Жұбайларды таңдау жүйесі – Shidduch. Яһудилер арасындағы дәстүрлі некеге арналған таныстыру, міндеттілік ретінде қарастырылады. Отбасы мүшелерінің рөлі зор.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шиддух (жөнінде, көпше түрі – Шиддухим (арамейше שידוכין shidduchin) – еврей жігіттері мен қыздарының ортодоксалды еврей қауымдарында некеге тұру мақсатында бір-бірімен таныстырылатын үйлесімділік жүйесі.
System of matchmaking in for Jewish singles
The Shidduch (, pl. shidduchim שִׁדּוּכִים, Aramaic שידוכין shidduchin) is a system of matchmaking in which Jewish singles are introduced to one another in Orthodox Jewish communities for the purpose of marriage.
Іс-әрекет
Бұрынғы уақытта және бүгінгі күнге дейін кейбір консервативті православиелік яһудилер арасында кездесулер некелік серіктес іздеумен ғана шектелген. Екі тарап та (әдетте ата-аналар, жақын туыстар немесе достар, сондай-ақ өзінің болашақ жұбайы) болашақ серіктес туралы ақпарат жинап, сұрақтар қояды (мысалы, мінезі, ақыл-ойы, білім деңгейі, қаржылық жағдайы, отбасы және денсаулық жағдайы, сыртқы келбеті, діни салттарды сақтау деңгейі). Шиддух көбінесе үй-бүлө мүшелерінің, достарының немесе басқалардың ұсынысымен басталады, олар үйленуді мцва немесе парыз деп санайды. Кейбіреулер бұл іспен кәсіби түрде айналысып, қызметтері үшін төлем алады. Кәсіби үйлендірушілер шадхан деп аталады, бірақ шиддух жасаған кез келген адам сол шиддухтың шадханы болып есептеледі. Ұсыныс жасалғаннан кейін, болашақ жұбайлар бір-біріне сәйкес келе ме, жоқ па, соны анықтау үшін бірнеше рет кездеседі. Құдалық туралы жариялауға дейін кездесулердің саны әртүрлі болуы мүмкін, ол қоғамға байланысты. Кейбір жерлерде бұл процесс бірнеше айға созылуы мүмкін. Ал қатаң қоғамдарда жұбайлар алғашқы кездесуден кейін бірнеше күннің ішінде шешім қабылдауы мүмкін. Шиддухтарды бастауға арналған жас та қоғамға қарай өзгереді. Фрум айналысында, әсіресе хасидтер арасында, он сегіз жасқа келгенде шиддухтар басталады және шадханимдер назар аударады. Шиддух арқылы үйленуді қолдаушылар бұл дәстүрлі яһуди дінінің тзнютқа деген көзқарасына сай келеді деп санайды, ол ерлер мен әйелдер арасындағы қарым-қатынаста адалдық пен ұялылықты сақтауды, ізгіліксіздікті болдырмауды қамтамасыз етеді. Бұл сондай-ақ болашақ жұбайларды табу мүмкіндігі шектеулі шағын еврей қауымдастықтары үшін де пайдалы, себебі оларға үміткерлердің кең ауқымын қарастыруға мүмкіндік береді. Егер шиддух сәтті болмаса, шадханға хабарласып, екінші тарапқа келісімнің орындалмағанын айтады. Шиддух сәтті аяқталса, жұбайлар шадханға оның табысқа жеткенін хабарлайды. Соңғы жылдары интернетте шиддухқа арналған бірнеше сайттар пайда болды.
In the past and until today in some more conservative Orthodox Jewish circles, dating was limited to the search for a marriage partner. Both sides (usually the parents, close relatives or friends of the persons involved, and the singles themselves) make inquiries about the prospective partner (e. g., on his/her character, intelligence, level of learning, financial status, family and health status, appearance, and level of religious observance). A shidduch often begins with a recommendation from family members, friends, or others who see matchmaking as a mitzvah, or commandment. Some engage in it as a profession and charge a fee for their services. Usually, a professional matchmaker is called a shadchan, but anyone who makes a shidduch is considered the shadchan for it. After the match has been proposed, the prospective partners meet a number of times to gain a sense of whether they are right for one another. The number of dates prior to announcing an engagement may vary by community. In some, the dating continues several months. In stricter communities, the couple may decide a few days after originally meeting with each other. Also, the age when shidduchim start may vary by community. In frum circles, especially among Hasidim, eighteen is the age when shidduchim start and shadchanim take notice. Those who support marriage by shidduch believe that it complies with traditional Judaism's outlook on Tzniut, modest behaviour in relations between men and women, and prevents promiscuity. It may also be helpful in small Jewish communities where meeting prospective marriage partners is limited, and this gives them access to a broader spectrum of potential candidates. If the shidduch does not succeed, the shadchan is usually contacted and tells the other side that the arrangement will not be going ahead. If the shidduch is successful, the couple informs the shadchan of its success. In recent years, a number of shidduchim sites have appeared on the Internet.
Башоу
Болашақ серіктестер бір-бірімен кездеседі немесе қатаң хареди қоғамдарында «башоуға» қатысады немесе бірге отырады. Бұл практика «эскортталған жартылай кездесу» деп аталады. Типик башоу келесідей өтеді: жас жігіт ата-анасымен бірге жас қыздың үйіне (немесе біреудің үйіне) барып, болашақ жұптың үйлесімділігін бағалайды. Екі тараптың ата-аналары бір-бірімен сөйлесіп, жағдай жұмсақ болған соң, екінші бөлмеге өтеді де, жігіт пен қызды тұрғын бөлмеде қалдырады. Кейбіреулер осы мүмкіндікті маңызды сұрақтар қою үшін пайдаланады, ал кейбіреулер керісінше, бір-бірін ұнататынын білуге тырысады, көбінесе шадханнан немесе басқалардан алған ақпаратқа сенеді. Құдалық туралы хабарлауға дейінгі башоулардың саны әртүрлі болады – біреулер көп башоу өткізеді, ал енді біреулерде, әсіресе хасидтік раввиндердің балаларында, бір ғана башоу болады.
The prospective partners either date each other, or, in stricter Haredi communities, they go to a "bashow", or sit in. The practice has been called "a chaperoned quasi date". A typical bashow scene is that the young man, with his parents, goes to see the young woman in her house (or that of someone hosting), to see if the prospective couple are compatible. Both sets of parents talk to each other, and then, when the setting is more relaxed, they go into another room, leaving the man and woman in the living room to speak among themselves. Some use this opportunity to actually ask each other pertinent questions, while some just want to see if they like each other, relying more on the information they got from the shadchen or from other people. The number of bashows prior to announcing an engagement varies, as some have many bashows, while others have as few as one, which is typical among the children of Hasidic Rebbes.
Башерт
Башерт (немесе бешерт; идиш: באַשערט) – «тағдыр» деген мағынаны білдіреді. (Орта неміс тіліндегі beschern сөзімен салыстырыңыз: «алдын ала белгілеу, тағайындау, үлестіру». Сонымен қатар, неміс тіліндегі beschert сөзі «сыйланған» немесе «берілген» деген мағынаны білдіреді. Ал кейбір адамдар бұл сөздің идиш тіліндегі «шер» сөзінен, яғни «қайшы» немесе «қиялағыштан» шыққан деген пікірде, бірақ бұл этимология одан аз ықтимал.) Көбінесе адамның Құдайдың алдын ала белгілеген жұбайы немесе жан серігі туралы сөйлескенде қолданылады, оны баширт (әйел) немесе баширт (еркек) деп атайды. Сондай-ақ, ықпалды немесе маңызды оқиғаның, достықтың немесе жағдайдың тағдыры мен бағытын білдіру үшін де қолданылады. Қазіргі заманда еврей жастары өз баширтін іздеп жүрмін дейді, яғни өте үйлесімді, бір-бірін толықтыратын адамды іздеп жүр екенін білдіреді. Адамның кіммен үйленесізі алдын ала белгіленгендіктен, жұбайының некелік өмірі қалай болса да, ол анықтама бойынша оның баширті болып саналады.
Bashert (or beshert; Yiddish: באַשערט) means "destiny". (Compare Middle High German beschern: “to preordain, destine, allot, distribute”. Compare also German beschert, meaning "bestowed" or "given". Others insist that it comes from the Yiddish sher meaning "scissors" or "shears"; this etymology is less likely.) It is often used to refer to one's divinely foreordained spouse or soulmate, who is called one's basherte (female) or basherter (male). It can also be used to express the seeming fate or destiny of an auspicious or important event, friendship, or happening. In modern usage, Jewish singles will say that they are looking for their bashert, meaning they are looking for that person who will complement them perfectly, and whom they will complement perfectly. Since it is considered to have been Heavenly foreordained whom one will marry, one's spouse is considered to be one's bashert by definition, independent of whether the couple's marital life works out well or not.
Зивуг
Біршама байланысты сөз – зивуг. Бұл сөзде еврей сөзі zug, яғни "жұп" сөзінің әріптері бар; транслитерация да сол сөздің бір бөлігімен сәйкес келеді. Құдай яһуди жұбайларының "Ихудим" бірігулерінен де ләззат алады: Шехина осы одақта, "некеде" қатысады. Барлық тілек Құдайға болсын, ал барлық қуаныш "иләһи рухани бастаудан" келуі керек.
A somewhat related word is zivug. The word includes the letters for the Hebrew word zug, pair; the transliteration subsets/matches too. God has pleasure also with the Yichudim of Jewish couple: Shekhinah is present with union the "wedding". All desire may be for God, and all pleasures come from "divine spiritual source".
Киелі кітаптағы некелесу
Таурат кітабындағы алғашқы шаддух – яғни яһуди патриархы Ыбырайымның қызметшісі Елизаердің, қожайынының ұлы Ысқаққа жасаған үйлену ұсынысы (Жаратылыс кітабы, 24-тарау). Ыбырайым оған өз руынан әйел таңдауға қатысты нақты нұсқау берді. Елизаер Ыбырайымның қалауын орындау үшін қожайынының туған жеріне сапар шегіп, құдыққа жетті. Құдайдан басшылық тілеп, құдыққа келген саяхатшыға ізгі әйел қалай қарауы керектігін баяндап қысқаша дұға еткен соң, Рабиға пайда болды және Елизаердің дұғасында айтылғанның бәрін істеді. Содан кейін Елизаер Рабиғаның отбасына барып, оны Ысқаққа әйел ретінде алып кетуге рұқсат сұрады. Рұқсат алғаннан кейін Рабиға Елизаермен бірге Ысқаққа қайтып келді. Дегенмен, Ысқақ оған үйленуге келіспес бұрын, оның кім екенін білді (Раши, Жаратылыс кітабына 24:67-ге түсіндірме). Бірақ Елизаер Рабиғаны Кәнаанға алып кетуді ұсынғанда, Рабиғаның отбасы: «Қыздан сұрайық» (яғни Рабиғадан сұрайық) деді. Бұл яһуди ата-аналарына үйлену кезінде балаларының пікірін ескеруге нұсқау ретінде қарастырылады. Дұрыс тәртіп сақталса да, бұл шешімнің соңы емес – яһудилер соңғы шешімді басқа жоспарлары бар Құдайға тиесілі деп санайды (Жақып пен Лияның үйленуін салыстырып қараңыз).
The first recorded shidduch in the Torah was the match that Eliezer, the servant of the Jewish patriarch Abraham, made for his master's son Isaac (Genesis Ch. 24). Abraham gave him specific instructions to choose a woman from Abraham's own tribe. Eliezer traveled to his master's homeland to fulfill Abraham's wishes, arriving at a well. After a short prayer to God for guidance, describing how a virtuous woman might act toward a traveling stranger at the well, Rebekah appeared on the scene, and did everything described in Eliezer's prayer. Eliezer then went with Rebekah to her family, and appealed to them for permission to take Rebekah back with him to be Isaac's wife. Once this permission was granted, Rebekah joined Eliezer on the road home to Isaac. Even so, Isaac gained his own impression of her before agreeing to marry her (Rashi, commentary to Genesis 24:67). However, when Eliezer proposes to take Rebekah back to Isaac in Canaan, he is told by Rebekah's family: "Let us ask the maiden" (i. e., Rebekah). This is taken as an instruction for Jewish parents to weigh their child's opinion in the balance during an arranged marriage. Regardless of whether proper procedure is followed, this is not the end of the decision it is believed by Jews that the final say belongs to God, who may have different plans (compare with the match of Jacob and Leah).
Талмуд деректері
Талмудта (Bavli Kiddushin 12a, бірінші нұсқасы) академия басшысы Абба Ариха, егер адамдар шиддухсыз, яғни алдын ала келісімсіз үйленсе, оларға дене жазасын қолайынша беретіні айтылған. Мәтінде оның әрекеттерінің үш нұсқасы келтірілген; қалған екі нұсқа бірін-бірімен келіспейді. Кейбір ғалымдар бірінші нұсқа бойынша үкім шығарады, ал басқалары қалған екі нұсқа бойынша үкім шығарады. Киддушин 41а-да ер адам көрмеген әйелге үйленбеуі керек екені, әйтпесе "құрметтесіңдер" заңын бұзуы мүмкін екені айтылған. "Шидух" және "шадхан" сөздерінің этимологиясы белгісіз. Орта ғасырлық раввин Ниссим бен Геррона (әдетте Ран деп аталады) оның түбін арамей тіліндегі "сабырлылық" деген сөзбен байланыстырады (Таргум, Судьялар кітабы 5:31-ге қараңыз) және шиддух процесінің басты мақсаты жастардың некеге тұрып, өмірге бейімделуі екенін түсіндіреді. Джастроудың пікірінше, бұл сөз "келісу" немесе "айқындау" (құдалықтың қаржылық шарттары) мағынасын білдіреді.
The Talmud (Bavli Kiddushin 12a, first version) states that academy head Abba Arikha would give corporal punishment to a man who would marry without shidduchin, that is, without prearrangement by the couple. The text gives three versions of his practice; the other two versions disagree. Some authorities rule according to the first version, while others rule according to the other two versions. In Kiddushin 41a, it states that a man should not marry a woman he has not seen, lest he come to violate "love your neighbour as yourself". The etymology of the words "shidduch" and "shadchan" is uncertain. The medieval rabbi Nissim of Gerona (commonly called Ran) traces it to the Aramaic word for "calm" (cf. Targum to the Book of Judges 5:31), and elaborates that the main purpose of the shidduch process is for young people to "settle down" into marriage. According to Jastrow, the word means to "negotiate" or "stipulate" (the financial terms of a betrothal).
Шадханс гельт
Шадханус (שדכנות) – сәтті жұптастыруға делдалдық жасаған тарапқа (тараптарға) төленетін ақша (, gelt). Бұл сыйлық емес, делдалдық комиссиясы, және оны қайырымдылыққа бөлінген қаражаттан төлеуге болмайды. Әдетте оны ата-аналар төлейді, және көбінесе олар тең мөлшерде төлейді.
Shadchanus (שדכנות) is the money (, gelt) paid to the party/parties who brokered a successful pairing. It is a brokerage fee, not a gift, and can't be paid from funds intended for charity ([[wikt:מעשר maaser). Usually it is paid by the parents, and it is common that each pays an equal amount.
Бат-Коэн
Тора заңдары бат-кохенге шаллал, дініне келген немесе босатылған құлға (ивритше евед мешукхрар) үйленуге рұқсат берсе де, Мидраш пен Талмуд Иоханан бар Наппаның кохеннің қызының кохенге үйленуі ең жақсы деп есептегенін айтады. Раввин Йоханан, егер бат-кохен кохен емес адамға үйленсе, күйеу жігіт үшін кедейлік немесе күйеу жігіттің қазасы сияқты күтілмеген салдарлар тууы мүмкін дейді. Бірақ егер күйеу жігіт Талмид Хахам болса, онда бұл тыйымға қатысты емес.
Although Torah law allows for a bat kohen to marry a challal, convert, or freed slave (Hebrew eved meshukhrar), the Midrash and Talmud cite Johanan bar Nappaha's view that a daughter of the kohen is best off marrying a kohen. Rabbi Yochanan maintains that in the event a bat kohen marries a non Kohen, undesired results for the groom are likely to surface, such as poverty or the demise of the groom. An exception to this taboo is if the groom is a Talmid Chacham.
Медициналық аспектілер
Ашкенази және сефарди қауымдарында бірқатар генетикалық аурулардың кең таралғанын ескере отырып, бірнеше ұйым (оның ішінде ең белгілісі – Дор Ешорим) жастардың үлкен топтарын анонимді түрде тексеруден өткізеді, оларға тек телефон нөмірі мен PIN-код беріледі. Егер үйленуге ниет білдірілсе ("шидух" ұсынылғанда), үміткерлер ұйымға телефон соғып, екі PIN-кодын енгізе алады және олардың одағы салдарынан қанағаттандырылмаған балалар дүниеге келу мүмкіндігін анықтай алады. Іске асыруы даулы болғанымен, бұл жүйе қолданысқа енгізілгеннен бері Tay-Sachs ауруы және басқа да генетикалық бұзылыстармен туған балалардың саны күрт азайды.
Considering the prevalence of a number of genetic diseases in both the Ashkenazi and Sephardi communities, several organisations (most notably Dor Yeshorim) routinely screen large groups of young people anonymously, only handing them a telephone number and a PIN. When a shidduch is suggested, the candidates can phone the organisation, enter both their PINs, and find out whether their union could result in critically disabled children. Although the implementation has been controversial, there has been a sharp decrease in the number of children born with Tay–Sachs disease and other genetic disorders since its inception.