Кіріспе
Болгар тілі (Болгар, Болғар, Болгар деп те аталады) – болғарлар сөйлеген, қолданыстан шығып кеткен оғыр түркі тілі. Бұл атау 7 ғасырдың ортасында Ежелгі Ұлы Болгария мемлекетін құрған, ал 680 жылдарға қарай Дунай Болгариясын құрған болғар тайпаларынан шыққан. Бұл тіл Дунай Болгариясында (Ескі болгар тілінің пайдасына) жойылғанмен, Волга Болгариясында сақталып, кейіннен қазіргі чуваш тілімен ығыстырылды. Чуваш тілінен басқа, болгар тілі – оғыр түркі тілдерінің анық белгілі бір тілі болып саналады. Ғұн, хазар және сабыр сияқты басқа тілдерді оғыр түркі тілдеріне қосу мәселесі тарихи жазбалардың жеткіліксіздігіне байланысты әлі де болжамдар деңгейінде қалып отыр. Кейбір ғалымдар ғын тілінің болгар тілімен және қазіргі чуваш тілімен тығыз байланысы болғанын айтады және осы кеңейтілген топты жеке ғын-болгар тілдері деп атайды. Дегенмен, мұндай пікірлер нақты тілдік дәлелдерге негізделмеген, себебі ғын тілінен тек бірнеше сөздер мен жеке есімдер ғана белгілі. Ғалымдар ғын тілін жіктеуге келмейтін тіл деп санайды.
Bulgar (also known as Bulghar, Bolgar, or Bolghar) is an extinct Oghuric Turkic language spoken by the Bulgars. The name is derived from the Bulgars, a tribal association that established the Bulgar state known as Old Great Bulgaria in the mid 7th century, giving rise to the Danubian Bulgaria by the 680s. While the language was extinct in Danubian Bulgaria (in favour of Old Bulgarian), it persisted in Volga Bulgaria, eventually being replaced by the modern Chuvash language. Other than Chuvash, Bulgar is the only language to be definitively classified as an Oghur Turkic language. The inclusion of other languages such as Hunnish, Khazar and Sabir within Oghur Turkic remains speculative owing to the paucity of historical records. Some scholars suggest Hunnish had strong ties with Bulgar and to modern Chuvash and refer to this extended grouping as separate Hunno Bulgar languages. However, such speculations are not based on proper linguistic evidence, since the language of the Huns is almost unknown except for a few attested words and personal names. Scholars generally consider Hunnish as unclassifiable.
Қатысу
Негізгі ғылыми еңбектер болгар тілін түркі тілдерінің "Лир" тармағына жатқызады, оны "Шаз" түркі тіліне қарама-қарсы "Оғұз түркі тілі", "Лир түркі тілі" немесе тіпті "Болгар түркі тілі" деп атайды. "Лир" тармағы Оғұз тіліндегі /r/ дыбысының, жалпы түркі (немесе "Шаз" түркі) тіліндегі /z/ дыбысына және Оғұз тіліндегі /l/ дыбысының, жалпы түркі (Шаз түркі) тіліндегі /š/ дыбысына сәйкес келуімен сипатталады. Ал Истахри (Х ғ. б.з.) былай деп мәлімдеген: "Хазарлардың тілі түрік және парсы тілдерінен өзгеше, тіпті адамзаттың ешбір тобының тілімен де ортақ емес. Болгарлардың тілі хазарлардың тіліне ұқсас, бірақ буртастардың тілі басқа." Осы тілдік топтан қазірге дейін сақталған жалғыз тіл – чуваш тілі. Ол болгар тілінің ғұн тілдері отбасынан шыққандығын, яғни Оғұз тілдеріне жататындығын тұжырымдайды. Болгар ғалымы Антуанета Гранбергтің пікірінше, ғұн-болгар тілінің жағдайы ғұн және оғұз халықтарының Шығыстан Батысқа кең көші-қонымен күрделене түседі. Бұл көші-қон оларды Қытай және Рим сияқты түрлі елдермен, көршілермен, мәдениеттермен және тілдермен байланыстырды. Ғұн-болгар тілдері отбасының тілдік ерекшеленуі әлі толыққанды анықталған жоқ. Ғұн-болгар тілінің Қытайдың солтүстік-батыс шекарасында б.з.б. 3-5 ғасырларда қалыптасқан деп саналады.
Болгарияның көзқарасы
Екінші жағынан, кейбір болгар тарихшылары, әсіресе соңғы онжылдықтарда, болгар тілін иран тілдері тобымен байланыстырады (көбінесе Памир тілдері айтылады), қазіргі болгар тілінде иран сөздерінің болуын атап көрсетеді. Болгария тарихы мен тілі саласындағы маман Раймонд Детрездің пікірінше, мұндай көзқарастар түрікке қарсы сезімдерге негізделген, ал қазіргі болгар тіліндегі иран сөздері Осман түркі тілінің әсерінен пайда болған. Шындығында, басқа болгар тарихшылары, әсіресе ескі буын өкілдері, тек түркі тіліндегі ирандық ықпалдың белгілі бір көріністерін көрсетеді немесе түркі теориясын қолдайды.