұл Ирландия мен Корнуолл арасындағы татулыққа әкеледі. Тристан Изольданы Маркеге келін ретінде алып, Корнуоллға кетеді. Дана Изольда Брангаенаға махаббатын нығайту үшін Марке мен Изольдаға үйлену тойында ішуге арналған сиқырлы ермек берді. Алайда, сапар барысында оны Тристан мен Изольда қателікпен ішіп алады. Олар бір-біріне деген сүйіспеншілігін мойындайды, бірақ оны жария ете алмайтынын біледі және Корнуоллға келгенге дейін кемеде қысқа уақытқа демалады. Мұнан кейін сүйіктілер Маркеді алдауға тырысатын интригалар сериясы жүреді, алғашқысы - үйлену түнінде, қыз Брангаен Иссольданы неке төсегінде алмастырады. Марк күдікті, бірақ әрдайым ғашықтардан алданады. Ақырында Марк олардың махаббатына мойынсұнып, оларды содан қуып шығады. Олар ғажайып өмір сүру үшін, ғажайып ғажайып далаға, махаббат үңгіріне барады. Марке кездейсоқ үңгірді тауып алады да, олардың бір-бірімен жақындасып жатқанын көреді. Алайда, оның жақындап келе жатқанын білген Тристан өзінің және Изольданың арасында семсерін қойып, Маркті алдап, олар тіпті сүйікті емес деп ойлайды. Құпия жасырын жері ашылған соң, ғашықтар сарайға қайта оралады. Алайда, Марк күдіктері қайтадан пайда болады және ақыры оларды бірге табады және енді олардың неке адалдығын бұзуына күмәндана алмайды. Тристан Нормандияға қашып кетеді, онда ол Арундль герцогының қызы Ақ қолдар Изольдамен кездеседі. Готфридтің өлеңі Тристанның екі Изольдаға деген эмоционалдық шатастығын білдіруімен аяқталады. Томасның осы уақытқа дейін сақталған өлеңінде Тристан ақ қолдар Изольдаға үйленеді, бірақ неке ешқашан толық болмайды. Тристан Изольда мен Брангаэнаның мүсіндерімен мүсіндер залын жасайды. Тристан Естульт ли Оргиллдің улы найзасымен жараланады және оны емдей алатын жалғыз Изольданы шақырады. Егер ол кемеде қайтса, оны алуға жіберілген кемеде ақ жағажай, ал егер ол бар болмаса, қара жағажай болады. Алайда ақ қолдардың қызғанышпен қызғанған Изольда желкеннің түсі туралы өтірік айтады, ал сұлу Изольда Тристанның қайғыдан өлгенін көруге келеді. Ол оны сүйіп, өледі.

Готфрид пен оның замандастары

Тристанның ең маңызды бөлімдерінің бірі, Томасқа ешбір қарызы жоқ, – бұл деп аталатын әдеби саяхат, онда Готфрид замандас лирикалық және повесть ақындарының бірнешеуін тізімдеп, олардың қасиеттерін бағалайды. Бұл неміс тіліндегі әдеби сынның алғашқы туындысы. Готфрид Миннезенгер Рейнмар фон Хагенау мен Вальтер фон дер Фогельвайдені, сондай-ақ повесть ақындары Хартман фон Ау, Генрих фон Велдеке және Блигер фон Штайнахты мақтайды, біріншісі – музыкалық шеберлігі үшін, екіншісі – айқындығы үшін, осы екі ерекшелік Готфридтің өзінің стилін анықтайды. Керісінше, ол Вольфрам фон Эшенбахты тікелей атамай, оның стилінің түсініксіздігі мен сөздік қорының мәдениетсіздігі үшін сынап бағалайды.

Қабылдау

Готфридтің "Тристан" атты еңбегінің 13-15 ғасырларға жататын 29 қолжазбасы белгілі. Олардың 11-і толық. Аяқталмаған "Тристанды" екі кейінгі ақын – 1235 жылы Ульрих фон Тюргейм және 1290 жылы Генрих фон Фрайберг аяқтады, бірақ олар әңгіменің соңғы бөлігі үшін Томас Тристанын емес, 1175 жыл шамасында жазылған Эйлхарт фон Обергенің ертерек және азырақ сарайлық нұсқасын көздік деп есептеді. Готфридтің жұмысының толық қолжазбаларының барлығы дерлік екінен басқа Ульрих немесе Генрихтің жалғасын қамтиды; біреуі Эйлхарттың жұмысының соңғы бөлігін пайдаланады. Тек біреуі жалғасы жоқ. Готфридтің еңбегін 13 ғасырдың соңындағы бірқатар жазушылар, соның ішінде Рудольф фон Эмс және Конрад фон Вюрцбург мақтады, және ол 14 ғасырдың соңғы үштен бірінде жазылған Ескі чех "Тристан" үшін Эйлхарт фон Оберге нұсқасымен және Генрих фон Фрайбергтің жалғасымен бірге көз ретінде қолданылды. Готфридтің өлеңі 15 ғасырда да көшіріліп тұрғанмен, "Тристан" оқиғасының Эйлхарт фон Обергенің азырақ күрделі баяндауы алғашқы баспа нұсқасының көзі болды – 1484 жылғы "Tristrant und Isalde", оны француз тіліндегі "Prose Tristan" (Roman de Tristan en Prose) деп аталатын прозалық нұсқамен шатастырмау керек. Готфридтің шығармалары 18 ғасырдың соңында қайта жаңғырылып, Рихард Вагнердің 1865 жылғы "Тристан мен Изольда" операсының бастауы болды.

Басылымдар

Готфридтің "Тристан" шығармасының алғашқы қазіргі заманғы басылымы 1785 жылы Кристиан Генрих Миллердің басылымы болды, содан бері көптеген басылымдар жарық көрді. Дегенмен, әлі күнге дейін толыққанды сындық басылым жоқ және үш басылым қолданылып келеді: Фридрих Ранке (Weidmann 1930, 1949 жылғы түзетулермен). Бұл – стандартты басылым, бірақ онда ғылыми аппарат жоқ. Рудигер Кронның (Reclam 1980) қазіргі неміс тіліне аудармасы, түсіндірмелері және эпилогы бар 3 томдық нұсқасы ең көп таралған. "Тристан" әдебиетінің барлығы мәтінге сілтеме жасағанда Ранке басылымының жол нөмірлерін пайдаланады. Цифрлық көшірме (Universitätsbibliothek Paderborn). Жол нөмірлері жоқ қарапайым мәтін (Projekt Gutenberg DE). К. Марольд (de Gruyter 1906), 2004 жылы Вернер Шрёдердің алды сөзімен қайта басылды. Р. Бехштейн (2 том, Лейпциг, 1870), Питер Ганц (2 том, Brockhaus 1978) редакциялаған, қайта қарастырылған нұсқасы жарық көрді, онда Бехштейннің түсіндірмелері бар және Ранке басылымынан айырмашылықтар көрсетілген.