Кіріспе

Шиддух (жөнінде, көпше түрі – Шиддухим (арамейше שידוכין shidduchin) – еврей жігіттері мен қыздарының ортодоксалды еврей қауымдарында некеге тұру мақсатында бір-бірімен таныстырылатын үйлесімділік жүйесі.

Іс-әрекет

Бұрынғы уақытта және бүгінгі күнге дейін кейбір консервативті православиелік яһудилер арасында кездесулер некелік серіктес іздеумен ғана шектелген. Екі тарап та (әдетте ата-аналар, жақын туыстар немесе достар, сондай-ақ өзінің болашақ жұбайы) болашақ серіктес туралы ақпарат жинап, сұрақтар қояды (мысалы, мінезі, ақыл-ойы, білім деңгейі, қаржылық жағдайы, отбасы және денсаулық жағдайы, сыртқы келбеті, діни салттарды сақтау деңгейі). Шиддух көбінесе үй-бүлө мүшелерінің, достарының немесе басқалардың ұсынысымен басталады, олар үйленуді мцва немесе парыз деп санайды. Кейбіреулер бұл іспен кәсіби түрде айналысып, қызметтері үшін төлем алады. Кәсіби үйлендірушілер шадхан деп аталады, бірақ шиддух жасаған кез келген адам сол шиддухтың шадханы болып есептеледі. Ұсыныс жасалғаннан кейін, болашақ жұбайлар бір-біріне сәйкес келе ме, жоқ па, соны анықтау үшін бірнеше рет кездеседі. Құдалық туралы жариялауға дейін кездесулердің саны әртүрлі болуы мүмкін, ол қоғамға байланысты. Кейбір жерлерде бұл процесс бірнеше айға созылуы мүмкін. Ал қатаң қоғамдарда жұбайлар алғашқы кездесуден кейін бірнеше күннің ішінде шешім қабылдауы мүмкін. Шиддухтарды бастауға арналған жас та қоғамға қарай өзгереді. Фрум айналысында, әсіресе хасидтер арасында, он сегіз жасқа келгенде шиддухтар басталады және шадханимдер назар аударады. Шиддух арқылы үйленуді қолдаушылар бұл дәстүрлі яһуди дінінің тзнютқа деген көзқарасына сай келеді деп санайды, ол ерлер мен әйелдер арасындағы қарым-қатынаста адалдық пен ұялылықты сақтауды, ізгіліксіздікті болдырмауды қамтамасыз етеді. Бұл сондай-ақ болашақ жұбайларды табу мүмкіндігі шектеулі шағын еврей қауымдастықтары үшін де пайдалы, себебі оларға үміткерлердің кең ауқымын қарастыруға мүмкіндік береді. Егер шиддух сәтті болмаса, шадханға хабарласып, екінші тарапқа келісімнің орындалмағанын айтады. Шиддух сәтті аяқталса, жұбайлар шадханға оның табысқа жеткенін хабарлайды. Соңғы жылдары интернетте шиддухқа арналған бірнеше сайттар пайда болды.

Башоу

Болашақ серіктестер бір-бірімен кездеседі немесе қатаң хареди қоғамдарында «башоуға» қатысады немесе бірге отырады. Бұл практика «эскортталған жартылай кездесу» деп аталады. Типик башоу келесідей өтеді: жас жігіт ата-анасымен бірге жас қыздың үйіне (немесе біреудің үйіне) барып, болашақ жұптың үйлесімділігін бағалайды. Екі тараптың ата-аналары бір-бірімен сөйлесіп, жағдай жұмсақ болған соң, екінші бөлмеге өтеді де, жігіт пен қызды тұрғын бөлмеде қалдырады. Кейбіреулер осы мүмкіндікті маңызды сұрақтар қою үшін пайдаланады, ал кейбіреулер керісінше, бір-бірін ұнататынын білуге тырысады, көбінесе шадханнан немесе басқалардан алған ақпаратқа сенеді. Құдалық туралы хабарлауға дейінгі башоулардың саны әртүрлі болады – біреулер көп башоу өткізеді, ал енді біреулерде, әсіресе хасидтік раввиндердің балаларында, бір ғана башоу болады.

Башерт

Башерт (немесе бешерт; идиш: באַשערט) – «тағдыр» деген мағынаны білдіреді. (Орта неміс тіліндегі beschern сөзімен салыстырыңыз: «алдын ала белгілеу, тағайындау, үлестіру». Сонымен қатар, неміс тіліндегі beschert сөзі «сыйланған» немесе «берілген» деген мағынаны білдіреді. Ал кейбір адамдар бұл сөздің идиш тіліндегі «шер» сөзінен, яғни «қайшы» немесе «қиялағыштан» шыққан деген пікірде, бірақ бұл этимология одан аз ықтимал.) Көбінесе адамның Құдайдың алдын ала белгілеген жұбайы немесе жан серігі туралы сөйлескенде қолданылады, оны баширт (әйел) немесе баширт (еркек) деп атайды. Сондай-ақ, ықпалды немесе маңызды оқиғаның, достықтың немесе жағдайдың тағдыры мен бағытын білдіру үшін де қолданылады. Қазіргі заманда еврей жастары өз баширтін іздеп жүрмін дейді, яғни өте үйлесімді, бір-бірін толықтыратын адамды іздеп жүр екенін білдіреді. Адамның кіммен үйленесізі алдын ала белгіленгендіктен, жұбайының некелік өмірі қалай болса да, ол анықтама бойынша оның баширті болып саналады.

Зивуг

Біршама байланысты сөз – зивуг. Бұл сөзде еврей сөзі zug, яғни "жұп" сөзінің әріптері бар; транслитерация да сол сөздің бір бөлігімен сәйкес келеді. Құдай яһуди жұбайларының "Ихудим" бірігулерінен де ләззат алады: Шехина осы одақта, "некеде" қатысады. Барлық тілек Құдайға болсын, ал барлық қуаныш "иләһи рухани бастаудан" келуі керек.

Киелі кітаптағы некелесу

Таурат кітабындағы алғашқы шаддух – яғни яһуди патриархы Ыбырайымның қызметшісі Елизаердің, қожайынының ұлы Ысқаққа жасаған үйлену ұсынысы (Жаратылыс кітабы, 24-тарау). Ыбырайым оған өз руынан әйел таңдауға қатысты нақты нұсқау берді. Елизаер Ыбырайымның қалауын орындау үшін қожайынының туған жеріне сапар шегіп, құдыққа жетті. Құдайдан басшылық тілеп, құдыққа келген саяхатшыға ізгі әйел қалай қарауы керектігін баяндап қысқаша дұға еткен соң, Рабиға пайда болды және Елизаердің дұғасында айтылғанның бәрін істеді. Содан кейін Елизаер Рабиғаның отбасына барып, оны Ысқаққа әйел ретінде алып кетуге рұқсат сұрады. Рұқсат алғаннан кейін Рабиға Елизаермен бірге Ысқаққа қайтып келді. Дегенмен, Ысқақ оған үйленуге келіспес бұрын, оның кім екенін білді (Раши, Жаратылыс кітабына 24:67-ге түсіндірме). Бірақ Елизаер Рабиғаны Кәнаанға алып кетуді ұсынғанда, Рабиғаның отбасы: «Қыздан сұрайық» (яғни Рабиғадан сұрайық) деді. Бұл яһуди ата-аналарына үйлену кезінде балаларының пікірін ескеруге нұсқау ретінде қарастырылады. Дұрыс тәртіп сақталса да, бұл шешімнің соңы емес – яһудилер соңғы шешімді басқа жоспарлары бар Құдайға тиесілі деп санайды (Жақып пен Лияның үйленуін салыстырып қараңыз).

Талмуд деректері

Талмудта (Bavli Kiddushin 12a, бірінші нұсқасы) академия басшысы Абба Ариха, егер адамдар шиддухсыз, яғни алдын ала келісімсіз үйленсе, оларға дене жазасын қолайынша беретіні айтылған. Мәтінде оның әрекеттерінің үш нұсқасы келтірілген; қалған екі нұсқа бірін-бірімен келіспейді. Кейбір ғалымдар бірінші нұсқа бойынша үкім шығарады, ал басқалары қалған екі нұсқа бойынша үкім шығарады. Киддушин 41а-да ер адам көрмеген әйелге үйленбеуі керек екені, әйтпесе "құрметтесіңдер" заңын бұзуы мүмкін екені айтылған. "Шидух" және "шадхан" сөздерінің этимологиясы белгісіз. Орта ғасырлық раввин Ниссим бен Геррона (әдетте Ран деп аталады) оның түбін арамей тіліндегі "сабырлылық" деген сөзбен байланыстырады (Таргум, Судьялар кітабы 5:31-ге қараңыз) және шиддух процесінің басты мақсаты жастардың некеге тұрып, өмірге бейімделуі екенін түсіндіреді. Джастроудың пікірінше, бұл сөз "келісу" немесе "айқындау" (құдалықтың қаржылық шарттары) мағынасын білдіреді.

Шадханс гельт

Шадханус (שדכנות) – сәтті жұптастыруға делдалдық жасаған тарапқа (тараптарға) төленетін ақша (, gelt). Бұл сыйлық емес, делдалдық комиссиясы, және оны қайырымдылыққа бөлінген қаражаттан төлеуге болмайды. Әдетте оны ата-аналар төлейді, және көбінесе олар тең мөлшерде төлейді.

Бат-Коэн

Тора заңдары бат-кохенге шаллал, дініне келген немесе босатылған құлға (ивритше евед мешукхрар) үйленуге рұқсат берсе де, Мидраш пен Талмуд Иоханан бар Наппаның кохеннің қызының кохенге үйленуі ең жақсы деп есептегенін айтады. Раввин Йоханан, егер бат-кохен кохен емес адамға үйленсе, күйеу жігіт үшін кедейлік немесе күйеу жігіттің қазасы сияқты күтілмеген салдарлар тууы мүмкін дейді. Бірақ егер күйеу жігіт Талмид Хахам болса, онда бұл тыйымға қатысты емес.

Медициналық аспектілер

Ашкенази және сефарди қауымдарында бірқатар генетикалық аурулардың кең таралғанын ескере отырып, бірнеше ұйым (оның ішінде ең белгілісі – Дор Ешорим) жастардың үлкен топтарын анонимді түрде тексеруден өткізеді, оларға тек телефон нөмірі мен PIN-код беріледі. Егер үйленуге ниет білдірілсе ("шидух" ұсынылғанда), үміткерлер ұйымға телефон соғып, екі PIN-кодын енгізе алады және олардың одағы салдарынан қанағаттандырылмаған балалар дүниеге келу мүмкіндігін анықтай алады. Іске асыруы даулы болғанымен, бұл жүйе қолданысқа енгізілгеннен бері Tay-Sachs ауруы және басқа да генетикалық бұзылыстармен туған балалардың саны күрт азайды.