Қаржылық міндеттеме құралы

Кіріспе

Қарыздылық құрал

Қаржы саласында облигация – эмитенттің (борышкердің) иесіне (кредиторға) қарыз болып табылады және шарттарына сәйкес кредиторға ақша ағынын қамтамасыз етуге міндетті (мысалы, облигацияның негізгі сомасын (яғни алынған қарыз сомасы) мерзімі біткенде қайтару, сондай-ақ белгілі бір уақыт аралығында пайыздарды (купон деп аталады) төлеу). Ақша ағынының уақыты мен сомасы экономикалық құндылығына байланысты өзгереді, осылайша облигациялардың түрлі түрлері пайда болады. Облигацияны бағалаудағы түрлі факторларға байланысты облигацияның екіншілік нарықтағы бағасы негізгі сомадан айтарлықтай өзгеше болуы мүмкін. Облигациялар көбінесе олардың халықаралық қағаздарды идентификациялау нөмірімен, яки ISIN-мен анықталады – бұл борыштық қағаздарды бірегей анықтайтын 12 таңбалы әріп-сандық код.

Этимология

Ағылшын тілінде "bond" сөзі "bind" сөзінің этимологиясымен байланысты. "Бір адамды екіншісіне белгілі бір сома төлеуге міндеттейтін құрал" мағынасындағы "bond" сөзінің қолданылуы кем дегенде 1590 жылдардан бері сақталып келеді.

Шығару

Облигацияларды бастапқы нарықта мемлекеттік органдар, несиелік мекемелер, компаниялар және үлттық артық мемлекеттік мекемелер шығарады. Облигацияларды шығарудың ең көп таралған тәсілі – андеррайтинг арқылы. Облигациялық эмиссия андеррайтингтелген кезде, бір немесе бірнеше бағалы қағаздар фирмасы немесе банктер синдикат құрып, эмитенттен облигациялардың барлық көлемін сатып алып, оларды инвесторларға қайта сатады. Бағалы қағаздар фирмасы облигацияны соңғы инвесторларға сата алмау тәуекелін мойнына алады. Бастапқы эмиссияны букраннерлер ұйымдастырады, олар облигациялық эмиссияны жоспарлайды, инвесторлармен тікелей байланыста болады және облигация эмитентіне эмиссияның уақыты мен бағасы жөнінде кеңесші ретінде көмектеседі. Букраннер облигациялар туралы хабарлау үшін қолданылатын «құлыптас» жарнамаларында эмиссияға қатысқан барлық андеррайтерлердің арасында бірінші болып тізіледі. Облигациялық эмиссияның шарттары туралы шешім қабылдамас бұрын букраннерлердің андеррайтингке дайындығы талқылануы керек, себебі облигацияларға сұраныс шектеулі болуы мүмкін. Ал мемлекеттік облигациялар көбінесе аукцион арқылы шығарылады. Кейбір жағдайларда, жеке тұлғалар да, банктер де облигацияларға ұсыныс бере алады. Басқа жағдайларда, облигацияларға тек нарық жасаушылар ғана ұсыныс бере алады. Облигациядан алынатын жалпы табыс облигацияның шарттарына және төленген бағасына байланысты. Облигацияның шарттары, мысалы, купон мөлшері алдын ала белгіленеді, ал баға нарықпен анықталады. Андеррайтингтелген облигациялар үшін андеррайтерлер андеррайтинг қызметі үшін комиссия алады. Облигацияларды шығарудың тағы бір әдісі – жеке орналастыру облигациясы, ол көбінесе кішкентай эмиссиялар үшін қолданылады және осы шығындардан сақтануға мүмкіндік береді. Тікелей сатып алушыларға сатылған облигациялар облигация нарығында саудаға шығарылмауы мүмкін. Тарихи тұрғыдан алғанда, қарыз алған мемлекеттік орган облигацияларды белгілі бір кезеңде, әдетте, белгілі бір бағамен шығарды, ал нарықтық жағдайларға байланысты күніне сатылатын көлем өзгеруі мүмкін. Бұл «тап-эмиссия» немесе «облигациялық тап» деп аталды.

Негізгі

Номиналды, негізгі, атаулы немесе нақты сома – эмитенттің пайыз төлейтін сомасы, және көбінесе мерзімі біткенде қайтарылуға тиіс сома. Кейбір құрылымдалған облигациялардың өтеу сомасы нақты сомадан өзгеше болуы мүмкін және ол белгілі бір активтердің көрсеткіштеріне байланысты болуы мүмкін.

Купон

Купон – эмитенттің ұстаушыға төлейтін пайыздық мөлшерлемесі. Белгілі мөлшерлемелі облигациялар үшін купон облигацияның өмірлік мерзімі бойында өзгермейді. Ауыспалы мөлшерлемелі облигациялар үшін купон облигацияның өмірлік мерзімі бойында өзгереді және ақша нарығындағы эталондық мөлшерлеменің өзгеруіне байланысты болады (тарихи жағдайда бұл LIBOR болған, бірақ оны қолдану тоқтатылғаннан кейін нарықтық эталондық мөлшерлеме SOFR-ге ауысты). Бұрын купондар қағаз облигация куәліктеріне физикалық түрде тіркелген, әрбір купон – пайыздық төлемді білдірген. Пайыз төлену кезінде облигация иесі банкке купонды тапсырып, оның орнына пайыз алатын. Бүгінде пайыздық төлемдер көбінесе электрондық түрде жүзеге асырылады. Пайыз төлеу жиілігі әртүрлі болуы мүмкін: әдетте жартыжылдық (алты ай сайын) немесе жылдық.

Ұрнатқышты

Табыс – облигацияға инвестиция салғаннан алынатын кірістің көрсеткіші. Ол әдетте келесілердің бірін білдіреді:
Ағымдағы табыс немесе жүйтіп алған табыс: облигацияның ағымдағы нарықтық бағасына (көбінесе таза бағаға) бөлінген жылдық пайыздық төлем. Мерзіміне дейінгі табыс (немесе Ұлыбританияда өтелім табысы деп аталады) – белгілі бір нарықтық бағамен облигацияны сатып алып, оны мерзіміне дейін ұстап, барлық пайыздық төлемдерді және капиталды мерзімінде қайтарған инвестор күтетін жалпы кіріс мөлшерлемесінің бағасы. Бұл, ағымдағы табысқа қарағанда облигациядан алынатын кірісті өлшеудің тиімдірек тәсілі, себебі ол болашақ пайыздық төлемдердің және мерзімі жеткенде қайтарылатын негізгі соманың қазіргі құнын ескереді. Қаржы ғалымдары доктор Аннет Тау және доктор Фрэнк Фабоззи атап өткендей, сатып алу кезінде есептелген мерзіміне дейінгі табыс инвестордың нақты алатын кірісі болуы міндетті емес. Мерзіміне дейінгі табыс тек белгілі бір шарттар орындалғанда ғана іске асырылады, олар: 1) барлық пайыздық төлемдер жұмсалмай, қайта инвестицияланады және 2) барлық пайыздық төлемдер облигацияны сатып алған кезде есептелген мерзіміне дейінгі табыспен қайта инвестицияланады. Бұл айырмашылық, активтер мен міндеттемелерді үйлестіру стратегиясын қолданатын, купондық төлемдерді қайта инвестициялаудың орнына жұмсауды жоспарлаған облигация сатып алушылар үшін маңызды болмауы мүмкін.

Кредиттік сапа

Эмиссияның сапасы облигация иелеріне уәде етілген сомаларды мерзімінде алу мүмкіндігін көрсетеді. Басқаша айтқанда, несиелік сапа инвесторларға қарыз алушының төлемді орындамау ықтималдығын хабарлайды. Бұл көптеген факторларға байланысты болады. Жоғары кірісті облигациялар – кредиттік рейтингтік агенттіктер инвестициялық деңгейден төмен бағалаған облигациялар. Осы облигациялар инвестициялық деңгейдегі облигациялардан тәуекелдірек болғандықтан, инвесторлар олардан жоғары кіріс күтеді. Бұл облигациялар «қоқыс облигациялар» деп те аталады.

Нарықтық баға

Саудаға жарамды облигацияның нарықтық бағасына, басқа факторлармен қатар, төленетін сыйақылар мен капиталды қайтару сомасы, валютасы және мерзімі, облигацияның сапасы, сондай-ақ нарықта саудаға жарамды басқа ұқсас облигациялардың кірістілігі әсер етеді. Баға таза немесе кір деп көрсетілуі мүмкін. "Кір" бағасы болашақ барлық ақша ағындарының қазіргі құнын, соның ішінде жинақталған сыйақыны қамтиды және көбінесе Еуропада қолданылады. "Таза" бағасы жинақталған сыйақыны қамтымайды және көбінесе АҚШ-та қолданылады. Инвесторлар облигацияларды алғашқы рет шығарылғанда сатып алатын эмиссия бағасы, әдетте, номиналдық сомаға шамамен тең болады. Осылайша, эмитент алатын таза түсім – эмиссия бағасы, эмиссиялық комиссиялар шегерілгеннен кейін қалған сома болып табылады. Облигацияның нарықтық бағасы оның өмірлік циклы бойында өзгереді: ол премиуммен (номиналдан жоғары, әдетте нарықтық пайыздық ставкалар шығарылғаннан кейін төмендегендіктен) немесе дисконтпен (номиналдан төмен, егер нарықтық ставкалар өскен немесе облигация бойынша төлемдерді орындамау қаупі жоғары болса) саудалануы мүмкін.

Түрлері

Облигацияларды түрлі жолдармен жіктеуге болады, мысалы, шығарушының түрі, валютасы, облигацияның мерзімі (соңғы төлем күні) және облигацияға қолданылатын талаптар. Төмендегі сипаттамалар бір-бірінсіз байланыссыз, және олардың бірінен асып кеткені нақты облигацияға қатысты болуы мүмкін.

Бондажға қолданылатын шарттар

Белгілі мөлшерлемелі облигацияларда әдетте жартыжылдық болатын, облигацияның өмір бойы тұрақты қалатын пайыздық төлемдер ("купон") бар. Басқа түрлеріне сатылы купонды облигациялар жатады, олардың купоны облигацияның өмір бойында арта түседі. Қалқымалы мөлшерлемелі қағаздар (FRN, floaters) өзгермелі купонға ие, ол LIBOR немесе Euribor сияқты эталондық пайыздық мөлшерлемеге байланысты. Мысалы, купон үш айлық USD LIBOR + 0,20% деп белгіленуі мүмкін. Купондық мөлшерлеме мерзімді түрде, әдетте бір немесе үш ай сайын қайта есептеледі. Купонсыз облигациялар (zeros) тұрақты пайыз төлемейді. Олар номиналды құнынан айтарлықтай төмен бағамен шығарылады, сондықтан пайыз өсімділік мерзіміне дейін жинақталады (әдетте оған салық салынады). Облигация иесі өтеу күніне негізгі соманың толық мөлшерін алады. Купонсыз облигациялардың мысалы – АҚШ үкіметі шығарған E сериялы жинақ облигациялары. Қаржы институты тұрақты мөлшерлемелі облигациялардан купонды бөліп алып ("жою арқылы") купонсыз облигациялар жасауы мүмкін. Бұл бастапқы тұрақты кірісті облигациядан "Тек негізгі сома" купонсыз облигациясы және "Тек пайыз" (IO) облигациясын жасауға мүмкіндік береді. Инфляцияға индекстелген облигациялар (линкерлер) (АҚШ) немесе индекстелген облигациялар (Ұлыбритания), онда негізгі сома мен пайыздық төлемдер тұтыну бағалары деңгейіне индекстеледі. Мөлшерлеме әдетте бірдей мерзімділікке ие белгілі мөлшерлемелі облигацияларға қарағанда төмен болады (бұл қатынас 2008 жылдың желтоқсанында қысқа мерзімді Ұлыбритания облигациялары үшін қысқа уақытқа өзгерді). Инфляция деңгейі жоғарылағанда осы облигациялар бойынша төленетін номиналды негізгі және купондық сомалар артады. Ұлыбритания 1980 жылдары инфляцияға байланысты облигацияларды (gilts) шығарған алғашқы мемлекет болды. АҚШ Қазыналық инфляциядан қорғалған қағаздары (TIPS) және I облигациялары – АҚШ үкіметі шығарған инфляцияға байланысты облигациялардың мысалы. Басқа индекстелген облигациялар, мысалы, акциялармен байланысты облигациялар және бизнес-көрсеткіштерге (табыс, қосылған құн) немесе елдің ЖІӨ-сіне индекстелген облигациялар бар. Лотереялық облигацияларды Еуропалық және басқа мемлекеттер шығарады. Пайыз төлемі дәстүрлі белгілі мөлшерлемелі облигациядағыдай жүзеге асырылады, бірақ эмитент шығарылым шегінде кездейсоқ таңдалған жеке облигацияларды өтеуге жатады. Осы өтеулердің кейбіреуі облигацияның номиналды құнынан жоғары болуы мүмкін.

Fixed rate bonds have interest payments ("coupon"), usually semi annual, that remains constant throughout the life of the bond. Other variations include stepped coupon bonds, whose coupon increases during the life of the bond. Floating rate notes (FRNs, floaters) have a variable coupon that is linked to a reference rate of interest, such as Libor or Euribor. For example, the coupon may be defined as three month USD LIBOR + 0.20%. The coupon rate is recalculated periodically, typically every one or three months. Zero coupon bonds (zeros) pay no regular interest. They are issued at a substantial discount to par value, so that the interest is effectively rolled up to maturity (and usually taxed as such). The bondholder receives the full principal amount on the redemption date. An example of zero coupon bonds is Series E savings bonds issued by the U. S. government. Zero coupon bonds may be created from fixed rate bonds by a financial institution separating ("stripping off") the coupons from the principal. This can create a "Principal Only" zero coupon bond and an "Interest Only" (IO) strip bond from the original fixed income bond. Inflation indexed bonds (linkers) (US) or index linked bonds (UK), in which the principal amount and the interest payments are indexed to the level of consumer prices. The interest rate is normally lower than for fixed rate bonds with a comparable maturity (this relationship briefly reversed for short term UK bonds in December 2008). Higher inflation rates increase the nominal principal and coupon amounts paid on these bonds. The United Kingdom was the first sovereign issuer to issue inflation linked gilts in the 1980s. Treasury Inflation Protected Securities (TIPS) and I bonds are examples of inflation linked bonds issued by the U. S. government. Other indexed bonds, for example equity linked notes and bonds indexed on a business indicator (income, added value) or on a country's GDP. Lottery bonds are issued by European and other states. Interest is paid as on a traditional fixed rate bond, but the issuer will redeem randomly selected individual bonds within the issue according to a schedule. Some of these redemptions will be for a higher value than the face value of the bond.

Орындаушы үшін кіріктірілген опциялар бар облигациялар

Конвертирленетін облигациялар облигация иесіне эмитенттің қарапайым акцияларының белгілі бір санына облигацияны айырбастауға мүмкіндік береді. Бұл гибридтік бағалы қағаздар деп аталады, себебі олар капитал және қарыздық сипаттамаларды біріктіреді. Ауыстырылатын облигациялар эмитент емес, басқа корпорацияның акцияларына айырбастауға мүмкіндік береді.

Құжаттар мен меншік құқығын растайтын құжаттар

Алушы облигациясы – бұл иесінің аты-жөні көрсетілмей тіркелген ресми сертификат. Яғни, облигацияның қағаз сертификатын иеленуші, облигацияның құнын талап ете алады. Көбінесе олар жасалмау үшін нөмірленеді, бірақ қолма-қол ақша сияқты саудаға шығарылуы мүмкін. Алушы облигациялары жоғалып кетуі немесе ұрлануы мүмкін болғандықтан өте тәуекелді. Кейбір елдерде олар тарихи тұрғыдан танымал болды, себебі салық органдары иесін анықтай алмады. Мысалы, АҚШ-та федералды табыс салығы енгізілгеннен кейін, алушы облигациялар табыс немесе мүлікті жасыру мүмкіндігі ретінде қарастырылды. АҚШ компаниялары 1960 жылдары алушы облигациялар шығаруды тоқтатты, АҚШ Қаржы министрлігі 1982 жылы, ал 1983 жылы мемлекеттік және жергілікті салықтан босатылған алушы облигацияларға тыйым салынды. Тіркелген облигация – бұл облигация, оның меншік иесі (және кез келген келесі сатып алушысы) эмитент немесе трансферт агентімен тіркеледі. Пайыз төлемдері мен негізгі сома мерзімі келгенде тіркелген иесіне жіберіледі. Иесі облигацияны жоғалтса, оның орнына дубликат облигациямен пайыз алуын жалғастыра алады. Дегенмен, облигацияны басқа адамға оңай беруге болмайды. Тіркелген облигациялар сауда нарығында сирек кездеседі. Облигацияның іздеуге болатындығы облигация бағасына аз әсер етеді. Жаңа иесі облигацияны сатып алғаннан кейін, ескі облигацияны жою және жаңа облигация беру үшін корпорацияға немесе агентке қайтару керек.

Бөлшек облигациялар

Бөлшек облигациялар – көбінесе жеке инвесторларға арналған корпоративтік облигациялардың бір түрі.

Шетел валюталары

Кейбір компаниялар, банктер, үкіметтер және басқа да мемлекеттік ұйымдар облигацияларды шетел валютасында шығаруды шеше алады, себебі шетелдік валюта потенциалды инвесторларға өздерінің ішкі валютасынан гөрі тұрақтырақ және болжамдырақ көрінуі мүмкін. Шетел валютасында облигациялар шығару эмитенттерге шетелдік нарықтарда қолжетімді инвестициялық капиталға қол жеткізуге мүмкіндік береді. Бірақ, мұның кері жағы – үкімет өзінің облигациялық міндеттемелерін ішкі валютасын инфляциялау арқылы азайту мүмкіндігінен айырылады. Осы облигацияларды шығарудан түсетін қаражат компанияларға шетелдік нарықтарға енуге немесе оларды валюталық своптарды пайдалану арқылы қолданыстағы операцияларға жұмсау үшін эмитент компанияның жергілікті валютасына айырбастауға болады. Шетелдік эмитенттердің облигациялары шетелдік валюта бағамының тәуекелін қорғау үшін де қолданылуы мүмкін. Кейбір шетелдік эмитенттердің облигациялары "самурай облигациясы" сияқты есімдермен аталады. Мұндай облигацияларды шетелдік эмитенттер өздерінің инвесторлар базасын ішкі нарықтан тысқары диверсификациялау үшін шығарады. Бұл облигациялар эмиссиясы, әдетте, эмиссия нарығының заңнамасына сәйкес жүзеге асырылады, мысалы, Еуропадағы инвестор шығарған самурай облигациясы жапон заңдарымен реттеледі. Аталған облигациялардың барлығы эмиссия нарығындағы инвесторлар үшін сатып алуға шектеу қойылмайды.

Бондажды бағалау

Бондың нарықтық бағасы – бонның күтілетін болашақ сыйақы және негізгі сома төлемдерінің қазіргі құны, бонның мерзіміне дейінгі табысымен дисконтталған (яғни, табыстың мөлшерлемесі). Бұл қатынас бонның өтеу кірістілігін анықтайды, ол ұқсас сипаттағы басқа бондардың қазіргі нарықтық сыйақы мөлшерлемесіне жақын болуы мүмкін, әйтпесе арбитраж мүмкіндіктері туындайды. Бонның кірістілігі мен бағасы кері байланысты, яғни нарықтық сыйақы мөлшерлемелері өскенде бонның бағасы төмендейді және керісінше. Математикалық есептеулер үшін Бонды бағалауды қараңыз. Бонның нарықтық бағасы әдетте номиналды құнының пайызы ретінде көрсетіледі: номиналды құнының 100%-ы, "номинал бойынша", 100 бағасына сәйкес келеді; бағалар номиналдан жоғары болуы мүмкін (бон 100-ден жоғары бағамен бағаланады), бұл премиямен сауда жасау деп аталады, немесе номиналдан төмен (бон 100-ден төмен бағамен бағаланады), бұл дисконтпен сауда жасау деп аталады. Бонның нарықтық бағасы соңғы купон күнінен бері жинақталған сыйақыны қоса алғанда көрсетілуі мүмкін. (Кейбір бон нарықтарында сауда бағасына жинақталған сыйақы қосылады, ал басқалары есеп айырысу кезінде оны бөлек қосады.) Жинақталған сыйақыны қоса алғандағы баға "толық" немесе "кір баға" деп аталады. (Сондай-ақ, Аккруалды бон қараңыз.) Жинақталған сыйақыны қоспағандағы баға "таза" немесе "таза баға" деп аталады. Көптеген мемлекеттік бондар АҚШ-та 1000 долларлық бірліктермен немесе Ұлыбританияда 100 фунт стерлингтік бірліктермен көрсетіледі. Сондықтан, АҚШ-тың арзан бағамен сатылатын боны, 75,26 бағамен сатылса, сатылатын бон үшін 752,60 доллар сату бағасын білдіреді. (Көбінесе АҚШ-та бон бағалары ондық емес, сандық және отыз секундтық сандық белгілермен көрсетіледі.) Кейбір қысқа мерзімді бондар, мысалы АҚШ қазынашылық векселі, әрқашан дисконтпен шығарылады және купон төлеудің орнына мерзімі келгенде номиналды соманы төлейді. Бұл дисконтты бон деп аталады. Бондар міндетті түрде номинал бойынша (100% номиналды құнға сәйкес, 100 бағасына сәйкес) шығарылмаса да, олардың бағасы мерзіміне жақындаған сайын (нарық мерзімінде төлем толық және уақтылы түседі деп күтсе) номиналға қарай қозғалады, өйткені эмитент бонды өтеу үшін осы бағаны төлейді. Бұл "номиналға тарту" деп аталады. Бон шығарылған кезде, төленетін сыйақы және бонның басқа шарттары қазіргі нарықтық сыйақы мөлшерлемелері, мерзімі және эмитенттің несиелік қабілеттілігі сияқты әртүрлі факторларға тәуелді болады. Бұл факторлар уақыт өте келе өзгеруі мүмкін, сондықтан бонның нарықтық бағасы шығарылғаннан кейін өзгереді. (Инфляциямен байланысты бондар үшін жағдай біршама күрделірек.) Сыйақы төлемі ("купондық төлем") бонның ағымдағы бағасына бөлінгендегі кіріс деп аталады (бұл номиналды кіріс, оны номиналды құнға көбейтіп, бағаға бөліңіз). Басқа да кіріс өлшемдері бар, мысалы, бірінші шақырудың кірісі, ең нашар кіріс, бірінші номиналды шақырудың кірісі, сатудың кірісі, ақша ағынының кірісі және мерзіміне кіріс. Кіріс пен мерзімі арасындағы байланыс (немесе, керісінше, кіріс пен мөлшерлемесі бойынша пайыздар мен капиталдың қайтарылуын есепке ала отырып, орташа мерзімділік) өзге бірдей бондар үшін осы байланысты көрсететін график арқылы кіріс қисығын шығарады. Егер бонда құрамында кіріктірілген опциялар болса, бағалау қиынырақ болады және опция бағасын дисконттаумен біріктіреді. Опция түріне байланысты опцияның бағасы "таза" бөлігінің бағасына қосылады немесе одан алынады. Бұл сома бонның құны болып табылады. Қалыптасқан тор немесе симуляцияға негізделген күрделі техникалар (одан да) қолданылуы мүмкін. Бон нарықтары, акциялар немесе акция нарықтарынан айырмашылығы, кейде орталықтандырылған биржа немесе сауда жүйесі болмайды. Керісінше, АҚШ, Жапония және Батыс Еуропа сияқты дамыған бон нарықтарында бондар орталықтандырылмаған, дилерлік базаларда саудаланады. Мұндай нарықта өтімділікті сауда-саттық қызметіне тәуекелдік капитал жұмсаған дилерлер мен басқа да нарық қатысушылары қамтамасыз етеді. Бон нарығында инвестор бонды сатып алса немесе сатса, саудаға қарсы тарап әрқашан дилер ретінде әрекет ететін банк немесе бағалы қағаздар фирмасы болып табылады. Кейбір жағдайларда дилер инвестордан бонды сатып алғанда, дилер бонды "қорда" сақтайды, яғни оны өз есебі үшін ұстайды. Дилер содан кейін бағаның құбылу қаупіне тап болады. Басқа жағдайларда дилер бонды бірден басқа инвесторға қайта сатады. Бон нарықтары акция нарықтарынан да өзгеше болуы мүмкін, кейбір нарықтарда инвесторлар дилерлермен бонды сатып алғанда немесе сатқанда брокерлік комиссия төлемейді. Керісінше, дилерлер дилер бонды бір инвестордан сатып алған баға мен сол бонды басқа инвесторға сатқан баға арасындағы айырмашылықтан, яғни "бид" бағасынан кіріс табады. Бид/оффер айырмасы бонды бір инвестордан екіншісіне беруге байланысты туындайтын жалпы транзакциялық құнды білдіреді.

The market price of a bond is the present value of all expected future interest and principal payments of the bond, here discounted at the bond's yield to maturity (i. e. rate of return). That relationship is the definition of the redemption yield on the bond, which is likely to be close to the current market interest rate for other bonds with similar characteristics, as otherwise there would be arbitrage opportunities. The yield and price of a bond are inversely related so that when market interest rates rise, bond prices fall and vice versa. For a discussion of the mathematics see Bond valuation. The bond's market price is usually expressed as a percentage of nominal value: 100% of face value, "at par", corresponds to a price of 100; prices can be above par (bond is priced at greater than 100), which is called trading at a premium, or below par (bond is priced at less than 100), which is called trading at a discount. The market price of a bond may be quoted including the accrued interest since the last coupon date. (Some bond markets include accrued interest in the trading price and others add it on separately when settlement is made.) The price including accrued interest is known as the "full" or "dirty price". (See also Accrual bond.) The price excluding accrued interest is known as the "flat" or "clean price". Most government bonds are denominated in units of $1000 in the United States, or in units of £100 in the United Kingdom. Hence, a deep discount US bond, selling at a price of 75.26, indicates a selling price of $752.60 per bond sold. (Often, in the US, bond prices are quoted in points and thirty seconds of a point, rather than in decimal form.) Some short term bonds, such as the U. S. Treasury bill, are always issued at a discount, and pay par amount at maturity rather than paying coupons. This is called a discount bond. Although bonds are not necessarily issued at par (100% of face value, corresponding to a price of 100), their prices will move towards par as they approach maturity (if the market expects the maturity payment to be made in full and on time) as this is the price the issuer will pay to redeem the bond. This is referred to as "pull to par". At the time of issue of the bond, the coupon paid, and other conditions of the bond, will have been influenced by a variety of factors, such as current market interest rates, the length of the term and the creditworthiness of the issuer. These factors are likely to change over time, so the market price of a bond will vary after it is issued. (The position is a bit more complicated for inflation linked bonds.) The interest payment ("coupon payment") divided by the current price of the bond is called the current yield (this is the nominal yield multiplied by the par value and divided by the price). There are other yield measures that exist such as the yield to first call, yield to worst, yield to first par call, yield to put, cash flow yield and yield to maturity. The relationship between yield and term to maturity (or alternatively between yield and the weighted mean term allowing for both interest and capital repayment) for otherwise identical bonds derives the yield curve, a graph plotting this relationship. If the bond includes embedded options, the valuation is more difficult and combines option pricing with discounting. Depending on the type of option, the option price as calculated is either added to or subtracted from the price of the "straight" portion. See further under This total is then the value of the bond. More sophisticated lattice or simulation based techniques may (also) be employed. Bond markets, unlike stock or share markets, sometimes do not have a centralized exchange or trading system. Rather, in most developed bond markets such as the U. S., Japan and western Europe, bonds trade in decentralized, dealer based over the counter markets. In such a market, liquidity is provided by dealers and other market participants committing risk capital to trading activity. In the bond market, when an investor buys or sells a bond, the counterparty to the trade is almost always a bank or securities firm acting as a dealer. In some cases, when a dealer buys a bond from an investor, the dealer carries the bond "in inventory", i. e. holds it for their own account. The dealer is then subject to risks of price fluctuation. In other cases, the dealer immediately resells the bond to another investor. Bond markets can also differ from stock markets in that, in some markets, investors sometimes do not pay brokerage commissions to dealers with whom they buy or sell bonds. Rather, the dealers earn revenue by means of the spread, or difference, between the price at which the dealer buys a bond from one investor—the "bid" price—and the price at which he or she sells the same bond to another investor—the "ask" or "offer" price. The bid/offer spread represents the total transaction cost associated with transferring a bond from one investor to another.

Облигацияларға инвестиция салу

Облигацияларды көбінесе орталық банктер, мемлекеттік байлық қорлары, зейнетақы қорлары, сақтандыру компаниялары, хедж-фондтар және банктер сияқты мекемелер сатып алады және сауда жасайды. Сақтандыру компаниялары мен зейнетақы қорларының міндеттемелері, негізінен, белгіленген мерзімде төленетін белгілі бір сомаларды қамтиды. Олар өз міндеттемелерін орындау үшін облигацияларды сатып алады және заң бойынша мұғажір болуы мүмкін. Облигацияларды иеленгісі келетін көптеген жеке тұлғалар облигациялық қорлар арқылы оны іске асырады. Дегенмен, АҚШ-та барлық облигациялардың шамамен 10%-ы тікелей жеке тұлғалардың меншігінде. Облигациялардың (әсіресе, қысқа және орта мерзімді облигациялардың) құбылмалылығы акциялардың (құнды қағаздардың) құбылмалылығынан төмен. Сондықтан облигациялар, әдетте, акциялардан қауіпсіз инвестициялар ретінде қарастырылады, бірақ бұл пікір толыққанды дұрыс емес. Облигациялар акцияларға қарағанда күнделікті құбылмалылыққа аз бейім, сондай-ақ облигациялар бойынша төленетін пайыздық төлемдер көбінесе дивидендтердің жалпы деңгейінен жоғары болады. Облигациялар көбінесе өтімді болады – мекемелер бағаға елеулі әсер етпей, облигациялардың үлкен көлемін сатуы мүмкін, бұл акциялар үшін қиын болуы мүмкін. Сондай-ақ, жылына екі рет төленетін белгілі бір пайыздық төлемнің және мерзімі келгенде біржолғы белгілі соманың болуы тартымды. Облигация иелері заңдық қорғауға да ие: көптеген елдердің заңдарына сәйкес, егер компания банкрот болса, облигация иелері көбінесе ақшаның бір бөлігін қайтарып алады (қайтару сомасы), ал компанияның акциялары құнсыз болуы мүмкін. Дегенмен, облигациялар да тәуекелді болуы мүмкін, бірақ акцияларға қарағанда аз тәуекелді: Белгілі мөлшерлемелі облигациялар пайыздық тәуекелге ұшырайды, яғни нарықтық пайыздық мөлшерлемелер өскенде олардың нарықтық бағасы төмендейді. Төлемдер белгілі болғандықтан, облигацияның нарықтық бағасының төмендеуі оның кірістілігінің артуын білдіреді. Нарықтық пайыздық мөлшерлеме өскенде облигациялардың нарықтық бағасы төмендейді, бұл инвесторлардың ақшасына басқа жерде жоғары пайыздық мөлшерлеме алу мүмкіндігін көрсетеді, мысалы, жаңадан шығарылған, жаңа жоғары пайыздық мөлшерлемесі бар облигацияны сатып алу арқылы. Бұл облигация иесіне төленетін пайыздық төлемдерге әсер етпейді, сондықтан белгілі бір соманы мерзімінде алуды қалайтын ұзақ мерзімді инвесторлар облигация бағасының өзгеруіне алаңдамайды және пайыздық тәуекелге ұшырамайды. Облигациялар басқа да тәуекелдерге де ұшырайды, мысалы, шақыру және ерте төлеу тәуекелі, несие тәуекелі, қайта инвестициялау тәуекелі, өтімділік тәуекелі, жағдай тәуекелі, валюта бағамының тәуекелі, құбылмалылық тәуекелі, инфляция тәуекелі, мемлекеттік тәуекел және кіріс қисығының тәуекелі. Әрине, бұл тәуекелдердің кейбіреуі инвесторлардың белгілі бір топтарына ғана әсер етеді. Облигация бағасының өзгеруі осы облигацияларды ұстайтын өзара қорларға бірден әсер етеді. Егер олардың сауда портфеліндегі облигациялардың құны төмендесе, портфельдің құны да төмендейді. Бұл банктер, сақтандыру компаниялары, зейнетақы қорлары және активтерді басқарушылар сияқты кәсіби инвесторлар үшін зиянды болуы мүмкін (бағасы бірден "нарыққа сәйкес келтірсе" немесе келтірмесе де). Егер жеке облигация иесі облигацияларын сату және "ақшаға" айналдыру қажет болса, пайыздық тәуекел нақты проблемаға айналуы мүмкін. Керісінше, егер қолданыстағы пайыздық мөлшерлеме 2001 жылдан 2003 жылға дейін төмендегендей, облигациялардың нарықтық бағасы өседі. Облигацияның пайыздық тәуекелін анықтаудың бір жолы оның ұзақтығын есептеу. Бұл тәуекелді бақылауға бағытталған әрекеттер иммундау немесе қорғану деп аталады. Облигация бағасы эмитенттің кредиттік рейтингіне байланысты өзгеруі мүмкін, мысалы, Standard & Poor's және Moody's сияқты кредиттік рейтинг агенттіктері эмитенттің кредиттік рейтингін жоғарылатса немесе төмендетсе. Көзделмеген төмендету облигацияның нарықтық бағасын төмендетуі мүмкін. Пайыздық тәуекел сияқты, бұл тәуекел облигацияның пайыздық төлемдеріне әсер етпейді (эмитент іс жүзінде дефолт жасамаса), бірақ нарықтық бағаны тәуекелге ұшыратады, бұл осы облигацияларды ұстайтын өзара қорларға және оларды сатуға мәжбүр болуы мүмкін жеке облигация иелеріне әсер етеді. Компания банкрот болса, оның облигация иелері ақшасының көп бөлігін немесе барлығын жоғалтуы мүмкін. Көптеген елдердің заңдарына (АҚШ және Канаданы қоса алғанда) сәйкес, облигация иелері таратылған компанияның активтерін сатудан түскен қаражатты кейбір басқа кредиторлардан бұрын алуға құқылы. Банк несие берушілері, салымдар ұстаушылары (банк сияқты салымдарды қабылдайтын мекемеде) және сауда кредиторлары басымдыққа ие болуы мүмкін. Облигация иелеріне қайтару үшін қанша ақша қалатынына кепілдік жоқ. Мысалы, 2004 жылы Worldcom телекоммуникациялық компаниясының есептік даулы және 11-тарау бойынша банкроттығынан кейін, оның облигация иелері доллардың 35,7 центын алды. Жаңадан ұйымдастырылған немесе қайта капиталдандырылған банкроттықта облигация иелері облигацияларының құнын азайтуы мүмкін, көбінесе жаңадан шығарылған облигациялардың кішірек санымен алмастыру арқылы. Кейбір облигациялар шақырылатын болады, яғни компания қарыз бойынша белгілі бір мерзім ішінде төлемдер мен пайыздарды жасауға келіссе де, компания оны ерте төлеуге құқылы. Бұл қайта инвестициялау тәуекелін тудырады, яғни инвестор ақшасын жаңадан орналастыруға мәжбүр болады және инвестор бұрынғыдан жақсы ұсынысты таба алмауы мүмкін, әсіресе бұл пайыздық мөлшерлемелер төмендеген кезде.

Bonds are bought and traded mostly by institutions like central banks, sovereign wealth funds, pension funds, insurance companies, hedge funds, and banks. Insurance companies and pension funds have liabilities which essentially include fixed amounts payable on predetermined dates. They buy the bonds to match their liabilities, and may be compelled by law to do this. Most individuals who want to own bonds do so through bond funds. Still, in the U. S., nearly 10% of all bonds outstanding are held directly by households. The volatility of bonds (especially short and medium dated bonds) is lower than that of equities (stocks). Thus, bonds are generally viewed as safer investments than stocks, but this perception is only partially correct. Bonds do suffer from less day to day volatility than stocks, and bonds' interest payments are sometimes higher than the general level of dividend payments. Bonds are often liquid – it is often fairly easy for an institution to sell a large quantity of bonds without affecting the price much, which may be more difficult for equities – and the comparative certainty of a fixed interest payment twice a year and a fixed lump sum at maturity is attractive. Bondholders also enjoy a measure of legal protection: under the law of most countries, if a company goes bankrupt, its bondholders will often receive some money back (the recovery amount), whereas the company's equity stock often ends up valueless. However, bonds can also be risky but less risky than stocks:
Fixed rate bonds are subject to interest rate risk, meaning that their market prices will decrease in value when the generally prevailing interest rates rise. Since the payments are fixed, a decrease in the market price of the bond means an increase in its yield. When the market interest rate rises, the market price of bonds will fall, reflecting investors' ability to get a higher interest rate on their money elsewhere—perhaps by purchasing a newly issued bond that already features the newly higher interest rate. This does not affect the interest payments to the bondholder, so long term investors who want a specific amount at the maturity date do not need to worry about price swings in their bonds and do not suffer from interest rate risk. Bonds are also subject to various other risks such as call and prepayment risk, credit risk, reinvestment risk, liquidity risk, event risk, exchange rate risk, volatility risk, inflation risk, sovereign risk and yield curve risk. Again, some of these will only affect certain classes of investors. Price changes in a bond will immediately affect mutual funds that hold these bonds. If the value of the bonds in their trading portfolio falls, the value of the portfolio also falls. This can be damaging for professional investors such as banks, insurance companies, pension funds and asset managers (irrespective of whether the value is immediately "marked to market" or not). If there is any chance a holder of individual bonds may need to sell their bonds and "cash out", interest rate risk could become a real problem, conversely, bonds' market prices would increase if the prevailing interest rate were to drop, as it did from 2001 through 2003. One way to quantify the interest rate risk on a bond is in terms of its duration. Efforts to control this risk are called immunization or hedging. Bond prices can become volatile depending on the credit rating of the issuer – for instance if the credit rating agencies like Standard & Poor's and Moody's upgrade or downgrade the credit rating of the issuer. An unanticipated downgrade will cause the market price of the bond to fall. As with interest rate risk, this risk does not affect the bond's interest payments (provided the issuer does not actually default), but puts at risk the market price, which affects mutual funds holding these bonds, and holders of individual bonds who may have to sell them. A company's bondholders may lose much or all their money if the company goes bankrupt. Under the laws of many countries (including the United States and Canada), bondholders are in line to receive the proceeds of the sale of the assets of a liquidated company ahead of some other creditors. Bank lenders, deposit holders (in the case of a deposit taking institution such as a bank) and trade creditors may take precedence. There is no guarantee of how much money will remain to repay bondholders. As an example, after an accounting scandal and a Chapter 11 bankruptcy at the giant telecommunications company Worldcom, in 2004 its bondholders ended up being paid 35.7 cents on the dollar. In a bankruptcy involving reorganization or recapitalization, as opposed to liquidation, bondholders may end up having the value of their bonds reduced, often through an exchange for a smaller number of newly issued bonds. Some bonds are callable, meaning that even though the company has agreed to make payments plus interest towards the debt for a certain period of time, the company can choose to pay off the bond early. This creates reinvestment risk, meaning the investor is forced to find a new place for their money, and the investor might not be able to find as good a deal, especially because this usually happens when interest rates are falling.

Бондаждық индекстер

Портфельдерді басқару және нәтижелерін бағалау үшін, акциялар үшін S&P 500 немесе Рассел индекстері сияқты, бірнеше облигация индекстері бар. Ең көп қолданылатын американдық эталондық индекстер Bloomberg Barclays US Aggregate (бұрынғы Lehman Aggregate), Citigroup BIG және Merrill Lynch Domestic Master болып табылады. Көптеген индекстер – бұл жаһандық облигациялық портфельдерді бағалауға немесе мамандандырылған портфельдерді басқару үшін мерзіміне немесе саласына қарай бөлінетін кеңірек индекстер отбасыларының құрамына кіреді.