Кіріспе

1526-1540 жылдар аралығында Венгрия королі

Иоанн I

Иоанн Заполя немесе Саполяй (Szapolyai/ Zápolya János; ; Ioan Zápolya; ; 1487 – 22 шілде 1540), 1526-1540 жылдар аралығында Венгрия королі болды. Оның билігі Архигерцог Фердинанд I тарапынан дауланып, ол да Венгрия королі атағына талапкер болды. Ол коронацияға дейін 1510 жылдан 1526 жылға дейін Трансильвания воеводасы болды.

Сапалия әулетінің өркендеуі

Иоанн – граф Степан Заполья мен оның екінші әйелі, Гедвига Циешиннің үлкен ұлы. Степан Заполья Славониядан шыққан хорват ақсүйек әулетінің ұрпағы еді. Олардың тегі хорват тіліндегі "za polje" (сөзбе-сөз "даланың артында") деген сөзден туындаған. 1487 жылы ағасы Емерик Запольяның ірі иеліктерін мұраға алғаннан кейін Степан Венгрия Корольдігіндегі ең бай феодалдардың біріне айналды. Степан Запольяның император Максимилиан I-ге туысқан Силезия герцогинясы Гедвигаға үйленуі Заполья әулетінің мәртебесін арттырды.

Габсбургтер-Ягеллондық мұрагерлік соғыс

Стивен Запольяның ұлдары болған жоқ, Мажарстан королі Матиас Корвин 6 сәуірде 1490 жылы қайтыс болғанда, бірақ 1491 жылдың қыркүйегінде шыққан хатта Джон есімді бала туралы айтылған, яғни Джон осы екі күннің арасында дүниеге келген. 1492 жылдан 1499 жылы қайтыс болғанға дейін Степан Заполья Венгрия Корольдігінің палатині болды. Владиславтың ағасы, Польша королі Сигизмунд Ягеллон, патшалық отбасы мен Запольялар арасындағы дауды реттеу үшін маусым айының соңында Венгрияға келді. Император Максимилиан қыркүйек айында Венгрияға соғыс жариялаған еді, себебі ол Владиславтың мұрагері болу құқығын (1491 жылғы Прессбург бейбіт шартында мойындалған) қорғағысы келді. Жасөспірім Стивен Заполья венгр армиясының қолбасшыларының біріне тағайындалды. Соғыс барысында Владислав пен Максимилианның елшілері 1506 жылдың 30 наурызында Владиславтың қызы Анна Ягеллон мен Максимилианның немересі Фердинандтың некесі туралы құпия шартқа қол қойды.

Балалық шақ

Иоанн Сзепес қамалында (қазіргі Словакиядағы Спиш қамалы) дүниеге келді, ол Запольялардың маңызды иеліктерінің орталығы болды. 1497 жылы Венгрия диетасында (парламенті) Стефан Запольяның қарсыластары оның ұлын патша етіп коронациялау ниеті туралы қауесет таратуға тырысты. 1499 жылы Иоанн мен оның кіші інісі Георг әкесінің кең байлықтарын мұраға алды. Олардың иеліктері негізінен Жоғарғы Венгрияда (қазіргі Словакия) орналасқан, онда олар бес округтегі жерлердің көп бөлігіне ие болды. Иоанн латын тілінде хат жаза білгені, анасы оған тамаша білім бергенін көрсетеді. Цешиндық Гедвига Венгрия және Богемия королі Владислав II-ді өзінің жалғыз қызы Аннаны Иоаннға үйлендіруге көндіруді қалады. Бірақ король Владислав ханшайым Анна мен Иоанн Запольяның некесіне қарсылық танытты.

Партияның ақсүйек басшылары

1505 жылы Ракоста жаңа диета мүшесі ретінде Заполя қоғамдық мансабын бастады. 13 қазанда Заполяның ықпалымен диета Владислав еркек бала туғызбастан қайтыс болған жағдайда, шетелдіктердің патша сайлануына тыйым салатын заң қабылдады. Бұл заң Владислав қайтыс болғаннан кейін Заполяның таққа отыруына құқықтық негіз жасау мақсадымен қабылданды, бірақ король оны бекітпеді, ал диета корольдың бұйрығымен жабылды. Сонымен қатар, Владиславтың әйелі Фуа-Кандаль Аннасы 1506 жылдың 1 шілдесінде Луи есімді ұлды дүниеге әкелді. Корольдік сараймен болған қарым-қатынастағы шиеленістер Заполяны кішігірім дворяндардан (әлеуметтік топтан) құралған, жоғары аристократияның, жоғары дін қызметкерлерінің және король Владиславтың Габсбургтарға ұмтылуына қарсы болған "ұлттық партияның" жетекшісіне айналдырды. Диета бастапқыда Владиславтың мұрагері ретінде шалыс таж иеленуші Луиді сайлаудан бас тартты, бірақ Владиславтың талабымен Луи 1508 жылдың 4 маусымында таж кигізілді. 16 ғасырдың соңындағы тарихшы Миклош Истванффидің сөзіне сүйенсек, 1510 жылдың басында король Богемиядан оралғанда, Заполя Владиславтан қызы Аннаның қолын сұрады, бірақ Владислав одан бас тартты.

Трансильванияның воеводасы

Владислав II 1510 жылғы 8 қарашада Иоанн Запольяны Трансильвания воеводасы және Секели графы етіп тағайындады. Ол Трансильванияға көшіп, 1511 жылғы наурыз айында Коложвар қаласына (қазіргі Клуж-Напока, Румыния) қоныстанды. 1511 жылғы сәуір айында Османдықтар Венгрия Корольдігінің оңтүстік шебіне шабуыл жасады. Иоанн "Трансильванияның үш ұлтының" өкілдері үшін үнемі диеталар өткізді. Ол сондай-ақ Секели халқының сот отырыстарын басқарды. Владиславтың інісі, Польша королі Зигмунд I Ескі, 1512 жылдың басында Иоаннның кіші қарындасы Барбара Запольяға үйленді. Бұл Запольялардың беделін арттырды, бірақ Барбара 1515 жылы қайтыс болғандықтан, бұл ұзаққа соқпады. Әулетінің байлығын көрсету үшін Иоанн Барбарамен бірге 800 атты әскермен Польшаға сапар шекті, олардың барлығы алтын жалатылған киімдер киген. 1513 жылдың жазында Иоанн Османдық Болгариясына шабуыл жасады. Трансильванияға оралғаннан кейін, ол Германштадт қаласындағы (қазіргі Сибиу, Румыния) көтерілісті жаншып, қала тұрғындарын қосымша салық төлеуге мәжбүр етті.

1514 жылғы шаруалар көтерілісін басу

1514 жылдың мамыр айының басында Заполя Болгарияға жаңа жорық бастады. Осы арада Эстергом архиепископы Тамас Бакоч 9 сәуірде түріктерге қарсы крест жорығын жариялады. Шамамен 40 мың шаруа крест жорығына қосылып, Пест қаласының жанында жиналды, бірақ олардың иелері оларды егін жинау алдында тоқтап қалуға тырысты. «Крест жорығы» көп ұзамай шаруалар көтерілісіне айналды. Түрік жеріне бет алған шаруалар жақын жердегі ақсүйектердің үйлерін тонауға кірісті. Көптеген ауыл тұрғындары салықтар мен міндеттемелерді төлеуден бас тартты. 22 мамырда Владислав пен архиепископ шаруаларды тарап кетуге бұйрық берді, бірақ олар бас тартты. Шаруалар Дунай мен Тиса өзендері бойындағы оңтүстік жазықтарды басып алып, көптеген ақсүйектерді өлтірді. Дорж Доза басқаратын шаруалардың негізгі әскері Темешварды (қазіргі Тимишоара, Румыния) қоршауға алды. Стивен Батори қаланы қорғады. Осман жорығынан оралған Заполя Темешварды азат етуге келді. Оның әскері 15 шілдеде шаруаларды жеңіске бұйырды. Көтеріліс көшбасшылары қатыгездікпен азапталып, өлімге кесілді. Дозаның басына ыстық темірден жасалған «тақ» қойылып, оның серіктері өлтірілер алдында оның етін жеуге мәжбүр болды. Қазан айында Сейм шаруаларды еркін жүріп-тұру құқығынан айырды және оларды аптасына бір күн жалақысыз иелерінің жерінде жұмыс істеуге міндеттеді. Шаруалар көтерілісін басып тастаған Заполяның билігі бірнеше жағынан нығайды: бір жағынан, ол бастапқыда «крест жорығына» қарсы болды, екінші жағынан, ол кішігірім дворяндардың (әлеуметтік топтың) қолдауын алды. Сейм Заполяны «мемлекетті азат етуші» деп жариялап, әр шаруа шаңырағына 20 динардан сыйлық берді. Заполяның жақтастары патшалық кеңеске тағайындалып, көпшілікке айналды, ал оның досы Калоча архиепископы Григорий Франкопан канцлер болды. Бұрынғы канцлер, Эстергом архиепископы Георгий Сзатмари, Заполяға қарсы болды. 1515 жылдың сәуір айында Заполя, Стивен Батори, Эмерик Тюрок және Михаэль Пакси бірігіп, Османның Нандорфехервар (қазіргі Белград, Сербия) маңындағы Жернов бекінісін қоршауға алды. Алайда Смедерово биі Синан олардың біріккен әскерін жеңді. Бұл жеңіліс Заполяның беделін әлсіретті.

Венгрияның патшасы

1526 жылы Осман империясы Мохач шайқасында мажар патша әскерін талқандап, король Людовик II-ні өлтірді. Заполья өзінің үлкен әскерімен шайқасқа бет алғанмен, белгісіз себептермен шайқасқа қатыспады. Османдықтар патшалық астана Буданы тонап, Сирмияны басып алды, сосын Венгриядан шығып кетті. Жылдың соңғы үш айы билік вакуумымен ерекшеленді; саяси билік құлдырап, жеңімпаздар өзінің үстемдігін орнатуға асықпады. Екі үміткер алға шықты. Бірі – Трансильвания воеводасы, Венгрияның ең беделді аристократы және әскер басшысы. Екіншісі – Австрияның эрцгерцогы Фердинанд, қайтыс болған корольдің жекжаттысы және Киелі Рим императоры Карл V-нің інісі, ол Габсбург әулеті үшін Венгрияны талап етті. Венгрияның қарапайым дворяндарының көпшілігі он бес жыл бойы Венгрия саясатында маңызды рөл атқарған Запольяны қолдады. Аристократияның бір бөлігі оның басшылығын мойындады, ал төменгі дворяндар оған ықылас білдірді. Оның қарсыластарының көпшілігі Мохачта жеңілді: Ягеллон әулетінің венгрлік тармағы тоқтатылып, Габсбургтерді қолдағандардың саны азайды. Венгрияның жоғарғы дворяндары (магнаттар немесе барондар) Фердинандқа қолдау көрсетіп, оның сайлануы үшін Позоньде жиналды. Габсбург әулетінің басты аргументі – көптеген тарихшылар шешуші деп санайтын – Габсбургтер Венгрияға Осман империясына қарсы күресте көмектесе алатыны болды. Бірақ 1526 жылы бұл уәде бос сөз болып шықты. Венгрия бір ғасырдан астам уақыт Осман империясымен соғысып келді, осы кезеңде Империя мен Габсбургтер көптеген уәде бергенмен, нақты көмек көрсетпеді. Фердинандтың ағасы, император Карл V пен Франция королі Франциск I арасындағы 1526 жылдың жазында қайтадан ашық соғыс басталуы көмекке келу мүмкіндігін одан әрі төмендетті. Осы жағдай воеводаны Габсбургтердің кандидатурасының артында жасырылған қауіпті ескермей қоюға мәжбүр етті: Запольяның Венгриясы Осман империясымен ғана емес, батыстан да шабуылға ұшырауы мүмкін. Сондықтан Заполья қарсыласының наразылығына, сондай-ақ Фердинандты қолдаған венгрлердің наразылығына мән бермеді. 1526 жылдың 10 қарашасында Заполья Секешфехервардағы диетада патша болып жарияланды және келесі күні таққа отырды. Фердинандты 17 желтоқсанда Позоньде өткен диетада магнаттар, барондар және католик дін қызметкерлері де патша етіп сайлады. Тоғыз айлық тыныштықтан кейін Джон мемлекеттік билікті қалпына келтіруге тырысты. Ол өзінің зор байлығына, төменгі дворяндардың толық қолдауына және кейбір аристократтардың көмегіне сүйеніп, ішкі саясатын жүзеге асырды. Алайда, сыртқы саясатта табысқа жете алмады. Ол Осман империясына қарсы одақ құруды ұсынып, Габсбургтермен келісімге келуге тырысты, бірақ Фердинанд татуласуға бармады. Джонның елшілері қолдау іздеп Еуропаны аралап шықты. Тек Францияда ғана олар оң жауап алды, бірақ ол да тиімсіз болды, өйткені Франциск Венгрия мен Габсбургтерді татуластыруға емес, Венгрияны Карл мен оның отбасына қарсы соғысқа тартуға ниеттенді. 1527 жылдың жазында Еуропаның саяси теңгерімі күрт өзгерді. Осы кезде императордың жалдамалы әскерлері Римді басып алып, Францияның басты одақтастарының бірі – папа Климент VII-ні капитуляциялауға мәжбүр етті. Бұл оқиға Фердинандты бостандыққа шығарды, ол 1526 жылдың соңында Богемия тағына ие болды. Ол кезде Фердинанд өзінің патшалықтарының мүддесіне сай келетін венгр саясатын қалыптастырған болатын. Ол егер Осман империясына қарсы тұра алмай, Австрия мен Богемиядан тәуелсіз әрекет етсе, онда ол батыс көршілеріне қарсы Осман империясымен одаққа кіруі мүмкін деп есептеді. Сондықтан Австрия мен Богемияның мүддесіне сәйкес Габсбургтер Венгрияны, қажет болса күшпен, бақылауға алуға тырысты. 1527 жылдың шілдесінде Фердинанд Германия жалдамалы әскерін Венгрияға жіберді. Бұл сәт дұрыс таңдалған, өйткені Иоанн Запольяның әскерлері Венгрияның оңтүстік округтерінде байланған, онда Фердинандтың қоздырған славян шаруалары көтеріліс жасады; көтеріліске «Қара адам» Йован Ненад жетекшілік етті. Габсбург әскерлері Буданы бірден басып алды. Иоанн әскерін тез арада қайта орналастырды, бірақ 27 қыркүйекте Таркал шайқасында (Токай маңында) ауыр жеңіліске ұшырады. Позоньдегі диетаның бұрынғы сайлауына сүйене отырып, Фердинанд 1527 жылдың 3 қарашасында Секешфехервар базиликасында тақ киді. 1528 жылы Иоанн Польшаға қашып кетті, онда ол князь Ян Амор Тарновскиймен бірге болды. 1529 жылы Иоанн Османдықтарға жүгінді және тану мен қолдау үшін Венгрияны вассал мемлекет етуге келісті. Сұлтан Сүлеймен Ұлы осы ұсынысты қабылдап, Австрияға (Виена қамалын қоса) шабуыл жасау үшін Осман әскерлерін жіберді, бұл соғыс 1533 жылға дейін жалғасты. Бұл Иоаннға 1529 жылы Фратер Георг Мартинуццидің күш-жігері арқасында Венгриядағы өзінің позициясын қайтаруға мүмкіндік берді, бірақ ол кезде Османдықтармен байланысы оның беделін түсірді. Мартинуцци корольдің қазынашысы және Иоаннның ең сенімді кеңесшісі болды. 1533 жылы Османдықтар бейбіт келісімге келді және батыс Венгрияны Фердинандқа берді. Фердинанд енді қалған Венгрияны бақылауға алу үшін Иоаннды қысымға салды. 1538 жылы Надьварад келісімі бойынша Иоанн өзінен кейін Фердинандты мұрагер етіп тағайындады, өйткені оның балалары болмады. Алайда, 1539 жылдың қаңтар соңынан ақпан басына дейін ол Изабелла Ягеллонға үйленді, ал 15 шілдеде 1540 жылы олар ұл табалды, Иоанн Сигизмунд. Король Иоанн жеті күннен кейін, 22 шілдеде 1540 жылы Сашсебесте (Себеш) қаза болды.