Кіріспе

Қаржылық өнім

Қаржы саласында жоғары кірісті облигация (инвестициялық емес облигация, спекулятивтік облигация немесе «қоқыс» облигация) – кредиттік рейтингтік агенттіктер инвестициялық деңгейден төмен бағалаған облигация. Мұндай облигациялар бойынша төлемді орындамау немесе басқа да жағымсыз кредиттік оқиғалардың қаупі жоғары, бірақ осы қаупіні өтеу үшін инвестициялық деңгейдегі облигациялардан жоғары табыс ұсынады.

Есепті өтеусіз қалдыру тәуекелі

Олардың төменгі кредиттік рейтингтері көрсеткендей, жоғары кірісті борыштар инвестициялық сападағы облигацияларға қарағанда инвестор үшін көбірек тәуекелді білдіреді. Инвесторлар осы тәуекелді қабылдағаны үшін жоғары кіріс талап етеді. Жоғары кірісті облигациялар бойынша тәуекел көбінесе дефолт – эмитенттің жоспарланған пайыздық төлемдер мен негізгі соманы уақтылы төлей алмауы мүмкіншілігінен туындайды. АҚШ облигация нарығының жоғары кірісті сегментіндегі дефолт деңгейі ұзақ мерзімді орташа есеп бойынша шамамен 5% құрады. 1989-1990 жылдардағы өтімділік дағдарысы кезінде бұл көрсеткіш 5,6%-дан 7%-ға дейін жеткен. COVID-19 пандемиясы кезінде дефолт деңгейі 9%-ға жуыққа дейін өсті. Экономикалық рецессия және оның салдарынан іскерлік ортаның нашарлауы жоғары кірісті облигациялар сегментінде дефолт ықтималдығын арттырады.

Инвесторлар

Институционалдық инвесторлар (зейнетақы қорлары, өзара инвестициялық қорлар, банктер және сақтандыру компаниялары) жоғары кірісті борыштарды ең көп сатып алады. Жеке инвесторлар жоғары кірісті секторға көбінесе өзара инвестициялық қорлар арқылы қатысады. Кейбір институционалдық инвесторлардың жарғыларында белгілі бір деңгейден төмен рейтингі бар облигацияларға инвестиция жасауға тыйым салынған. Осының салдарынан, төмен рейтингі бар бағалы қағаздардың институционалдық инвесторлар базасы инвестициялық деңгейдегі облигациялардан өзгеше болуы мүмкін.

Корпоративтік қарыз

Бастапқы спекулятивтік облигациялар – эмиссия кезінде инвестициялық деңгейде болған, бірақ эмитенттің кредиттік рейтингісі төмендеп, дефолт ықтималдығы күрт артқан облигациялар еді. Бұл облигациялар "құлаған періштелер" деп аталады. Инвестициялық банкир Майкл Милкен құлаған періштелердің нақты құнынан арзан бағаланғанын байқады. Оның спекулятивтік облигациялармен тәжірибесі осы облигацияларға инвестиция жасаудан басталды. 1980 жылдардың ортасында Милкен және Drexel Burnham Lambert компаниясының басқа инвестициялық банкирлері жаңа типтегі жоғары кірісті қарыз құралдарын жасады: бастапқыда спекулятивтік деңгейдегі облигациялар, олар кредиттік сатып алулар мен жаугершілікке шабуылдарда қаржыландыру құралы ретінде қолданылды. Левериджді сатып алу (LBO) кезінде сатып алушы сатып алу құнының бір бөлігін төлеу үшін спекулятивтік облигациялар шығарып, содан кейін мақсатты компанияның ақша ағынын қарызды уақыт өте келе төлеуге пайдаланған. Осылайша сатып алынған компаниялар көбінесе өте жоғары қарыздық жүктемемен ауырлатылып, қаржылық икемділігіне кедергі келтіреді. Мұндай мәмілелерде қарыз бен өзіндік капитал арақатынасы кемінде 6:1 құрайтын. Бұл қаржылық рычагты белсенді пайдалану арқылы компанияларды өзгертудің экономикалық және әлеуметтік салдары туралы пікір қақтығысына әкелді. 2005 жылы АҚШ компаниялары шығарған жоғары кірісті қарыздың 80% астамы корпоративтік мақсаттарға, сатып алуларға немесе иеленуге жұмсалды. Қытай және Вьетнам сияқты дамып келе жатқан нарықтарда облигациялар дәстүрлі банк кредиттеріне қол жеткізу шектеулі болғандықтан, әсіресе мемлекеттік емес компаниялар үшін, қысқа мерзімді қаржыландырудың маңызды құралына айналды. Корпоративтік облигациялар нарығы капитал нарығының, әсіресе акциялар нарығының жалпы тенденциясына сәйкес дамуда.

Қарызды қайта өңдеу және несиелік несиелер дағдарысы

Жоғары кірісті облигациялар кепілдік берілген борыштық міндеттемелерге (CDO) қайта жинақталуы мүмкін, соның арқасында аға буын облигацияларының кредиттік рейтингі бастапқы борышқа қарағанда жоғары болады. Жоғары кірісті CDO-ның аға буыны зейнетақы қорлары және басқа да институционалдық инвесторлардың ең төменгі кредиттік рейтинг талаптарын қанағаттандыра алады, бастапқы жоғары кірісті борыштың айтарлықтай тәуекеліне қарамастан. Егер мұндай CDO-лар күмәнді құндылыққа ие активтермен, мысалы, субстандартты ипотекалық несиелермен қамтамасыз етілсе және нарықтағы сауда-саттық белсенділігін жоғалтса, облигациялар мен олардың туындылары «улы борыш» деп аталады. Мұндай «улы» активтерді иелену 2007–2009 жылдардағы субстандартты ипотекалық дағдарыс кезінде Lehman Brothers және басқа да қаржы институттары сияқты бірнеше инвестициялық банктердің құлауына әкелді және АҚШ Қаржы министрлігін 2008 жылдың қыркүйегінде банктердің жүйелік дағдарысын болдырмау үшін осы активтерді сатып алу үшін Конгрестен қаржы сұрауға мәжбүр етті. Мұндай активтер сатып алушылар үшін олардың күрделілігіне байланысты үлкен мәселе тудырады. Олар бірнеше рет қайта жинақталғандықтан, аудиторлар мен бухгалтерлерге олардың нақты құнын анықтау қиын және уақытты көп алады. 2008–2009 жылдардағы төмендеу кезінде олардың құны одан әрі төмендеді, өйткені көптеген қарыз алушылар төлемеуге кетті, сондықтан олар жылдам құнсызданатын активтерді білдірді. Тіпті ұзақ мерзімде құны өсуі мүмкін болған активтер де жылдам құнсызданып, оларды ұстаған банктер үшін «улы» болып кетті. «Улы» активтер банктердің активтерінің құнсыздануын арттыру арқылы, әдетте сау институттарды «зомби» мекемелерге айналдырады. Потенциалды түрде төлемсіз банктер жеткілікті мөлшерде жақсы несиелер бермеді, бұл қарыздың артық болуына әкелді. Сонымен қатар, «улы» активтері бар банктер тәуекелді салымшылар мен басқа кредиторларға ауыстыру үшін өте тәуекелді спекулятивтік несиелер іздеді. 2009 жылдың 23 наурызында АҚШ Қаржы министрі Тимоти Гайтнер банктердің балансынан «улы» активтерді сатып алу үшін мемлекеттік-жеке серіктестік (PPIP) туралы жариялады. АҚШ-тың маңызды қор нарығының индекстері жарияланған күні алты пайыздан астамға өсті, банк акциялары осы өсімге жетекшілік етті. PPIP-тің екі негізгі бағдарламасы бар. «Мұрагерлік несиелер бағдарламасы» банктердің балансынан тұрғын үй несиелерін сатып алуға тырысады. Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы мұрагерлік несиелердің сатып алу бағасының 85 пайызына дейін кепілдік беретін кепілдіктер ұсынады. Жеке сектордың активтерді басқарушылары мен АҚШ Қаржы министрлігі қалған активтерді қамтамасыз етеді. Екінші бағдарлама «Мұрагерлік бағалы қағаздар» деп аталады, ол бастапқыда AAA рейтингі болған ипотекалық кепілдік берілген бағалы қағаздарды (RMBS) және AAA рейтингі болған коммерциялық ипотекалық кепілдік берілген бағалы қағаздарды (CMBS) және активтермен қамтамасыз етілген бағалы қағаздарды (ABS) сатып алады. Қаржының көп бөлігі АҚШ Қаржы министрлігінің қиын жағдайдағы активтерді құтқару бағдарламасынан, жеке инвесторлардан және Федералдық резервтің мерзімді активтерді несиелеу құралынан (TALF) алынған қарыздардан тең үлесте келеді. Мемлекеттік-жеке серіктестіктің бастапқы көлемі 500 миллиард долларға жуық деп күтілуде. Нобель сыйлығының лауреаты, экономист Пол Кругман бұл бағдарламаны қатаң сынады, өйткені ол несиелер активтерді басқарушылар, банк акционерлері және кредиторлар бөлісетін жасырын субсидияға әкеледі деп мәлімдеді. Банктік талдаушы Мередит Уитни банктердің құнсыздаған активтерді нарықтық құнымен сатпайтынын айтады, өйткені олар активтерді құнсызданудан өткізуге дайын емес. «Улы» активтерді жою банк акцияларының құнсыздануын да азайтады. Акциялар фирма активтеріне сатып алу опциясына ұқсас болғандықтан, бұл құнсыздану қиын жағдайдағы банктердің акцияларына зиян тигізеді. Сондықтан мұндай банктер «улы» активтерді нарықтық құннан жоғары бағамен ғана сатады.

ЕО елдерінің борыштық дағдарысы

2010 жылғы 27 сәуірде Standard & Poor's компаниясы Грекияның қарызын "қоқыс" деңгейіне төмендетті, себебі Грекия үкіметі төлемдерді орындай алмауы мүмкін деген қауіптер күшейді. Сондай-ақ, 28 сәуірде Португалияның мемлекеттік қарызы мен мемлекеттік қаржысына байланысты алаңдаушылықтар туындағандықтан, олар Португалияның кредиттік рейтингін екі сатыға төмендетіп, A деңгейіне жеткізді. 2011 жылғы 5 шілдеде Moody's Португалияның рейтингін "қоқыс" деңгейіне төмендетті (Baa1-ден Ba2-ге дейін төрт сатымен), елдің қаржы нарықтарынан қайта қарыз алуға дайын болуы алдында екінші рет көмек қажет ету қаупі күшейіп жатқанын және жеке инвесторлар үлесім қосуға міндетті болуы мүмкін екенін мәлімдеді. 2012 жылғы 13 шілдеде Moody's Италияның кредиттік рейтингін екі сатыға төмендетіп, Baa2 деңгейіне жеткізді (қоқыс деңгейінен жоғары). Moody's елдің рейтингісі одан да төмендетілуі мүмкін екенін ескертті. Еуропалық банк жүйесіндегі қарызды азайту процесі жалғасып жатқандықтан, көптеген еуропалық қаржы директорлары жоғары кірісті облигациялар шығаруда. Нәтижесінде 2012 жылғы қыркүйек айының соңына дейін жылдық негізгі облигациялар эмиссиясының жалпы сомасы: