Кіріспе

Құс түрлері

Ииви (айтылуы /iː//'//iː//v//iː/, ии ЭЭ вии) (Drepanis coccinea) немесе қызыл балқұс – Гавайи аралдарындағы балқұстардың бір түрі. Ииви Гавайидің ең танымал символы болып табылады. Ииви Гавай аралдарындағы ең көп кездесетін эндемикалық құстардың бірі.

Этимология

Лингвистер гавай тіліндегі "iiwi" сөзін Proto Nuclear Polynesian *kiwi сөзінен шығарады, ол Орталық Полинезияда қылшықты аяқты қызылқұйрық (Numenius tahitiensis) деген көшіп жүретін құсқа сілтеме жасайды. Қызылқұйрықтың ұзын, иілген мүсілі "iiwi" мүсіліне шамалы ұқсайды.

Сипаттама

Ересек ииви көбінесе қызыл түсті, қанаттары мен құйрығы қара, ал ұзын, иілген, лосось түстес мүсілі негізінен нектар ішу үшін қолданылады. Қызыл және қара қауырсынының айналасындағы жасыл жапырақтардың контрасты иивиді Гавайидің ең оңай көрінетін туа біткен құстарының бірі етеді. Жас құстардың қауырсыны алтын түсті, көбірек нүктелі және сары түсті мүсілі болады, сондықтан оларды ерте табиғат зерттеушілері басқа түр деп жаңылыстырған. Жас құстардың ересек құс қауырсынына ауысуын байқау бұл жаңылысуды жойды. Гавайи мамосымен бірге иивидің қауырсыны саудаға қолданылды. Гавайи алийлері (ақсүйектер) иивидің қауырсынын ахуула (қауырсын шапан) мен махиоле (қауырсын бас киім) әшекейлеу үшін жоғары бағалаған, осылайша түрге алғашқы ғылыми атауы берілді: Vestiaria, латын тілінен "киім", ал coccinea – "қызыл түсті" деген мағынаны білдіреді. (2015 жылы IOC World Bird List иивиді Vestiaria туысынан Drepanis туысына көшірді, себебі ииви мен мамоның екі түрінің арасындағы жақын қарым-қатынас болды; Drepanis грек тілінен "орақ" дегенді білдіреді, бұл мүсілінің пішініне сілтеме). Бұл құс гавайилік халық әңгімелерінде жиі кездеседі. Гавайи әні "Sweet Lei Mamo" құрамында "Ииви құсы да дос" деген сөз бар.

Әндер

Ивидің ерекше әні бірнеше сыбызғыдан, суда түсіп жатқан доптардың дыбысынан, шарлардың бір-біріне үйкелісуінен және іріккен қалқаның сықырынан құралады.

Диета

Ивидің ұзын мүсігі оған гавайлық лобелиоидтар гүлдерінен нектарды алуға көмектеседі, олардың гүлдері иілген түрінде болады. 1902 жылдан бастап лобелиоидтар популяциясы күрт төмендеді, содан кейін ивилер охиа лехуа (Metrosideros polymorpha) ағаштарының гүлдерінен нектарға көшті. Ивилер сонымен қатар кішкентай бунақденелілерді де жейді.

Өсіру

Қаңтардан маусымға дейінгі қыстың басында, охиа өсімдіктері гүлдеудің ең жоғары шағына жеткенде, құстар жұптасып, көбейеді. Аналық құс ағаш талшықтары, гүл жапырақтары және жұмсақ қауырсындардан жасалған кішкентай тостаған тәрізді ұяға екі-үш жұмыртқа салады. Бұл көгілдір жұмыртқалар он төрт күнде жарылады. Балапандар сары-жасыл түсті болып, қоңыр-сары дақтарымен ерекшеленеді. Балапандар 24 күнде қанаттанды, жақын арада ересек құстың қауырсынына ие болады.

Тұрғылықты жері мен таралуы

Ивидің ең ірі популяциясы Гавайи аралында, одан кейін Мауиде, оның ішінде Шығыс Мауиде ең көп саны қоныстанған. Кауаи аралында 1%-дан аз ғана иви қалды. Молокаи мен Оахуда қалдық популяциялар болуы мүмкін, бірақ 1990 жылдардан бері екі аралда да өте сирек кездеседі. Ланаи аралында олардың кездесуі тоқтатылған. Жалпы, иви популяциясының 90 пайызы Мауидің шығысындағы және Гавайи аралының жел соғатын беткейлеріндегі орманның тар жолағында шоғырланған, теңіз деңгейінен 1300-1900 метр биіктікте. Олар ылғалды және мезикалық орманды жерлерде, жоғары биіктікте ең көп кездеседі. Бұл құстар биіктік бойынша көшіп-қонып жүреді, жыл бойы гүлдердің гүлденуіне сәйкес биіктіктерді бақылайды. Гавайи аралындағы Мауна-Кеа тауындағы ивилердің нектармен қоректену үшін күнделікті төменгі биіктікке түсетіні де байқалған. Бұрын IUCN ивиді құрылысқа жақын түр ретінде жіктеген, бірақ соңғы зерттеулер оның бұрынғыдан да сирек екенін көрсетті. Осыған байланысты 2008 жылы олардың статусы «қауіпті» деңгейіне көтерілді. Иви гавайлық балқұстардың ең осалы түрлерінің бірі болып табылады, бір маса шаққаннан кейін құстың 75%-дан астамы, ал жалпы өлім-жітім 90%-ға жетеді. Ивидің малярияға ұшырауының басты себебі – көбелек шағынан кейін Охиа ағаштарынан көбірек тамақ іздеу үшін төменгі биіктікке түсуі. Тұрақтырақ биіктікте қоныстанған құстарға қарағанда, олар малярияға көбірек ұшырайды. Тағы бір зерттеуде, ивилер басқа үш туаған гавайлық құстан ұзақ қашықтыққа қозғалатыны анықталды, бұл олардың құс маляриясын таратуы мүмкін. Орташа биіктікте күз мезгілінде масалардың саны артып, аурудың таралуына жағдай жасайды, сондай-ақ төменгі биіктіктерге азық іздеу үшін баратын құстарға да әсер етеді. Иви әдетте ауруға ұшырамау үшін жеткілікті биіктікте қоныстанады. Алайда, климаттың өзгеруіне байланысты, климаттың жылынуы және масаларда аурудың дамуына жағдай тууы салдарынан, олардың ауруға ұшырау қаупі артады деп күтілуде. Осы себептерге байланысты, 2100 жылға қарай иви түрi жойылып кетуі мүмкін деген болжам бар.

Жерді қорғау және охиа өлімі

Ивидің мекен ету ортасы әртүрлі жерді дамыту түрлері арқылы қысқартылып, фрагменттелген, оның ішінде азық дақылдары мен мал жаю үшін жергілікті орманды жою да бар. Инвазивті өсімдіктер де ивидің азық іздеуі мен ұя салу үшін пайдаланатын жергілікті өсімдіктермен бәсекелесіп, оларды ығыстырып шығарады. Ивидің жойылуына себеп болатын тағы бір мәселе – Охиа ағашының қурауы. Охиа ағашы түрлі сирек және жойылу қаупі төнген түрлерге пана болып, сондай-ақ аралдағы көптеген құстарға тамақ көзі болып табылады, осылайша ол Гавайи балқұмыры үшін нектардың ең маңызды көзіне және Гавайи экологиясы үшін ең маңызды ағашқа айналады. Дегенмен, соңғы жылдары көптеген ағаштар Ceratocystis Wilt ауруынан, сондай-ақ Жылдам Охиа өлімі деп те аталатын аурудан құлай бастады, ол бір тармақтағы жапырақтардың тез қурауына алып келеді және бұл қурау ағаштың қалған бөлігіне өте жылдам таралады. Орманның тиіспеген бөліктерінде осы ағаштардың кең ауқымда қурауы ивидің тамақ табу үшін жоғары биіктіктерден түсуіне және малярияға шалдығуына әрі қарай ықпал етті.

Қауіп-қатерлерді азайту және қорғау мәселелері

Иви мен құс безгегі мәселесін азайтудың бір жолы – гендік өңдеу арқылы безгекке төзімді Иви жасау. Бірақ, бұл стратегияның тиімді болуы үшін 2050 жылға дейін өте көп гендік редакцияланған Иви шығарылуы керек, бұл өте қымбатқа түседі. Сонымен қатар, гендік редакцияланған масалар, масалардың дернәсілдерінің ортасын азайту үшін жабайы шошқаларды бақылау және Иви популяциясын арттыру үшін Иви жыртқыштарын бақылау сияқты басқа да шешімдер ұсынылған. Тағы бір шешім – нектар өндіретін инвазивті түрлерден құтылу және биік таулы аймақтарда жергілікті гүлді өсімдіктерді көбейту, сонда Иви азық табу үшін масалар көп шоғырланған төменгі аймақтарға түсуге қажеттілік сезбейді. Бұл ауру, сондай-ақ охияның қурауы мен тотығуы охия ормандарының жылдам төмендеуіне алып келуі мүмкін, ал охия Иви үшін маңызды нектар көзі болып табылады.