Кіріспе

Созылмалы миелоидты лейкемия (СМЛ), сонымен қатар созылмалы миелолейкоз деп те аталады, ақ қан жасушаларының қатерлі ісігі. Бұл лейкемияның бір түрі, ол сүйек кемігінде миелоидты жасушалардың бақырылмайтын өсуімен және осы жасушалардың қанда жиналуымен сипатталады. СМЛ – бұл сүйек миындағы клоналды түбіртек жасушалардың бұзылысы, онда жетілген гранулоциттердің (нейтрофилдер, эозинофилдер және базофилдер) және олардың прекурсорларының көбеюі анықталады; базофилдер санының артуы клиникалық маңызға ие. Бұл миелопролиферативті неоплазма, Филадельфия хромосомасы деп аталатын ерекше хромосомалық транслокациямен байланысты. СМЛ көбінесе 2001 жылдан бері ұзақ мерзімді өмір сүру көрсеткіштерін едәуір жақсартқан тирозинкиназа ингибиторлары (ТКИ) деп аталатын мақсатты препараттармен емделеді. Бұл препараттар ауруды емдеуде революция жасады және бұрынғы химиотерапиялық препараттармен салыстырғанда көптеген науқастарға жақсы өмір сүру сапасын қамтамасыз етті. Батыс елдерінде СМЛ ересектердегі лейкемиялардың 15–25% және барлық лейкемиялардың 14% құрайды (балалар арасында СМЛ сирек кездеседі). Кейбір жағдайларда (<10%) диагноз қойылғанда қан кету, петехия және экхимозбен көрінетін үдемелі кезеңде анықталады. Иондаушы сәулеленуге ұшырау, Хиросима мен Нагасакидегі ядролық бомбалаудан аман қалғандар арасында СМЛ-дың 50 есе жоғары жиілігіне байланысты, қауіп факторы болып саналады. Бұл транслокацияда екі хромосоманың (9-шы және 22-ші) бөліктері орын ауыстырады. Нәтижесінде 22-ші хромосомадағы BCR ("брейкпойнт кластерлік аймақ") генінің бөлігі 9-шы хромосомадағы ABL генімен біріктіріледі. Бұл аномальды "қосылу" гені p210 немесе кейде p185 салмағындағы ақуызды жасайды (p210 – 210 кДа ақуыздың қысқартылған белгісі, ақуыздарды өлшемге қарай сипаттау үшін қолданылатын шартты белгі). Abl тирозин қалдықтарына фосфат топтарын қоса алатын доменді (тирозинкиназа) алып жүргендіктен, bcr-abl қосылу генінің өнімі де тирозинкиназа болып табылады. Біріккен BCR-ABL ақуызы интерлейкин-3β(c) рецепторының кіші бірлігімен өзара әрекеттеседі. BCR-ABL транскриптісі үнемі белсенді және басқа жасушалық хабарлама ақуыздарымен белсендіруді қажет етпейді. Өз кезегінде, BCR-ABL жасуша циклын бақылайтын ақуыздар тізбегін белсендіреді, жасуша бөлінуін жылдамдатады. Сонымен қатар, BCR-ABL ақуызы ДНК жөндеуін тежейді, геномдық тұрақсыздыққа әкеледі және жасушаны одан әрі генетикалық өзгерістерге бейімдейді. BCR-ABL ақуызының әрекеті созылмалы миелоидты лейкемияның патофизиологиялық себебі болып табылады. BCR-ABL ақуызының табиғатын және оның тирозинкиназа ретіндегі әрекетін жақсырақ түсіну арқасында BCR-ABL ақуызының белсенділігін ерекше тежеуге бағытталған мақсатты терапиялар (алғашқысы иматиниб) әзірленді. Бұл тирозинкиназа ингибиторлары СМЛ-ды толық ремиссияға түсіруге қабілетті, бұл bcr-abl-ның СМЛ-дың себебі ретіндегі маңызды рөлін растайды. Бұл транслокация нәтижесінде хромосома гомологынан кішірек көрінеді, және бұл көрініс Филадельфия хромосомалық аномалиясы деп аталады. Осылайша, бұл аномалияны стандартты цитогенетикалық зерттеулер арқылы анықтауға болады, ал қатысты BCR-ABL1 гендерін флуоресценттік in situ гибридизация және ПТР әдістерімен анықтауға болады. BCR-ABL1 қосылуы анықталмайтын пациенттердің шағын тобын дифференциацияланбаған миелодиспластикалық/миелопролиферативтік ауруы бар деп жіктеуге болады, өйткені олардың клиникалық барысы СМЛ-мен ауратын науқастардан өзгеше болады. СМЛ-ны лейкемоидтық реакциядан ажырату қажет, ол қан жағдайында ұқсас көрініс тудыруы мүмкін.

Жіктеу

КМЛ клиникалық ерекшеліктері мен зертханалық қорытындыларға сүйене отырып, көбінесе үш фазаға бөлінеді. Ешқандай араласпаса, КМЛ әдетте созылмалы фазада басталады және бірнеше жыл бойы жеделдеу фазасына, содан кейін жарылыс дағдарысына өтеді. Жарылыс дағдарысы – КМЛ-дың соңғы фазасы және клиникалық тұрғыдан жедел лейкемия сияқты көрінеді. Дәрі-дәрмекпен емдеу, егер ерте басталатын болса, әдетте осы прогрессияны тоқтатады. Созылмалы фазадан жеделдеу және жарылыс дағдарысына өтудің себептерінің бірі – жаңа хромосомалық аномалиялардың (Филадельфия хромосомасынан өзге) пайда болуы.

Емдеу

КМЛ-ді емдеудің жалғыз тиімді әдісі – сүйек миын трансплантациялау немесе аллогендік шешек жасушаларын трансплантациялау. Одан басқа, КМЛ-ді емдеудегі төрт негізгі бағыт: тирозинкиназа ингибиторларымен емдеу, миелосупрессивті немесе лейкоферез терапиясы (емдеудің алғашқы кезеңдерінде лейкоцитозды басу үшін), спленэктомия және интерферон альфа 2b емдеу.

Созылмалы кезең

Бұрын, ХМЛ-дің (шешімдік фазасында) емдеуі үшін антиметаболиттер (мысалы, цитарабин, гидроксимочевина), алкилдеуші заттар, интерферон альфа 2b және стероидтар қолданылған. Бірақ 2000 жылдардан бері олар Bcr Abl тирозинкиназа ингибиторларымен алмастырылды, бұл препараттар Филадельфия хромосомасының транслокациясынан пайда болған, конститутивті белсенді тирозинкиназа қосылыс ақуызы BCR ABL-ді нақты нысаналайды. Цитотоксикалық антинеопластикалық препараттарды (стандартты қатерлі ісікке қарсы дәрілерді) тирозинкиназа ингибиторларымен алмастыруға көшкеніне қарамастан, кейде гидроксимочевина иматиниб сияқты тирозинкиназа ингибиторларымен емдеу кезінде кездесетін лейкоциттердің жоғары санын тежеу үшін қолданылады. Мұндай жағдайларда, оның салыстырмалы түрде лейкемогендік әсерінің аздығы және осылайша ем салдарынан туындауы мүмкін екіншілік гематологиялық қатерлі ісіктердің төмендеуіне байланысты, ол басым миелосупрессивті агент болып табылуы мүмкін. IRIS, интерферон/цитарабин комбинациясын және осы жаңа препараттардың біріншісі – иматинибті ұзақ мерзімді бақылаумен салыстырған халықаралық зерттеу, тирозинкиназаға бағытталған ингибицияның қазіргі емдеуге қарағанда айқын артықшылығын көрсетті.

Имматиниб

Бұл жаңа дәрілер класының алғашқысы 2001 жылы АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) бекіткен иматиниб мезилаты (Gleevec немесе Glivec ретінде сатылады) болды. Иматиниб көптеген науқастарда (65–75%) КМЛ-ның прогрессиясын тоқтатып, олардың қалыпты сүйек кемігінің дің жасушаларының қайта өсуіне (цитогенетикалық жауап) және ақ қан клеткаларының жетілу үлесінің тұрақталғанына жеткізуге мүмкіндік берді. Бірақ, барлық дерлік науқастарда кейбір лейкемиялық жасушалар (RT PCR бағалауынша) сақталып қалатындықтан, емдеуді тоқтатусыз жалғастыру қажет. Иматиниб пайда болғаннан бері КМЛ – стандартты медициналық емдеу науқасқа қалыпты өмір сүру ұзақтығын сыйлайтын алғашқы қатерлі ісікке айналды.

Дазатиниб, нилотиниб, радотиниб, бозутиниб және ассиминиб

Имматинибке қарсы тұруды жеңу және ТК ингибиторларына сезімталдықты арттыру үшін кейінірек төрт жаңа препарат әзірленді. Біріншісі – дазатиниб, BCR ABL ақуызын күштірек тежеумен қатар, бірнеше қатерлі ақуыздарды бұғаттап, 2007 жылы АҚШ Тамақ және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) имматинибке төзімді немесе төзбейтін адамдардағы шешек аққан лейкемияны (ШАЛ) емдеу үшін мақұлдады. Екінші ТК ингибиторы – нилотиниб, FDA-ның осы көрсеткіш бойынша мақұлдауына ие болды. 2010 жылы нилотиниб пен дазатиниб алғашқы ем ретінде де мақұлданды, осылайша жаңадан диагностикаланған ШАЛ емдеуі үшін осы кластағы үш препарат қолжетімді болды. 2012 жылы радотиниб BCR ABL ақуызын тежеуге қатысты жаңа препараттар тобына қосылды және Оңтүстік Кореяда имматинибке төзімді немесе төзбейтін адамдарға рұқсат етілді. Босутиниб 2012 жылдың 4 қыркүйегінде АҚШ FDA және 2013 жылдың 27 наурызында Еуропалық дәрілік заттар агенттігі (EMA) Филадельфия хромосомасы оң (Ph+) шешек аққан лейкемиясы (ШАЛ) бар, бұрынғы емге төзімділігі немесе төзбеушілігі бар ересектерді емдеу үшін мақұлдады. Ассиминиб (Scemblix) 2021 жылдың қазан айында АҚШ-та медициналық қолдануға рұқсат алды.

Емдеуге төзімді КМЛ

Иматинибпен салыстырғанда, дазатиниб пен нилотиниб айтарлықтай жақсарған жауаптар беруге қабілетті болғанымен, BCR ABL1 құрылымында T315I мутациясы деп аталатын нақты бір мутацияның (яғни, 315-ші аминокислотаның треонин қалдығы изолейцин қалдығына өзгеруі) салдарынан туындаған дәріге қарсы тұруды жеңе алмады. Осының нәтижесінде, КМЛ-ді емдеудің екі тәсілі әзірленді: 2007 жылы Chemgenex компаниясы ашық түрдегі 2/3 фазалық зерттеудің (CGX 635 CML 202) нәтижелерін жариялады, онда имматинибпен емделуі сәтсіз аяқталған және T315I киназа доменінің мутациясы бар пациенттерге тері астына (теріге енгізіліп) берілген, BCR ABL-ға бағытталмаған агент – омацетаксиннің қолданылуын зерттеді. Бұл зерттеу 2014 жылға дейін жалғасуда. 2012 жылдың қыркүйегінде FDA басқа химиотерапиялық препараттарға төзімділік болған жағдайда КМЛ-ді емдеу үшін омацетаксинді бекітті. Сонымен қатар, ARIAD Pharmaceuticals компаниясы бірінші және екінші буын TK ингибиторларының химиялық құрылымдарын бейімдеп, T315I-ге де, сондай-ақ онкопротеиннің барлық басқа белгілі мутацияларына да қарсы тиімділігін (алғаш рет) көрсеткен жаңа BCR ABL1 ингибиторын жасады. Препарат – понатиниб, 2012 жылдың желтоқсанында дәріге қарсы тұратын немесе оны қабылдай алмайтын КМЛ пациенттерін емдеу үшін FDA бекітімін алды. Екінші буын TK ингибиторлары сияқты, понатинибтің жаңа диагностикаланған КМЛ-ді емдеуге қолданылуын кеңейту үшін ерте бекіту ізделіп жатыр.

Егу

2005 жылы тұрақты ауруы бар пациенттерде BCR/ABL1 p210 қосылған ақуызымен вакцинациялаудың үміттендіретін, бірақ ара-жіберіс нәтижелері туралы хабарланды, бұл вакцинация ГМ-ҚМЖ адъювантымен бірге жүргізілді.

Болжам

Тирозинкиназа ингибиторларының пайда болуына дейін шешуші миелолейкоз (ХМЛ) ауруымен ауыратын науқастардың орташа өмір сүру мерзімі диагноз қойылғаннан бастап шамамен 3–5 жылды құрады. Тирозинкиназа ингибиторларын қолдану арқасында өмір сүру көрсеткіштері күрт жақсарды. 2006 жылы 553 науқастың ішінде иматиниб (Gleevec) қолданғандардың арасында бес жылдан кейін жалпы өмір сүру көрсеткіші 89% болды. 2011 жылы иматинибпен емделген және тұрақты цитогенетикалық жауапқа қол жеткізген 832 науқастың бақылануы нәтижесінде 8 жылдан кейін жалпы өмір сүру деңгейі 95,2% құрады, бұл жалпы халық арасындағы көрсеткіштерге ұқсас. Науқастардың 1% азы лейкемия прогрессиясынан көз жұмды.

Америка Құрама Штаттары

Американдық онкологиялық қоғамның бағалауынша, 2014 жылы шамамен 5980 жаңа созылмалы миелоидты лейкемия жағдайы тіркелді және 810 адам осы аурудан қайтыс болды. Бұл, жаңадан диагностикаланған лейкемия жағдайларының он пайызынан астам бөлігі созылмалы миелоидты лейкемияны құрайды дегенді білдіреді. Кез келген адамның осы ауруға шалдығу қаупі 588 адамға шамамен 1-ге тең. Бұл ауру әйелдерге қарағанда еркектерде, ал афроамерикалықтарға қарағанда ақ нәсілділерде көбірек кездеседі. Диагноз қойылған кездегі орташа жас 64 жас, және бұл ауру балаларда өте сирек кездеседі.