Кіріспе

Тәуекелсіз инвестиция бойынша гипотетикалық пайыздық мөлшерлеме

Тәуекелсіз табыстың мөлшерлемесі, көбінесе тәуекелсіз мөлшерлеме деп қысқартылады, – бұл барлық төлем міндеттемелерін орындайтыны болжамдалған, белгілі бір мерзімге жоспарланған төлемдері бар гипотетикалық инвестицияның табысының мөлшерлемесі. Тәуекелсіз мөлшерлемені тәуекелсіз алуға болатындықтан, қандай да бір тәуекелге ие басқа инвестиция инвесторларды оған қызығушылық таныту үшін жоғары табыс ұсынуы керек. Іс жүзінде, нарық қатысушылары белгілі бір валютадағы тәуекелсіз пайыздық мөлшерлемені анықтау үшін сол валютаның үкіметі шығарған, төлеу тәуекелі өте төмен тәуекелсіз облигацияның мерзіміне дейінгі түсімін пайдаланады. Мысалы, нөлдік купонды қазыналық облигациялардың (T-вексельдері) табысы кейде АҚШ долларымен тәуекелсіз табыс ретінде қарастырылады.

Теориялық өлшеу

Малкольм Кемп өзінің "Базардың тұрақтылығы: кемелсіз нарықтардағы модельдік калибрлеу" кітабының бесінші тарауында айтқандай, тәуекелсіз ставка әртүрлі адамдарға әртүрлі нәрселерді білдіреді және оны тікелей өлшеу туралы бірлескен пікір жоқ. Теориялық тәуекелсіз ставканың бір түсіндірмесі Ирвинг Фишердің "Пайыздың теориясы" (1930) атты еңбегінде сипатталған инфляциялық үміттерге сәйкес келеді, ол валютаны ұстаудың теориялық шығындары мен пайдасына негізделген. Фишердің моделінде бұл екі мүмкін өзара теңестіретін өзгеріспен сипатталады:

Ақша массасының күтілетін өсуі инвесторлардың болашақ кіріске қарағанда қазіргі тұтынуды қалауына әкелуі керек. Өнімділіктің күтілетін өсуі инвесторлардың қазіргі тұтынуға қарағанда болашақ кірісті қалауына әкелуі тиіс. Дұрыс түсіндіру бойынша, тәуекелсіз ставка оң немесе теріс болуы мүмкін, ал іс жүзінде күтілетін тәуекелсіз ставканың таңбасы институционалдық конвенция болып табылады – бұл Тобиннің "Ақша, несие және капитал" кітабының 17-бетінде келтірген аргументіне ұқсас. Эндогендік ақша жасау жүйесінде, өндіріс шешімдері мен нәтижелері орталықтандырылмаған және болжау қиын жағдайда, бұл талдау тәуекелсіз ставканы тікелей байқау мүмкін емес екенін көрсетеді. Дегенмен, бұл түсіндірмені қолданушылар үшін валюта ұсыну құны әдетте оң деп есептеледі. Бұл түсініктің нақты негізі белгісіз, бірақ ол еңбектің мамандануын қолдау үшін, қандай да бір формадағы (кредит?) валютаның қажеттілігімен байланысты болуы мүмкін, оның күтілетін пайдасын Адам Смит "Халықтардың байлығында" егжей-тегжейлі сипаттаған. Алайда, Смит еңбектің мамандану деңгейінің "жоғарғы шегін" көрсетпеді және оны ұлттық немесе халықаралық деңгейде қалай ұйымдастыру мәселелерін толыққанды қарастырмады. Басқа (әлсіз дамыған) түсіндіру бойынша, тәуекелсіз ставка – өкілдік жұмысшының өкілдік тұтыну жинағына деген уақыттық қалауы. Тағы да, осы жағдайда тәуекелсіз ставканы тікелей байқау мүмкін емес деп ойлауға себептер бар. Үшінші (сондай-ақ нашар дамыған) түсіндіру бойынша, сатып алу қабілетімен бірге жүрудің орнына, өкілдік инвестор жалақымен бірге жүру үшін тәуекелсіз инвестицияны қажет етуі мүмкін. Бұл мәселеге байланысты теориялық "тұмандылықты" ескере отырып, іс жүзінде көптеген сала мамандары тәуекелсіз ставканың қандай да бір шамамен алған мәніне сенеді немесе тәуекелсіз ставканы және қандай да бір дефолт тәуекелін қамтитын басқа да эталондық ставкаларды қолданады. Алайда, бұл тәсілде де келесі бөлімде талқыланатын мәселелер бар. "Стохастикалық дисконттық ставка" ұғымы туралы қосымша талқылаулар Кэмпбелл, Ло және МакКинлидің "Қаржы нарықтарының эконометриясы" кітабында қолжетімді.

Қауіпсіз мөлшерлеменің орнына келетіндер

Қысқа мерзімді, ел ішінде ұсталған мемлекеттік облигациялардың табысы әдетте тәуекелсіз мөлшерлеме үшін жақсы өлшем ретінде қарастырылады. Бизнес бағалауда АҚШ Ұлттық облигацияларының ұзақ мерзімді табысы, жалпы алғанда, тәуекелсіз табыс деңгейі ретінде қабылданады. Дегенмен, теориялық тұрғыдан алғанда, бұл тек облигация бойынша төлемдерді орындамау тәуекелі болмаған жағдайда ғана дұрыс. Мемлекеттік облигациялар, анықтамасы бойынша төлемді орындамау қаупі болмағандықтан, отандық облигация иесі үшін салыстырмалы түрде тәуекелсіз саналады. Облигация – мемлекеттік міндеттемелердің бір түрі, ол отандық валюта арқылы төленеді. Бірақ шындығында мемлекеттік қарыз бойынша төлемдерді орындамау оқиғалары болады. Егер теория бойынша мұндай жағдай мүмкін болмаса, онда бұл теорияның жетілмеушілігін көрсетеді. Бұл тәсілдің тағы бір мәселесі – купонды облигациялармен инвестор алдын ала қайта инвестицияланған купондардан қандай табыс алатынын білмейді (сондықтан табысты тәуекелсіз деп санау қиын). Кейбір ғалымдар тәуекелсіз мөлшерлемені өлшеу үшін своп ставкаларының қолдануын жақтайды. Feldhütter мен Lando былай деп мәлімдейді: «Барлық мерзімдерге қатысты тәуекелсіз мөлшерлеме, Қазыналық ставкасына қарағанда своп ставкасымен жақсы шамалануы мүмкін». Үкімет міндеттемелерін орындау үшін «ақшаны басып шығару» қаупі де бар, бұл нәтижесінде құны төмендеген валютамен төлеуге әкелуі мүмкін. Мұны дефолт емес, салықтың бір түрі ретінде қарастыруға болады, бұл сеньораж ұғымына ұқсас. Бірақ инвестор үшін нәтиже бірдей – оның бағалауынша құнның жоғалтылуы. Сондықтан, тек дефолтқа назар аудару барлық тәуекелдерді қамтымайды. Шетелдік облигация иесіне қатысты бұл ескертулер міндетті түрде қолданылмайды, себебі шетелдік иеленуші отандық иеленушіге қажетті өтемақыдан өзге, валюта бағамының өзгеруіне байланысты өтемақы талап етеді. Тәуекелсіз мөлшерлеме теориялық тұрғыдан кез келген тәуекелді, дефолтты немесе басқа да тәуекелді жоюы керек болғандықтан, шетелдік меншіктегі мемлекеттік борыштың табысын тәуекелсіз мөлшерлемені есептеу үшін негіз ретінде пайдалануға болмайды. Мемлекеттік облигацияларға қатысты отандық және шетелдік иеленушілердің талап ететін кірісін мемлекеттік борыштың халықаралық нарығында ажырату мүмкін болмағандықтан, мемлекеттік облигациялардың табысы тәуекелсіз мөлшерлеме үшін жақсы өлшем емес болуы мүмкін. Тәуекелсіз мөлшерлемені бағалау үшін тағы бір мүмкіндік – банктер арасындағы несиелеу мөлшерлемесі. Бұл мекемелердің ақша-несиелік органдардың «соңғы кезектегі несие беруші» рөліне байланысты имплицитті кепілдікке ие болуына негізделген. (Эндогендік ақша ұсынысы бар жүйеде «ақша-несиелік органдар» жеке агенттер де, орталық банк та болуы мүмкін – Graziani-дің «Ақша өндірісінің теориясы» еңбегіне сілтеме жасаңыз). Банктерге қатысты да тәуекелсіз мөлшерлемені пайдалану үшін бірдей ескертулер қолданылады. Егер банкаралық несие беру мөлшерлемесінде дефолт тәуекелі болса, онда бұл мөлшерлемені тәуекелсіз мөлшерлеме ретінде пайдалану орынды емес. Осыған ұқсас қорытындыларды басқа да әлеуетті баға белгілеу ставкаларынан, соның ішінде «жоқтай алмайтындай үлкен» деп саналатын AAA рейтингті корпоративтік облигациялардан да жасауға болады. Тәуекелсіз активтің жақсы «шамалануының» болмауы мәселесін шешу үшін ұсынылған шешімдердің бірі – тәуекелсіз «көрінетін» мөлшерлемені қамтамасыз ету үшін, белгілі бір мерзімге (немесе тіпті мәңгілікке) кепілдендірілген кірісті қамтамасыз ететін халықаралық кепілдендірілген активтің болуы. Қазіргі таңда мұндай активтердің кейбір гипотетикалық қасиеттерін қайталай алатын активтер бар. Мысалы, 18-ғасырда британ үкіметі шығарған «консол» облигациялары.

Қолдану

Қауіпсіз мөлшерлеме капитал активтерін бағалау моделінің жалпы қолданылуы тұрғысынан өте маңызды, бұл модель заманауи портфель теориясына негізделген. Бұл модельде көптеген мәселелер бар, олардың ең негізгісі – қор ұстаудың пайдалылығын портфельдің күтілетін орташа және дисперсиясына дейін кеміту. Шындығында, Роберт Шиллердің "Акция бағалары және әлеуметтік динамика" атты мақаласында сипатталғандай, қор ұстаудың басқа да пайдалы аспектілері болуы мүмкін. Қауіпсіз мөлшерлеме сондай-ақ акция опцияларын бағалау үшін қолданылатын Black-Scholes формуласы және Шарп коэффициенті сияқты қаржылық есептеулерде қажетті дерек болып табылады. Назарда болыңыз, кейбір қаржы және экономикалық теориялар нарық қатысушылары қауіпсіз мөлшерлемемен қарыз ала алады деп есептейді; бірақ іс жүзінде, өте аз (немесе тіпті ешқандай) қарыз алушылар мұндай мүмкіндікке ие. Қауіпсіз кіріс деңгейі капитал құнын есептеудегі маңызды фактор болып табылады, мысалы, капитал активтерін бағалау моделі арқылы жасалатын есептеулерде. Осыған байланысты, тәуекелге ұшыраған капиталдың құны – қауіпсіз мөлшерлеме мен белгілі бір тәуекел премиясының қосындысы болып табылады.