Кіріспе

Дмитрий Шостаковичтің 1957 жылғы 11-ші симфониясы, G минор, Op. 103 (қосымша атауы – 1905 жыл) 1957 жылы жазылып, 1957 жылдың 30 қазанында Натан Рахлин басқарған КСРО симфониялық оркестрінің орындауында тұсаукесері болды. Симфонияның қосымша атауы симфония бейнелейтін 1905 жылғы Ресей революциясының оқиғаларына сілтеме жасайды. Совет Одағынан тыс жерде алғашқы орындалысы 1958 жылдың 22 қаңтарында Лондонның Корольдік фестиваль залында Сэр Малкольм Сардженттың басқаруымен BBC симфониялық оркестрі орындағанда болды. АҚШ-тағы тұсаукесері 1958 жылдың 7 сәуірінде Леопольд Стоковский басқарған Хьюстон симфониялық оркестрімен өтті. Симфония халыққа кең таралған туынды ретінде жоспарланған және Кеңес Одағында бірден үлкен сәттілікке ие болды, бұл оның он бес жыл бұрынғы Ленинград симфониясынан бергі ең үлкен жетістігі болды. Бұл туындының халық арасындағы сәттілігі, сондай-ақ 1958 жылдың сәуір айында Ленин сыйлығын алғандығы, композитордың 1948 жылғы Жданов доктринасынан ресми түрде қалпына келгенін көрсетті.

Аспаптар

Симфония 3 флейтаға (3-шісі пикколомен бірге орындалады), 3 гобойға (3-шісі английский рожокпен бірге орындалады), 3 кларнетке (3-шісі бас кларнетпен бірге орындалады), 3 фагонға (3-шісі контрабас фагонымен бірге орындалады), 4 валторнаға, 3 трубаға, 3 тромбонға, тубаға, литавраға, үшбұрышқа, малый барабанға, тарелкаларға, оркестрлік бас барабанға, там-тамға, ксилофонға, түтікше қоңырауларға, 2 арфаға (қажет болған жағдайда екі арфа қолданылады), челеста мен скрипкалар тобына арналған. Кәсіби орындаушылар арасында түтікше қоңыраулар партиясын (тек төртінші бөлімнің соңында ғана қолданылады) 4 үлкен шіркеу қоңырауында орындау қалыпты жағдайға айналды, олардың әрқайсысы қажетті төрт нотаға (G, C, B-flat және B натураль) хроматикалық түрде күйленген.

Құрамы

Шостакович бастапқыда Он бірінші симфонияны 1905 жылғы Ресей революциясының 50 жылдығына арнап жазуды жоспарлаған және оны 1955 жылы жазуға ниеттенген. Бірнеше жеке жағдайлар оны 1957 жылға дейін осы шығарманы аяқтаудан алды. Осы жағдайларға анасының қазасы, өте қиын екінші некесі және ГУЛАГтан жаңа босатылған көптеген достарының оралғандығы кірді. 1956 жылғы Венгриядағы оқиғалар Шостаковичтің шығармашылық тұрқынан оятқан болуы мүмкін және симфонияны жазуға түрткіс болған.

Ұрпақтың реквиемі

Композитордың күйеу баласы Евгений Чуковскийдің айтуынша, бұл симфонияның бастапқы атау парағында "1905" емес, композитордың туған жылы "1906" деп жазылған. Бұл сыншылардың Он бірінші симфонияны тек композитордың өзіне ғана емес, оның буынына арналған реквием ретінде қарауына себеп болады. Дегенмен, шығарма революция үшін жазылғандықтан, оның мақсаты жоғалмайды. 1905 жылғы революция партия тарапынан саясиландырылмаған, сондықтан шығарма кейінгі ұрпақтардың көзінде романтикалық аурасын сақтады. Осы романтикалық аураның арқасында "Он бірінші симфония" Сергей Эйзенштейннің "Потёмкин броненосеці" фильмі мен Борис Пастернактың "1905" және "Лейтенант Шмидт" поэмалары сияқты әділдік үшін күрес рухын бейнелейтін әртүрлі шығармалар тобының бірі болып табылады. "1905 жыл" деген атау 1905 жылғы бірінші орыс революциясының басталуын еске салады, оны сол жылдың 9 қаңтарында (сол кезде Ресейде қолданылып жүрген Юлиан күнтізбесі бойынша 9 қаңтар, қазіргі күнтізбе бойынша 22 қаңтар 1905 жыл) болған оқиғалар тудырды. Кейбір батыс сыншылары симфонияны тым әуелетілген "фильм музыкасы" деп сипаттады, яғни мазмұны мен тереңдігі жоқ агитпроп парақшасы ретінде. Бірінші бөлімде "Слушай!" ("Тыңда!") әні "Күзгі түн тиранның санасы сияқты қара" деген мәтінді қамтиды, ал соңғы бөлім "Тирандарға ұят болар!" деген сөздері бар шығармаға сілтеме жасайды. Волков бұл бөлімдегі революциялық әндердің (әсіресе Варшавианка әнінің) үйлесімін киномонтажға теңейді, сондай-ақ Анна Ахматованың оны "қара аспандағы ақ құстар" деп сипаттауын келтіреді.

Куәлік және венгр төңкерісі

"Күлік" басылымынан кейін "Он бірінші" симфония 1956 жылғы венгр төңкерісіне сілтеме жасауы мүмкін деген болжамдар пайда болды. Соломон Волковтың сөзіне қарағанда, Шостакович "Он бірінші симфония '1905' деп аталғанымен, заманауи тақырыптарды қамтиды" деген. Зоя Томашевскаяның мәлімдемесінше, Шостакович Игорь Белскийге "симфонияны венгр көтерілісінен кейін жазғаныңды" естен шығармауды айтқан. Шостаковичтің әйелі Ирина да композиция барысында оның ақыл-ойында венгр төңкерісі болғанын жеткізген. Алайда, қолда бар дәлелдер мен симфонияның жазылу хронологиясы мұның мүмкін болмағанын көрсетеді. 1974 жылы София Хентова Шостаковичтен "Он бірінші" симфония венгр төңкерісіне жасырын сілтеме ме деп сұрағанда, ол: "Жоқ, бұл 1905 жыл, бұл ресейлік тарих" деп жауап берді.