Кіріспе

Айзек Азимовтың ғылыми-фантастикалық әңгімесі "Соңғы сұрақ" – американдық жазушы Айзек Азимовтың ғылыми-фантастикалық әңгімесі. Ол алғаш рет 1956 жылғы қараша айында жарық көрген Science Fiction Quarterly журналында және «Nine Tomorrows» (1959), «The Best of Isaac Asimov» (1973), «Robot Dreams» (1986), «The Best Science Fiction of Isaac Asimov» (1986), «Opus 100» ретроспективалық жинағында (1969) және «Isaac Asimov: The Complete Stories, Vol. 1» (1990) жинақтарына енген. Ол оны өзінің ең жақсы туындыларының бірі деп есептегенмен, «Соңғы сұрақ» – Азимовтың өзінің сүйікті қысқа әңгімесі және «Мултивак» деп аталатын ойдан шығарылған компьютер туралы шала байланысты әңгімелер циклының бір бөлігі. Адамзат ұрпақтан-ұрпаққа ентропия мәселесі бойынша Мултивактан сұрақтар қояды. Бұл әңгіме ғылыми фантастика, теология және философияны байланыстырады. Ол Фредерик Браунның екі жыл бұрын жарияланған «Жауап» атты қысқа әңгімесіне қарама-қарсы тұжырым ретінде танылды.

Тарих

Мултивак тұжырымын жасағанда, Азимов 1950 жылдары есептеу технологиясын жоспарлаудағы орталықтандыру тенденциясын түпкілікті орталықтан басқарылатын жаһандық компьютерге дейін экстраполяциялады. Туындысының планетарийдегі бейімделуін көргеннен кейін, Азимов «жеке» бұл әңгімені өзінің жазған ең үздік ғылыми фантастикасы деп санады. Ол оны «Жыртқыш кішкентай бала» (1958 жылдың қыркүйегі) және «Екі жүз жылдық адам» (1976) шығармаларынан жоғары қойды. Әңгіме адамзаттың тағдыры және жалпы адамзат өмірі туралы сұрақ қояды, Азимовтың халық санының өсуі және қоршаған орта мәселелері сияқты болашағымыздың маңызды аспектілеріне назар аударуын көрсетеді. «Соңғы сұрақ» «Түн құлауы» (1941) сияқты Азимовтың ең танымал және жоғары бағаланған әңгімелерінің бірі саналады. Ол 1973 жылы былай деп жазды: «Неліктен бұл менің сүйікті туындым? Біріншіден, мен идеяны бірден ұстап алдым және оны түзетуге қажеттілік болмады; мен оны ыстыққан күйде жаздым және тіпті бір сөзді өзгертпедім. Мұндай нәрсе кез келген жазушыға әңгімені жақындатады. Сонымен қатар, ол оқырмандарыма ең қызықты әсер етті. Көптеген адамдар маған хат жазып, мен жазған шығар деп ойлаған әңгіменің атын сұрап, оны қайдан табуға болатынын білгісі келеді. Олар тақырыбын есіне алмайды, бірақ олар әңгімені сипаттағанда әрқашан «Соңғы сұрақ» дейді. Жақында маған бір адам телефон шалды. Ол: «Доктор Азимов, сіз жазған бір әңгімені есіме түсіре алмаймын, оның атауын ұмытып қалдым» деп бастады. Мен оған «Соңғы сұрақ» деп тоқтаттым, және мен сюжетті сипаттағанда, ол оның іздеген әңгімесі екені анықталды. Мен оны мың шақырым қашықтықтан ойын оқи алатынымды сендірдім.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Бұл оқиғаның негізгі тақырыбы — Multivac, өзін-өзі реттеуге және түзетуге қабілетті компьютер. Multivac ондаған жылдар бойы деректермен қамтамасыз етілді, деректерді бағалап, сұрақтарға жауап берді, соның арқасында адамзат Жер планетасының шекарасынан тысқары жерлерге қол жеткізе алды. Алайда, 2061 жылы Multivac адамзаттың терең мәнін түсіне бастады. Алғашқы алты көріністе әртүрлі кейіпкерлер компьютерге бірдей сұрақ қояды: ғаламның жылу өлімінен туындаған адамзат өміріне қауіпті қалай болдырмауға болады? — «Ғаламның энтропиясының жалпы мөлшерін қалай күрт азайтуға болады?» Бұл сұрақ «Термодинамиканың екінші заңының (осы оқиғада ғаламның энтропиясының өсуі ретінде қолданылады) әрекетін кері қайтаруға бола ма?» деген сұраққа тең. Multivac көп ойланғаннан кейін жауап ретінде «МӘНДІ ЖАУАПҚА ЖЕТКІЛІКСІЗ ДЕРЕКТЕР» дейді. Оқиға уақыт бойынша алға жылжып, адам және ғылым дамуының кейінгі кезеңдеріне жетеді. Бұл жаңа кезеңдер адамзаттың «көбірек» іздеу мақсатын көрсетеді: көбірек кеңістік, көбірек энергия, қазіргі планета тығыз халде болғаннан кейін қоныстануға болатын көбірек планеталар. Адамзаттың ғаламға тигізген әсері кеңейген сайын, компьютерлер де сәйкесінше ықшамдалып, «Микровак» мысалында көрінеді. «Микровак» — Multivac-тың кішірек және жетілдірілген нұсқасы, оқиғаның екінші кезеңінде «Х 23 планетасында» адамзаттың қоныстануын егжей-тегжейлі сипаттайды. Әр кезеңде біреу энтропияны кері бұру және азайту туралы соңғы «соңғы сұрақ» қоюға шешім қабылдайды. Multivac-тың ұрпақтарынан сұрақ қойылған сайын, ол мәселені шеше алмайтынын түсінеді және жауабы тек (тілдік тұрғыдан күрделене түсетін) «МӘНДІ ЖАУАПҚА ЖЕТКІЛІКСІЗ ДЕРЕКТЕР» болады. Соңғы көріністе, құдай сияқты адамзаттың ұрпағы — ғаламға тараған триллиондаған триллиондаған адамдардың біріккен санасы, материя мен энергияның жойылуын, олармен бірге кеңістік пен уақыттың да жойылуын бақылайды. Адамзат AC («Аналогтық компьютерден») — Multivac-тың гравитация мен уақыт шегінен тыс гиперғарышта өмір сүретін соңғы ұрпағынан энтропия туралы сұрақ қояды, адамзаттың соңғы бөлігі AC-мен бірігіп, жоғалып кеткенге дейін. AC әлі де жауап бере алмайды, бірақ кеңістік пен уақыт жоқ болғаннан кейін де бұл сұраққа ойланып отырады. AC өзінің барлық қолдағы деректерін барлық мүмкін комбинацияларда біріктірмегенін түсінеді, сондықтан ол өзінің жинаған барлық ақпаратын қайта реттеу және біріктірудің қиын процесін бастайды, ол ғасырлар бойы және адамзатпен бірігу арқылы жиналған. Соңында AC жауапты табады — энтропияны кері қайтару, шын мәнінде, мүмкін — бірақ оны хабарлауға ешкім жоқ, өйткені ғалам өлі. Сондықтан ол демонстрация арқылы жауап беруге шешім қабылдайды. Оқиға AC-ның жариялауымен аяқталады: «ЖАРЫҚ БОЛСЫН!» — деді AC. Және жарық болды.

Философия

Ғылым мен дін әдетте қарама-қарсы болып келеді, бірақ "Соңғы сұрақ" кейбір библиялық контексттерді ("Жарық болсын") қарастырады. Азимовтың әңгімесінде, өмірдің мәні сияқты ұғымдар технология мен адам білімінің арқасында толыққанды ашылады. Мултивактан АК-ға қарай даму – өмір циклының бір түріне ұқсайды.

Дистопиялық бақытты аяқтау

Мултивак мақсаты білім алуға деген құштарлықпен қалыптастырылды, көбірек білім адамзаттың гүлденген және табысты болашағына жол ашады деген ойды қолдады. Бірақ, компьютердің болашақ туралы жауаптары Күннің сөзсіз тозуына нұсқайды, ал білімге деген бұл шөл болашаққа үлкен қызығушылыққа айналады. Оқиғаның соңы жоқ болу мен тыныштық арасындағы қарама-қайшылықты көрсетеді.