Кіріспе

Әулие немесе діни тұлғаның өмірбаяны

Агиография ( /hæɡiˈɒɡrəfi/ ) – әулие немесе шіркеу басшысының өмірбаяны, сондай-ақ, кеңейтілген мағынада, кез келген әлемдік діндердегі уағызшы, дін қызметкері, негіз салушы, әулие, монах, қарындас немесе иконаның құрметтеп, идеализацияланған өмірбаяны. Ерте христиан агиографиясы өмірбаян немесе витадан, әулиелердің іс-әрекеттерінің немесе кереметтерінің сипаттамасынан (латынша vita – өмір, ортағасырлық өмірбаяндардың көпшілігінің атауы осымен басталады), әулиелердің шейіт болуының айғағынан (пассио деп аталады) немесе осылардың комбинациясынан тұруы мүмкін. Христиан агиографиясы Рим-католик шіркеуі, Шығыс православие шіркеуі, Шығыс православие шіркеулері және Шығыс шіркеуі қасиетті деп таныған ерлер мен әйелдердің өмірлеріне, әсіресе оларға жатқызылған кереметтеріне назар аударады. Буддизм, индуизм, даосизм, ислам, сикхизм және джайнизм сияқты басқа діни дәстүрлер де қасиетті күшпен нәрленген деп саналатын қасиеттілер, гурулар және басқа да тұлғалар туралы агиографиялық мәтіндерді (мысалы, сикхтердің Джанамсахилері) жасайды және сақтайды. Агиографиялық еңбектер, әсіресе орта ғасырлардағылары, институционалдық және жергілікті тарихты, сондай-ақ халықтық құлшылықтардың, әдет-ғұрыптардың және дәстүрлердің куәліктерін қамти алады. Дегенмен, қазіргі заманғы, шіркеулік емес туындыларға қатысты айтқанда, "агиография" термині көбінесе авторлары сынсыз немесе тақырыптарына тым құрметпен қараған өмірбаяндар мен тарихтарды сынайтын мағынада қолданылады.

Даму

Хагиография ертедегі христиан шіркеуінде маңызды әдеби жанрды құрады, шабыттандыратын әңгімелер мен аңыздармен қатар, белгілі бір ақпараттық тарихты ұсынып. Бір киелі туралы хагиографиялық мәліметтер – биография (vita), киелінің іс-әрекеттерінің немесе кереметтерінің сипаттамасы, киелінің шейіттік қасіреті (passio) туралы баяндама, не олардың бірінен тұруы мүмкін. Қасиеттілердің өмірін баяндау жанры алғаш рет Рим империясында христиан шейіттері туралы аңыздар жазылғанда пайда болды. Олардың қайтыс болған күндері шейіттер тізіміне (мартырология) негіз болды. IV ғасырда қасиеттілердің өмірінің каталогтарының үш негізгі түрі болды: жылдық күнтізбе каталогы немесе менаион (грекше μηναῖον, менаион – «айлық» (сөйлемше, орта есімше), сөзбе-сөз – «ай бойынша»), уағыздарда оқылған қасиеттілердің өмірбаяндары; синаксарион («жинақтайтын нәрсе»; грекше συναξάριον, σύναξις – «жиналыс», «жинақтау», «жинақ»), немесе күндері бойынша реттелген қасиеттілердің өмірінің қысқаша нұсқасы; патерикон («Әкелер»; грекше πατερικόν; грек және латын тілдерінде pater – «әке» деген мағынаны білдіреді), немесе каталогты құрастырушы таңдаған нақты қасиеттілердің өмірбаяндары. Қасиеттілердің алғашқы өмірлері 4-ші ғасырдан бастап аскеттік өмір салған шөл әкелеріне арналған. Мысырлық Антонийдің өмірі әдетте христиандық биографияның осы жаңа жанрының алғашқы үлгісі деп есептеледі. Батыс Еуропада хагиография орта ғасырлардағы шабыттандыратын тарихты зерттеудің маңызды құралы болды. Жакоб де Ворагиннің «Алтын аңызы» көптеген ортағасырлық хагиографиялық материалдарды жинақтады, керемет оқиғаларға ерекше назар аударды. Өмірлер көбінесе жергілікті немесе ұлттық мемлекеттердің құрметіне жазылды, әсіресе қасиетті орындарға қажылық сапарларын дамыту үшін. Польшадағы Гнезн соборының бронзалық Гнезн есіктері – Еуропадағы киелі адамның өмірін бейнелейтін жалғыз романдық есіктер. Соборда жерленген Прагалық әулие Адальберттің өмірі 18 сахнада бейнеленген, бұл оның жоғалған әсем безенділген бір данасына негізделген болуы мүмкін. Болландист қоғамы христиан қасиеттілерінің өміріне қатысты материалдарды зерттеуді, академиялық жинақтауды, бағалауды және жариялауды жалғастыруда (Акта Санкторум қараңыз).

Ортағасырлық Ирландия

Ирландия бай агиографиялық дәстүрімен және Орта ғасырларда жасалған көптеген материалдармен ерекшеленеді. Ирланд хагиографтары негізінен латын тілінде жазған, бірақ кейінірек әулиелердің өмірінің бір бөлігі хагиографтың туған ирланд тілінде жазылды. Ерекше атауға лайықтары – Ирландияның үш қасиетті қамқоршысы: Әулие Патрик, Әулие Колумба (латын тілінде)/Колм Килле (ирланд тілінде) және Әулие Бригитта/Бригид. Ең ерте сақталған өмірді Когитос жазған. Сонымен қатар, христиан әулиелерінің мерекелеріне арналған бірнеше ирланд күнтізбесі (кейде мартирологиялар немесе мерекелер туралы ғылымдар деп аталады) көптеген әртүрлі көздерден жинақталған әулиелер өмірінің қысқаша мазмұндамаларын қамтыды. Таллахт мартирологиясы және Оэнгуссо Фелиресі осыған қатысты маңызды мысалдар. Мұндай агиографиялық күнтізбелер континенттік күнтізбелер үлгісімен жергілікті ирланд әулиелерінің тізімін жасауда маңызды рөл атқарды.

Шығыс православие

10 ғасырда Византиялық монах Симеон Метафраст қасиеттілердің өмірбаянын жаңа жанрға айналдырған бірінші адам болды, оған нұсқаулық және мадақтау сипаты берді. Оның қасиеттілердің өмірбаянының каталогы барлық батыс және шығыс агиографтары үшін стандартқа айналды, олар қасиеттілердің өмірлерінің нақты фактілерінен біртіндеп алшақтап, идеалды қасиеттілердің салыстырмалы өмірбаяндары мен бейнелерін жасады. Өткен жылдар ішінде қасиеттілердің өмірбаяны жанры көптеген әңгімелер мен поэтикалық бейнелерді (көбінесе христиандықтан бұрынғы шығу тегі, мысалы, айдаһармен күресу сияқты), ортағасырлық мысалдарды, қысқа әңгімелер мен анекдоттарды сіңіріп алды. Қасиеттілердің өмірбаяны жанры славян әлеміне 9-шы ғасырдың соңы мен 10-шы ғасырдың басында Болгария империясында енгізілді, онда Кирилл мен Мефодий, Охридтік Климент және Преславтық Наум туралы алғашқы түпнұсқа агиографиялар жазылды. Кейін болгарлар бұл жанрды, жазумен және грек тілінен аудармалармен бірге Киев Русіне әкелді. 11-шы ғасырда олар алғашқы қасиеттілерінің өмірбаянын жасай бастады, мысалы Борис пен Глеб, Теодосий Печерский және т.б. 16-шы ғасырда митрополит Макарий орыс әулиелерінің тізімін кеңейтіп, олардың өмірбаянын жазу процесін бақылады. Олардың барлығы «Великие Четьи Минеи» (Ұлы Менайон оқырманы) деп аталатын каталогқа жинақталды, ол жылдың әр айына сәйкес 12 томнан тұрады. 1684–1705 жылдары Ростовтың Димитрий оларды қайта қарастырып, кеңейтті. «Александр Невскийдің өмірі» – сол дәуірдегі ең маңызды агиографиялық еңбектердің бірі болды. Бүгінде қасиеттілердің өмірбаяны жанрындағы еңбектер құнды тарихи деректер көзі болып табылады және өткеннің әртүрлі әлеуметтік идеяларының, дүниетанымының және эстетикалық ұғымдарының көрінісі болып саналады.

Шығыс православиесі

Шығыс православие шіркеулерінің де өздерінің агиографиялық дәстүрлері бар. Мысалы, Эфиопия православиелік Тевахедо шіркеуінің геиз тіліндегі қасиеттілердің өмірбаяндары "гадл" (Қасиетті өмір) деп аталады. Жергілікті қасиеттілер туралы шамамен 200 өмірбаян бар. Олар ортағасырлық Эфиопия жазбаларының ең маңыздыларының бірі болып табылады, және кейбіреулерінде дәл тарихи мәліметтер кездеседі. Бұл өмірбаянды қасиеттілердің шәкірттері жазған. Кейбіреулері қасиеттінің қайтыс болғаннан соң көп уақыт өткенде жазылса, ал басқалары оның дүниеден озғаннан көп ұзамай жазылған. Қасиетті Михаил туралы көне нубиялық өмірбаянның фрагменттері сақталған.

Иудаизм

Яһуди агиографиялық жазбалары Талмуд және Каббала жазбаларында, сондай-ақ кейінірек Хасидтік қозғалыста жиі кездеседі.

Ислам діні

Исламдағы хагиография 8-шы ғасырда араб тілінде Пайғамбар Мұхаммедтің өмірбаяны туралы жазумен басталды, бұл дәстүр sīra деп аталады. Шамамен 10-шы ғасырдан бастап, манақиб деп белгілі жанр пайда болды, ол шариғат туралы ислами ойлардың әртүрлі мектептерін (мадхаб) құрған имамдардың (мадхаб) және Суфи қасиеттілерінің өмірбаяндарын қамтиды. Уақыт өте келе, манақиб жанрында Суфилер мен олардың кереметтері туралы хагиография басымдыққа ие болды. Сол сияқты, Пайғамбардың өмірбаянына қатысты хадистер мен басқа да биографиялық ақпараттарды зерттеудің ерте ислами дәуірінің ықпалымен парсы ғалымдары 11-ші ғасырда парсы хагиографиясын, көбінесе Суфи қасиеттілері туралы жазуды бастады. Түрік аймақтарының исламдануы 13-шы ғасырдан басталып, 16-шы ғасырда қарқын алып, түрік қасиеттілерінің өмірбаяндарын жасауға әкелді. 1925 жылға дейін, Мұстафа Кемал Ататүрк (1938 жылы қайтыс болды) Суфи бауырластықтарына тыйым салғанға дейін, шығарылым динамикалық болып, тарихи-биографиялық жазудағы ғылыми дамумен бірге жүрді. 1950 және 1980 жылдары Түркия ислами амалдарға қатысты заңдық шектеулерді жеңілдеткенде, Суфилер хагиография жариялауға қайта оралды, бұл үрдіс 21-ші ғасырда да жалғасуда.

Басқа топтар

Саентология шіркеуі құрастырған Л. Рон Хаббардтың псевдобиографиясы көбінесе жоғары дәрежеде көркемделінген қасиетті өмірбаян ретінде сипатталады.