Кіріспе
Франц Лехардың опереттасы "Қуанышты жесір" (Die lustige Witwe) – австро-венгр композиторы Франц Лехардың опереттасы. Либреттистер Виктор Леон мен Лео Штайн сюжетті – бай жесір әйел және оның елдес азаматтарының оған лайықты күйеу тауып, ақшасын княздық шегінде қалдыруға жасаған әрекеттері – Генри Мейлхақтың 1861 жылғы "Эмбассадалық атташе" (L'attaché d'ambassade) комедиялық пьесасының негізінде жазды. Оперетта 1905 жылы Венадағы тұңғыш қойылымынан бері зор халықаралық сәттілікке ие болды және бүгінгі күнге дейін жиі қайта қойылып, жазылып келеді. Сондай-ақ, фильмдер мен басқа да бейімделулер жасалды. Музыкалық шығармалардың белгілілері: "Вилья әні", "Maxim's-қа барамын" ("You'll Find Me at Maxim's") және "Қуанышты жесір вальсі".
the Lehár operetta
The Merry Widow (Die lustige Witwe ) is an operetta by the Austro Hungarian composer Franz Lehár. The librettists, Viktor Léon and Leo Stein, based the story – concerning a rich widow, and her countrymen's attempt to keep her money in the principality by finding her the right husband – on an 1861 comedy play, L'attaché d'ambassade (The Embassy Attaché) by Henri Meilhac. The operetta has enjoyed extraordinary international success since its 1905 premiere in Vienna and continues to be frequently revived and recorded. Film and other adaptations have also been made. Well known music from the score includes the "Vilja Song", "Da geh' ich zu [[Maxim's" ("You'll Find Me at Maxim's"), and the "Merry Widow Waltz".
Өмірбаян
1861 жылы Анри Мейлхак Парижде «Л'атташе д'амбасаде» (Элшілік аташесі) атты комедиялық пьесаның премьерасын қойды. Онда кедей неміс ұлы герцогтығының париждік елшісі, барон Шарпф, өзінің елінің ең бай жесірінің (француз әйелі) және графтың үйленуін ұйымдастыру арқылы оның ақшасын елде ұстап қалуды көздейді, осылайша герцогтықтағы экономикалық дағдарыстың алдын алуға тырысады. Көп ұзамай бұл пьеса неміс тіліне «Der Gesandschafts Attaché» (1862) деген атпен аударылып, бірнеше сәтті қойылымдар көрсетілді. 1905 жылдың басында веналық либреттошы Лео Штайн бұл пьесаны көріп, одан жақсы оперетта жасауға болатынын ойлады. Ол бұл идеяны өзінің жазушы әріптесі Виктор Леонға және «Театр ан дер Вин» директорына ұсынды, ол бұл туындыны қоюға ынталы болды. Екеуі пьесаны либретто ретінде бейімдеп, оқиға оқиғасын заманауи Парижге көшірді, жесірдің (бұл жолы ауылдық қыз) және графтың арасындағы бұрынғы қарым-қатынасын көрсететін сюжетті кеңейтті, ал туған жерін Германияның көңілсіз провинциясынан Балқанның жарқын кішкентай мемлекетіне ауыстырды. Сонымен қатар, жесір баронның әйелін қорғау үшін өзінің бір байланысын мойындайды, ал графтың тығылған жері Париждің танымал мейрамханасы және түнгі клубы «Максимге» ауысады. Олар Рихард Гейбергерден музыка жазуды сұрады, өйткені ол «Театр ан дер Винде» Париж тақырыбындағы «Der Opernball» (1898) шығармасымен үлкен жетістікке жеткен еді. Ол музыканың жобасын жасады, бірақ ол қанағаттандырмады, сондықтан ол жобадан қуана бас тартты. Театр қызметкерлері Франц Лехардың бұл музыканы жазуға болатынын ұсынды. Лехар Леон мен Штайнмен бірге өткен жылы «Der Göttergatte» жұмысын атқарған еді. Леон Лехардың шынайы париждік атмосфераны жасай алатынына күмәнданғанмен, Лехардың шығармаға арналған алғашқы нөміріне, «Dummer, dummer Reitersmann» әуенінің көтеріңкі мелодиясына қатты әсерленді. «Жұртшылық жесірінің» музыкасы бірнеше айдың ішінде аяқталды. Театр бас рөлдерге Мицци Гүнтер мен Луи Треуманнды шақырды. Олар Венадағы басқа оперетталарда да романтикалық жұп ретінде ойнаған, соның ішінде «Der Opernball» қойылымында және Леон мен Лехардың бұрынғы табысы «Der Rastelbinder» (1902) қойылымында. Екі жұлдыз да бұл қойылымға қатты құштар болғандықтан, театрдың қарапайым бюджетін өздерінің сәнді костюмдерін төлеу арқылы толықтырды. Репетиция кезінде театр ұжымдық шығармаға сенімін жоғалтып, Лехардан оны қайтарып алуын өтінді, бірақ ол бас тартты.
Бастапқы өндіріс
Die Lustige Witwe алғаш рет 1905 жылдың 30 желтоқсанында Венадағы Theater an der Wien театрында Гюнтердің Ханна, Треуманннің Данило, Зигмунд Натцлердің Барон Зета және Энни Вунштің Валенсианна рөлінде орындауымен сахнаға шықты. Ол үлкен жетістікке ие болды (кассадағы бірнеше дүрбелеңді апталардан кейін), жақсы сынға ілікті және 483 қойылым көрсетілді.
1-ші акті
Понтеведроның кедей елшілігі Париждегі елшілікте суверендің туған күнін тойлау үшін бал өткізеді. Марқұм күйеуінен жиырма миллион франк мұрагерлік алған Ханна Глауари осы балға қонақ шақырылған – және Понтеведро елшісі, барон Зета, оның байлығын елде сақтап қалуын қамтамасыз етуге тырысады, соның арқасында Понтеведро банкроттықтан құтылуы мүмкін. Барон елшіліктің бірінші хатшысы граф Данило Даниловичтің жесірге үйленуін қалайды; алайда, Данило тойда болмайды, сондықтан Зета Данилоның көмекшісі Ньегусты Максимден оны әкелу үшін жібереді. Данило келіп, Ханнамен танысады. Олар үйленуден бұрын бір-біріне ғашық болған, бірақ оның ағасы олардың махаббатына тосқауыл қойған, себебі Ханнаның ешқандай мүлкі болмаған. Олар әлі де бір-бірін жақсы көреді, бірақ Данило Ханнаның байлығы үшін оған махаббат білдіруден бас тартады, ал Ханна оған «Мен сені сүйемін» деп айтпайынша үйленбеймін деп уәде береді – ол мұны ешқашан айтпайтынын мәлімдейді. Осы уақытта барон Зетаның әйелі Валенсиен елшіліктегі француз атташесі граф Камиль де Россилонмен әдемі сөздер айласып, оның желдеткішіне «Мен сені сүйемін» деп жазады. Валенсиен Камильдің ықыласына тойтарыс береді, өзін лайықты әйел деп есептейді. Бірақ олар кінәлі желдеткішті жоғалтады, оны елшілік кеңесшісі Кромов табады. Кромов желдеткіштің өзінің әйелі Ольгаға тиесілі деп қорқады және оны барон Зетаға тапсырады. Барон Зета оны танымай, Валенсиеннің оны «Ольгаға» өзі жеткізу туралы әрекеттерін ескермей, желдеткішті сыпайы түрде қайтаруға шешім қабылдайды. Ольганы іздеп бара жатқанда, барон Даниломен кездеседі, және оның дипломатиялық міндеті желдеткіштен гөрі маңыздырақ болады. Барон Данилоға Ханнаға үйленуді бұйырады. Данило бас тартады, бірақ Понтеведро емес, басқа елден келген күйеулерді жоюға келіседі. «Қыздар таңдауы» биі басталар алдында Ханна көптеген күйеу іздеушілермен қоршалған. Валенсиен Ханнамен билеу үшін Камильді шақырады, француз оған үйленіп, Валенсиен үшін құмарлықты тоқтатуына үміттенеді. Баронмен жасаған келісімін сақтап, Данило би зал айналып, биге шақырып, бай жесірдің айналасындағы көпшілікті азайтады. Бірақ Ханна онымен билеуге мүдделі емес сияқты көрінетін бір ғана адамды таңдайды: Данило, ол Ханна Глауаримен билеген биін он мың франкқа сататынын және түскен қаражат қайырымдылыққа жұмсалатынын дереу жариялайды. Бұл қалған күйеу іздеушілердің биге деген қызығушылығын тоқтатып береді. Олар кеткеннен кейін Данило Ханнамен билеуге тырысады, бірақ ол ашуланып бас тартады. Ол бейқамдықпен өзі ғана вальс билейді, ақырында Ханнаның қарсылығын жеңіп, ол оның құшағына құлайды.
1-ші көрініс
Келесі күні кешке Ханнаның үйінде барлық адамдар Понтеведри киімдерін киіп, бақшада тойға жиналады. Енді олар Ұлы герцогтың туған күнін өз елінің дәстүрімен тойлайды. Ханна ескі Понтеведри әнін орындайды: "Es lebt' eine Vilja, ein Waldmägdelein" ("Ормандағы Вилья деген қыз өмір сүрді"). Осы уақытта Барон Зета Камилдің Ханнаның Понтеведри азаматына үйлену жоспарын құртады деп қорқады. Барон желдіргішті Валенсиенге тиесілі деп танымай, Данилоға оның иесін анықтауды бұйырады, ол оның Камилдің үйленген жары екенін дұрыс болжайды. Екі ер адам Ньегуспен бірге сол түні Ханнаның бақшасындағы беседкада Данилоның тапқандарын талқылау және жесірдің мүлігін Понтеведро үшін қалай қамтамасыз ету керектігін сөздейді. Ханна желдіргішті көріп, оның өзіне Данилодан махаббат жариялағанын ойлайды, бірақ ол оны жоққа шығарады. Оның желдіргіш туралы сұрақтары нәтижесіз аяқталады, бірақ елшілік қызметкерлерінің әйелдерінің кейбіреуінің адалсыздықтарын аңғартады.
2-ші көрініс
Сол күні кешке Камилла мен Валенсиен бақта кездеседі, онда Валенсиен олар ажырасуы керек деп талап етеді. Данилодан кездейсоқ қалған қолшапақты тауып алып, Камилла Валенсиеннен оны естелік ретінде сақтап беруін өтінеді. Валенсиен келіседі, Камилланың "Мен сені жақсы көремін" деген сөзіне жауап ретінде "Мен ар-намысты әйелмін" деп жазады. Камилла Валенсиенді павильонға шақырып, жеке қоштасуға көндіреді. Бұл, әрине, Данило, Барон және Нэгус кездесуге келіскен павильон, ал соңғысы бірінші болып келгенде, ішінде адамдарды көрген соң есікті құлыптайды. Барон Зета мен Данило да келеді, бірақ Нэгус Ханнамен Валенсиеннің орнын ауыстыруға асыққандықтан келіседі. Камилла Ханнамен бірге павильоннан шығады, ол олардың үйленуді жоспарлап отырғанын жариялайды. Барон Понтеведро Ханнаның миллиондарын жоғалтуы мүмкін деген ойдан қатты ренжісе, Валенсиен Камилладан айырылғанына қайғырады. Данило ашуланып, ханшайым ханзадасын алдаған ("Es waren zwei Königskinder") оқиғаны айтады, содан кейін ашуын басу үшін Максімге кетеді. Ханна Данилоның өзге біреумен кездесуіне ашуланғанының өзіне деген махаббатын көрсеткенін түсінеді және жалпы көңілсіздік ортасында қуанышқа бөленеді.
3-ші акт
3-ші акт Ханнаның би залында өткен тақырыптық кеште өтеді, ол Максимнің гризеттерін (канкан бишілері) қоса отырып, Максимнің залына ұқсатып безендірген. Валенсиен гризетта кейіпінде киініп, қонақтарды көңілдікке бөлейді ("Ja, wir sind es, die Grisetten"). Данило келгенде, нағыз Максимнің бос екенін анықтап, Ханнаға Понтеведро үшін Камилладан бас тартуды бұйырады. Данилоның қуанышына орай, Ханна оған шындықты айтады – ол ешқашан Камиллаға құда болған емес, үйленген әйелдің абыройын сақтаған. Данило Ханнаға деген сезімін білдіруге айналада, бірақ оның байлығын еске түсіріп, осы үшін оған қызығудан бас тартқанын ойлап, тоқтайды. Нэжус бұрын алған желдеткішті шығарады, ал Барон Зета соңынан оның Валенсиенге тиесілі екенін есіне алады. Ол әйелінен ажырасып, жесірге өзі үйленемін деп уәде береді, бірақ Ханна оны тоқтатып, егер ол қайтадан тұрмысқа шықса, мүлкін жоғалтатынын мәлімдейді. Сонда Данило оған өзінің махаббатын білдіріп, Ханнаға үйленуге ұсыныс жасайды. Ханна қуанышпен келісімін білдіреді, байлығын жаңа күйеуінің меншігіне көшкендіктен ғана жоғалтатынын қосады. Валенсиен Барон Зетаға адалдығын дәлелдеп, желдеткіште Камилланың махаббат жариясына жазған жауабын көрсетеді: "Ich bin eine anständige Frau" ("Мен абыройлы әйелмін"). Барлығы бақытты аяқталады.
Кейінгі туындылар
Опера 1906 жылы Гамбургтің Neues Operetten театрында, Берлинде Макс Монти компаниясымен қойылды, содан кейін Монти өндірісті Театр де Вестенске көшірді (Густав Матзнер Данило рөлінде, ал Мари Оттманн Ханна рөлінде ойнады және 1907 жылы Берлин актерлерімен бірге Deutsche Grammophon үшін диалогтарды қоса алғанда, туындының алғашқы толық жазбасын жасады), және Будапешттің Magyar Színház театрында нағыз венгр тіліне аудармасымен сахналанды. Бұл туынды халықаралық деңгейде үлкен сәттілікке ие болды, және көп ұзамай оның әртүрлі тілдерге аудармалары жасалды: 1907 жылы Буэнос-Айрес театрларында кем дегенде бес қойылым бір мезгілде ойналып тұрды, әрқайсысы әртүрлі тілде. Сондай-ақ, Стокгольм, Копенгаген, Милан, Мәскеу және Мадрид қалаларында да тез арада қойылымдар ұйымдастырылды. Көбінесе театр индустриясы бар барлық қалаларда қойылды. Бернард Грун өзінің "Алтын мен күміс: Франц Легардың өмірі мен дәуірі" атты кітабында "Күлкілі жесір" алғашқы алпыс жылда шамамен жарты миллион рет сахналанғанын есептейді. Әлемдік ноталар мен жазбалардың сатылымы ондаған миллион долларды құрады. Оның танымалдылығы модаға әсер етіп, тауарлар мен өнімдерді, корсеттен шоколадқа дейін, жандандырды. Театр сыншысы Джон Кенриктің айтуынша, 1960 жылға дейін басқа ешқандай пьеса немесе мюзикл осындай халықаралық коммерциялық табысқа ие болған жоқ.
Ағылшынша бейімделулері
Базил Худтың ағылшын тіліндегі бейімдемесімен, Адриан Росс сөздерімен, "Шат жесір" Лондонның Дейли театрында сенсация тудырып, 1907 жылғы 8 маусымда Лили Элси мен Джозеф Койннің ойнауымен, Джордж Грейвс барон, Роберт Эветт Камиль және В. Х. Берри Ниш рөлінде, Люсиль мен Перси Андерсонның костюмдерімен ашылды. Габриэль Рей Максимдегі Фру Фру бишісінің орнына келді. Оны Джордж Эдвардс қойды. Бұл қойылым Лондонда 778 рет көрсетіліп, Ұлыбритания бойынша кеңінен гастрольдеді. 1958 жылы Glocken Verlag Ltd, Лондон, екі түрлі ағылшын тіліндегі аудармасын жариялады. Бір ағылшын тіліндегі либретто Фил Парк жазған, оны Рональд Ханмер өңдеп, дайындаған. Екіншісі Кристофер Хассалдың, Людвиг Доблингердің Венадағы басылымына негізделген. Парк нұсқасы түпнұсқадан бір тон төмен. Данило мен Ханнаның вальс тақырыбы хорға айналады, ал "Гүл бүршігінің романсы" аяғы көбінесе әңгіме емес, бір дауыста орындалады. Хассал нұсқасында 3-ші актінің оқиғасы Максимде өтеді. Валенсиен және басқа елшілік әйелдері Данилоны іздеп, Ханнаға оралуға көндіру үшін келеді, олардың күйеулері де соған ұмтылады. Париждегі кабаре әншілері Гризеттер, сұлу ЗоЗо жетекшілігімен салтанатты түрде кіреді. Зета жанға бататын Данилоны табады, олардың дауласуы кезінде Ханна кіріп келеді. Ханна, Данило және Зета бөлмені тазарту үшін Метрдотельге пара береді, сонда Ханна мен Данило жеке қалады. Данило мақтанышын жиіп, Ханнадан ел үшін Камильді босатуын сұрайды. Данилоның қуанышына Ханна Камильге ешқашан никелеспегенін, үйленген әйелдің абыройын сақтағанын айтады. Данило Ханнаға деген махаббатын білдіруге дайын, бірақ оның ақшасын еске түсіріп, тоқтап қалады. Нежус бұрынғысынша жинаған желдеткішін шығарып көрсеткенде, Барон Зета желдеткіштің Валенсиенге тиесілі екенін түсінеді. Барон Зета әйелінен ажырасып, жесірге өзі үйленуге ант етеді, бірақ Ханна егер ол қайтадан тұрмысқа шықса, мүлігінен айырылатынын айтады. Осыны естіген Данило оған деген махаббатын білдіріп, Ханнадан өзіне үйленуді сұрайды. Ханна жеңіспен мүлігі күйеуіне тиесілі болғандықтан ғана жоғалатынын мәлімдейді. Валенсиен желдеткішін шығарып, Камильдің ұсынысына берген жауабын оқып, Барон Зетаны адалдығына көндіреді: "Мен өте сыйлы әйелмін". 1970 жылдары Нью-Йорктегі жылдық кәсіби опералық репертуарлық компания - Манхэттеннің Жеңіл операсы Оскар Хаммерштейн II-нің қызы Элис Хаммерштейн Матиасқа жаңа ағылшын тіліндегі бейімдеме жасауды тапсырды, ол 1980 жылдардың соңында компания жабылғанға дейін көп рет қайта қойылды. Essgee Entertainment 1998 және 1999 жылдары Австралияның астаналарында "Шат жесір" қойылымдарын сахналады. Прологқа Джон Инглиштің баяндамасы және Анна мен Данилоның ертедегі махаббатын көрсететін балет қосылды. Брисбенде Джеффри Блэк Данило, Хелен Дональдсон "Анна", Саймон Галлагер Камиль және Инглиш Барон Зета рөлінде ойнады. Брисбендегі қойылымдардың кейбірінде Джейсон Барри Смит Данило рөлінде пайда болды. 1999 жылы Мельбурн, Сидней және Аделаидада Джон О'Мей Данило, Марина Приор "Ханна", Макс Гиллис Зета, Галлагер Камиль және Дональдсон Валенсиен рөлінде ойнады. Көптеген опералық компаниялар опереттаны қойды. Метрополитен операсы 2003 жылға дейін операны 18 рет сахналады. Лондондағы Корольдік опера театры алғаш рет 1997 жылы қойды.
Француз, неміс және итальян тілдеріндегі нұсқалары
Париждегі алғашқы қойылым 1909 жылғы 28 сәуірде "Аполлон театрында" "La Veuve joyeuse" деген атпен өтті. Париж тұрғындары опереттада қалалары қалай бейнеленетініне уайымдаса да, Париж қойылымы жақсы қабылданып, 186 қойылымға дейін сахналанды. Осы аудармада Ханна – "Марсовияда" өскен америкалық, оның аты – "Миссия". Данило – құмар ойындарынан қарызы бар ханзада еді. Үшінші акт Максимде өтті. Келесі жылы оперетта Брюссельде қойылды.
Жазбалар
Оператта көптеген рет тікелей эфирде де, студияда да жазылған, сондай-ақ бірнеше бейнежазбалар жасалды. 1906 жылы алғашқы Ханна мен Данило рөлдерін сомдаған Мицци Гюнтер мен Луи Треуман ариялары мен дуэттерін, сондай-ақ Камилла мен Валенсьенге арналған кейбір пьесаларын жазды; 2005 жылы олар CD-ге көшірілді. 1907 жылғы Берлин қойылымында операның толық нұсқасы тұңғыш рет жазылды, онда Османн мен Матзнер басты рөлдерде, ал Бруно Зайдлер Винклер «Граммофон Стрейх Оркестрін» дирижерлік етті; онда операның диалогтарының көп бөлігі қамтылған. Содан кейін үзінділер дискілерде мерзімді түрде пайда болды, бірақ 1950 жылға дейін жаңа толық жазба шығарылмады, ол кезде Columbia Records Дороти Керстен мен Роберт Рунсвилл қатысқан, ағылшын тілінде орындалған жинақты шығарды. Ол неміс тілінде айтылып, диалог қысқартылған. Лоуз 1958 жылы Джон Колшоу өндірген және Хилде Гюден, Пер Грунден мен Вальдемар Кментт бас рөлдерде ойнаған, Роберт Стольц дирижерлік еткен Вена филармониясының алғашқы стереофониялық жазбасында Decca үшін тағы да Валенсьен рөлін орындады. 1963 жылы Columbia компаниясы Шварцкопфтың қатысуымен Ханна рөлінде екінші жазба шығарды; бас рөлдерді Эберхард Вяхтер, Гедда және Ханни Стеффек орындады. Кейінгі толық немесе дерлік толық жинақтардың арасында Герберт фон Караянның Элизабет Харвудпен (1972); Франц Велсер Мост Фелисити Лоттпен (1993); және Джон Элиот Гарднер Шерил Студермен (1994) дирижерлік еткендері бар. Балетті Америка балет театры және басқа да ірі компаниялар сахналады.
Мәдени сілтемелер
"Da geh' ich zu Maxim" тақырыбы Шостаковичтің ("Шат жесір" Гитлердің сүйікті опереттасы болған) Симфония №7-нің бірінші бөлігінде ирониялық түрде келтірілген. "Шат жесір вальсі" 1943 жылғы Альфред Хичкок режиссерлік еткен "Күдіктің көлеңкесі" фильмінде, Димитри Тьомкиннің музыкасында, сондай-ақ Эрнст Любичтің "Жәннат күтеді" фильмінде қайта-қайта пайда болатын тақырып. Сэмюэл Беккеттің "Бақытты күндер" пьесасында "Шат жесір вальсінің" бір бөлігі музыкалық қорапшада ойнатылады және Винни кейіпкері оны әндейді.