Кіріспе

Мемлекеттік облигация – мемлекеттік шығыстарды қаржыландыру үшін үкімет шығаратын облигация түрі. Ол әдетте белгілі бір кезеңде купондық төлемдер түрінде пайыз төлеу және облигацияның мерзімі біткенде номиналдық құнын қайтару міндеттемесін қамтиды. Мысалы, облигация иесі 10% жылдық купонмен 10 жылдық мемлекеттік облигацияға 20 000 доллар салым жасайды; үкімет облигация иесіне әр жыл сайын 10% пайыз (осы жағдайда 2000 доллар) төлейді және 10 жылдан кейін 20 000 доллардың бастапқы номиналдық құнын қайтарады. Мемлекеттік облигациялар шетел валютасында немесе мемлекеттің ұлттық валютасында шығарылуы мүмкін. Экономикасы тұрақсыз елдер көбінесе облигацияларын экономикасы тұрақтырақ елдің валютасында (яғни, берік валютада) белгілейді. Барлық облигацияларда дефолт тәуекелі бар, яғни үкімет облигация иелеріне төлем жасай алмауы мүмкін. Экономикасы тұрақсыз елдердің облигациялары әдетте жоғары тәуекелді болып саналады. Халықаралық кредиттік рейтингтік агенттіктер әр елдің облигацияларына рейтинг береді. Облигация иелері тәуекелі жоғары облигациялардан жоғары кіріс күтеді. Мысалы, 2016 жылдың 24 мамырында Канада үкіметі шығарған 10 жылдық мемлекеттік облигациялардың кірістілігі 1,34%-ды құрады, ал Бразилия үкіметі шығарған 10 жылдық мемлекеттік облигациялардың кірістілігі 12,84%-ды құрады. Дефолтқа жақын үкіметтер мемлекеттік қарыз дағдарысына тап болған деп есептеледі.

Тарих

Нидерланд Республикасы 1517 жылы Амстердам қаласы шығарған облигацияларды қабылдағанда, борышын облигациялар арқылы қаржыландырған алғашқы мемлекет болды. Ол кездегі орташа пайыздық мөлшерлеме шамамен 20% құрады. Ұлттық үкімет шығарған алғашқы ресми мемлекеттік облигацияны 1694 жылы Англия банкі Францияға қарсы соғысты қаржыландыру үшін ақша жинау мақсатымен шығарды. Бұл облигациялар лотерея және аннуитет түрінде болды. Англия банкі мен мемлекеттік облигацияларды Англияның Вильгельм III (сонымен қатар Оранж Вильгельм деп те аталады) енгізді. Ол Англияның соғысқа қатысуын қаржыландыру үшін жеті голланд провинциясының облигациялар шығару және мемлекеттік қарыз алу тәсілін үлгі етті. Кейіннен Еуропадағы үкіметтер де осы үрдіске еліктеп, соғыстар мен басқа да мемлекеттік шығыстарды қаржыландыру үшін мерзімі жоқ облигациялар (мәңгілік облигациялар) шығара бастады. 20-ғасырда мәңгілік облигацияларды қолдану тоқтатылды, ал қазіргі таңда үкіметтер белгілі бір мерзімге облигациялар шығарады. Америка революциясы кезінде АҚШ үкіметі ақша жинау үшін «несие сертификаттары» деп аталатын облигациялар шығара бастады. Облигациялардан түскен жалпы сома 27 миллион долларды құрады, бұл соғысты қаржыландыруға көмектесті.

Кредиттік тәуекел

Мемлекеттің өз валютасындағы мемлекеттік облигациясы, әдетте, тәуекелсіз облигация болып саналады, себебі үкімет қажет болған жағдайда облигацияны мерзімі келгенде өтеу үшін қосымша валюта шығара алады. Көптеген үкіметтер үшін мұндай мүмкіндік жаңа облигациялар шығару арқылы ғана іске асырылады, өйткені үкіметтердің өздері валюта жасауға құқығы жоқ. (Дегенмен, "сандық жеңілдету" процесінде орталық банк жаңадан құрылған валютаға облигацияларды сатып алуы, тәуелсіз орталық банктер үшін ресми түрде тыйым салынған, орталық банк арқылы мемлекетке тікелей қаржы жәрдемі көрсету болып есептелуі мүмкін.) Үкіметтер қосымша валюта шығарудың орнына, ішкі валютадағы қарызын төлемеуді де таңдаған жағдайлар болды, мысалы, 1998 жылғы Ресейдегі ("рубль дағдарысы") жағдай (ұлттық банкроттыққа қараңыз). Инвесторлар кредиттік тәуекелді бағалау үшін рейтингтік агенттіктердің қызметін пайдалана алады. АҚШ-та Бағалы қағаздар және биржалар комиссиясы (SEC) он рейтингтік агенттікті ұлттық деңгейде мойындалған статистикалық рейтингтік ұйымдар деп таныды.

Валюталық тәуекел

Валюталық тәуекел – облигация төлейтін валютаның құны, инвестордың негізгі валютасына шаққанда төмендеу қаупі. Мысалы, неміс инвесторы үшін АҚШ облигациялары неміс облигацияларына қарағанда валюталық тәуекел жоғарырақ болады (доллар евроға қатысты құнсыздануы мүмкін болғандықтан); сондай-ақ, АҚШ инвесторы үшін неміс облигациялары АҚШ облигацияларына қарағанда валюталық тәуекел жоғарырақ болады (евро долларға қатысты құнсыздануы мүмкін болғандықтан). Құнын сақтау тарихы жоқ валютада төленетін облигация, жоғары пайыздық ставка ұсынылса да, тиімді болуы мүмкін емес. Валюталық тәуекел – валюта бағамдарының өзгеруімен анықталады.

Инфляциялық тәуекел

Инфляциялық тәуекел – облигация төлейтін валютаның құнының уақыт өте келе төмендеу қаупі. Инвесторлар қандай да бір деңгейде инфляцияны күтеді, сондықтан қауіп – инфляция деңгейі күтілгеннен асып түсуі мүмкін. Көптеген үкіметтер инфляцияға индекстелген облигациялар шығарады, олар тұтыну бағасы индексіне байланысты пайыздық төлемдер мен түбір капиталды қайтаруды байланыстыру арқылы инвесторларды инфляциялық тәуекелден қорғайды. Ұлыбританияда мұндай облигациялар "индекске байланысты облигациялар" деп аталады. АҚШ-та олар "I сериялы облигациялар" деп аталады.

Пайыздық тәуекел

Сонымен қатар, нарықтық тәуекел деп те аталады, барлық облигациялар пайыздық мөлшерлеме тәуекеліне ұшырайды. Пайыздық мөлшерлеменің өзгеруі облигацияның құнына әсер ете алады. Егер пайыздық мөлшерлеме төмендесе, облигация бағасы өседі, ал егер пайыздық мөлшерлеме жоғарыласа, облигация бағасы төмендейді. Пайыздық мөлшерлемелер өскен кезде облигациялар тартымдырақ болады, себебі инвесторлар жоғары купондық мөлшерлеме алуға мүмкіндік алады, соның салдарынан ұстау кезеңі тәуекелі туындауы мүмкін. Пайыздық мөлшерлеме мен облигация бағасы арасында кері байланыс бар. Төменгі белгілі мөлшерлемелі облигациялардың купондық мөлшерлемелері жоғары пайыздық тәуекелді білдіреді, ал жоғары белгілі мөлшерлемелі облигациялардың купондық мөлшерлемелері төмен пайыздық тәуекелді білдіреді. Облигацияның мерзімі де пайыздық тәуекелге әсер етеді. Расында, ұзақ мерзімді облигациялар жоғары пайыздық тәуекелді білдіреді, ал қысқа мерзімді облигациялар төмен пайыздық тәуекелді білдіреді.

Ақша ұсынысы

Егер орталық банк облигация немесе қазынашылық вексель сияқты мемлекеттік бағалы қағаздарды сатып алса, ол ақша ұсынысын арттырады, себебі орталық банк экономикаға өтімділікті (нақты ақшаны) құяды. Бұл мемлекеттік облигацияның табысын төмендетеді. Керісінше, орталық банк инфляциямен күресіп жатқанда, ол ақша ұсынысын азайтады. Банктік жүйедегі ақша мөлшерін арттыру немесе азайтудың осы іс-әрекеттері ақша-кредит саясаты деп аталады.

Ұлыбритания

Ұлыбританияда мемлекеттік облигациялар гильттер деп аталады. Ескі шығарылымдар "Қаржылық қорлар" деп, ал жаңа шығарылымдар "Қаржылық гильттер" деп аталады. Инфляцияға индекстелген гильттер "Индекске байланысты гильттер" деп аталады, яғни гильттің құны инфляциямен бірге өседі. Бұл британ үкіметінің ақша жинау мақсатында шығаратын тұрақты пайыздық бағалы қағаздар. Гилттерді шығаруды Ұлыбританияның Қарызды басқару кеңсесі, Ұлыбритания Қаржы министрлігінің атқарушы агенттігі басқарады. 1998 жылдың сәуіріне дейін гильттерді Англия банкі шығарған. Сатып алу және сату қызметтерін Computershare жүзеге асырады. Ұлыбритания гильттерінің мерзімі басқа еуропалық мемлекеттік облигацияларға қарағанда әлдеқайда ұзақ, бұл тиісті елдерде зейнетақы және өмірді сақтандыру нарықтарының дамуына ықпал етті. Ұлыбританияның стандартты гильті мынадай болуы мүмкін – "Қаржылық қорлар 3% 2020". 2019 жылдың 27 сәуірінде Ұлыбританияның 10 жылдық мемлекеттік облигациясының кірістілігі 1,145% құрады. Орталық банк ставкасы 0,10%, ал Standard & Poor's бойынша Ұлыбританияның рейтингі AA.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ қазынашылығы әртүрлі мерзімі бар бірнеше облигация түрлерін ұсынды. Кейбір облигациялар пайыз төлейді, ал кейбіреулері төлемейді. Бұл облигациялар мыналар болуы мүмкін:

Жинақтау облигациялары: олар ең қауіпсіз инвестициялардың бірі саналады.
Қазынашылық вексельдері (T вексельдері): осы облигациялардың мерзімі екі, үш, бес немесе он жылды құрайды, олар әр алты ай сайын белгілі бір мөлшерде купондық төлемдерді жүзеге асырады және номиналды құны 1000 долларға тең.
Қазынашылық облигациялары (T облигациялары немесе ұзақ мерзімді облигациялар): бұл ең ұзақ мерзімді қазынашылық облигациялары, мерзімі жиырма жылдан отыз жылға дейін. Олар да әр алты ай сайын купон төлемдерін алады.
Инфляцияға байланысты қазыналық бағалы қағаздар (TIPS): АҚШ қазынашылығы шығарған, инфляция индексімен байланысты облигациялар. Осы облигациялардың негізгі сомасы Тұтыну бағасы индексіне сәйкес реттеледі. Яғни, негізгі сома инфляциямен бірге өседі және дефляциямен бірге төмендейді.
Инвесторлар үшін АҚШ үкіметтік облигацияларын ұстаудың басты себебі – облигациялар мемлекеттік және жергілікті салықтардан босатылған.
Облигациялар аукциондық жүйе арқылы сатылады. Облигациялар екіншілік нарықта сатылады, ол акциялар, облигациялар, опциондар және фьючерстер сияқты қаржы құралдарымен сауда жасалатын қаржы нарығы болып табылады.
TreasuryDirect – инвесторлардың АҚШ үкіметінен тікелей қазынашылық бағалы қағаздарды сатып ала алатын ресми веб-сайты. Бұл онлайн жүйе инвесторларға дәстүрлі арналар арқылы алынатын комиссиялар мен төлемдерден ақша үнемдеуге мүмкіндік береді. Инвесторлар облигацияларды сақтау үшін банктерді немесе брокерлерді пайдалана алады.