Кіріспе

Lockheed Martin X 35 – Joint Strike Fighter бағдарламасы үшін Lockheed Martin компаниясы жасаған концепциялық демонстрациялық ұшақ. X 35 бәсекелес Boeing X 32 ұшағынан басымдық танылып, оның жетілдірілген, қаруланған нұсқасы 21-ші ғасырдың басында F 35 Lightning II деп өндіріске түсті.

Даму

Бірлескен шабуылдық истребитель бірнеше талаптардың негізінде дамыды. ҚҚҚ-ны дамыту туралы келісім 1996 жылдың 16 қарашасында қол қойылды. JSF бағдарламасы түрлі ұшақтарды алмастыру және даму, өндіріс, пайдалану шығындарын төмендету мақсатымен құрылды. Бұл мақсатқа бір ұшақтың үш түрін жасау арқылы қол жеткізілді, ал түйірлердің 70%-дан астамы ортақ болуы көзделді. Біріншісі – F 35A, стандартты ұшу-қону (CTOL) түрі. Бұл ең кішкентай және жеңіл нұсқа, негізінен АҚШ Әуе күштерінің ескірген F-16 Fighting Falcon және A-10 Thunderbolt II ұшақтарын алмастыруға арналған. Бұл нұсқада ғана GAU-22 ішкі пулеметі бар. F 35B – қысқа ұшып көтерілу және тік қону (STOVL) түрі, ол 2015 жылдан бастап АҚШ Теңіз жаяу әскерлерінің AV-8 Harrier II және F/A-18 Hornets, сондай-ақ Ұлыбритания Корольдік әскери-теңіз күштерінің Harrier GR7/GR9 ұшақтарын алмастыруы тиіс. Корольдік әскери-теңіз күштері осыны Harrier GR7 ұшақтарын алмастыру үшін пайдаланады, ал Корольдік әуе күштері Harrier GR9 ұшақтарын алмастырады. АҚШ Теңіз жаяу әскерлері F 35B-ді AV-8B Harrier II және F/A-18 Hornets ұшақтарын алмастыру үшін пайдаланады, бұл нұсқа Air Force F 35A-ға ұқсас өлшемде, бірақ тік ұшу жүйелері үшін отын көлемін азайтады. "Харриер" сияқты, қарулар да капсула ішінде тасымалданады. Тік ұшу – ең тәуекелді және жобалаудағы шешуші фактор. Соңғысы – F 35C, авиатасымалдаушыға арналған (CV) түрі, ол "ескі" F/A-18 Hornets ұшақтарын алмастырады және F/A-18E/F Super Hornet ұшағына жасырын толықтыру болып табылады. Онда жақсартылған төмен жылдамдықты басқару үшін үлкен, бүктелетін қанаттары және басқару беттері, сондай-ақ авиатасымалдаушыға қону кезіндегі жүктемеге төтеп беруге арналған күшті шасси бар. Үлкен қанат ауданы ұшу қашықтығы мен жүк көтергіштігін арттырады, бұл Super Hornet ұшағының мүмкіндіктеріне жақын нәтиже береді. АҚШ Әскери-теңіз күштері бастапқыда 480 JSF ұшағын сатып алуды жоспарлаған, бірақ бұл сан кейін 260 ұшаққа дейін қайта қарастырылды, ал АҚШ Теңіз жаяу әскерлері үшін тағы 80 ұшақ көзделді. Бағдарламаның негізгі қаржы демеушілері мен клиенттері – АҚШ және Ұлыбритания. Тағы сегіз ел ұшақтың дамуына қаржы жұмсап жатыр. Бағдарламаны дамытуға кеткен жалпы шығын, сатып алудан басқа, 40 миллиард АҚШ долларынан аспайды, оның көп бөлігі АҚШ тарапынан қаржыландырылды. 2400 данаға өндіріс шығыны бірлікке 102 миллион АҚШ долларын құрайды. Халықаралық қатысудың үш деңгейі бар. Ұлыбритания – «1-деңгей» серіктес, ол 2 миллиард АҚШ долларынан сәл астам, яғни даму шығындарының шамамен 10%-ын құрайды. «2-деңгей» серіктестері – Италия (1 миллиард АҚШ доллары) және Нидерланды (800 миллион АҚШ доллары). «3-деңгейде» – Канада (440 миллион АҚШ доллары), Түркия (175 миллион АҚШ доллары), Австралия (144 миллион АҚШ доллары), Норвегия (122 миллион АҚШ доллары) және Дания (110 миллион АҚШ доллары). Бұл деңгейлер бағдарламаға қаржылық үлесін, технологияны беруді және ұлттық компаниялар үшін ашық субконтрактарды, сондай-ақ елдердің өндірістік ұшақтарды алу кезегін көрсетеді. Израиль мен Сингапур да қауіпсіздік кооперациясына қатысушы ретінде қосылды. Даму және сынақтардың кешігуіне байланысты F-35 ұшағының пайдалануға енгізілу мерзімі 2010 жылдан 2015 жылға дейін кейінге жылдырылды.

Дизайн

X 35 конструкциясының элементтері F 22 Raptor ұшағымен алғаш рет сынақтан өтті, ал VTOL эвакуациялық арнасының бөліктері бұрын Convair Model 200 ұшағында қолданылған; әсіресе, X 35B-де пайдаланылған үш тіреуіш айналмалы сопло Convair дизайнымен жасалған. Сонымен қатар, Lockheed компаниясы 1991 жылы қолданыстан шығарылған Яковлев Як-141 ұшағының техникалық мәліметтерін оның айналмалы соплосын зерттеу және талдау үшін сатып алды. Каскаға орнатылған дисплей жүйелері JAS 39 Gripen сияқты кейбір төртінші буын ұшақтарына енгізілгенімен, F 35 – бұл каскаға орнатылған дисплейлер бас дисплейін толыққанды алмастыратын алғашқы заманауи әскери ұшақ болады. Концепцияны анықтау кезінде әрбір мердігер командасының екі демонстрациялық ұшағы сынақтан өтеді. Lockheed Martin компаниясының демонстрациялық ұшақтары X 35A (кейіннен X 35B-ге түрлендірілді) және үлкен қанатты X 35C ұшақтарынан тұрды. X 32 және X 35 электр станциялары Pratt & Whitney F119-дан алынған, соңғысының STOVL нұсқасы Rolls Royce Lift Fan модулін қамтиды. Бұл STOVL тәуекелін азайту мақсатындағы тұжырымдаманы дәлелдеу болғандықтан, демонстрациялық ұшаққа қару жүйесі ретінде соңғы ұшақтың ішкі құрылымы мен көптеген кіші жүйелері қажет болған жоқ.

Шахтамен жұмыс істейтін көтеру желдеткіші

Көтергіш қозғалтқыштардың орнына немесе Harrier ұшағындағы Rolls Royce Pegasus сияқты тікелей көтеру қозғалтқышын пайдаланудың орнына, X-35B Lockheed Martin инженері Пол Бевилаква патенттеген, Rolls Royce компаниясы дамытқан жаңа валмен басқарылатын көтеру желдеткіш жүйесімен жұмыс істейтін F119 PW-611 қозғалтқышымен жабдықталды. Әдеттегі қанатта ұшу кезінде F119 PW-611 орташа айналымды қайта қыздырылатын турбовентилятор ретінде жұмыс істеді. Турбовентилятор фюзеляжға ендірілген турбошақты қозғалтқыш сияқты жұмыс істеді (бірақ турбина сатысынан алынатын жалпы жылу энергиясының үлесі әлдеқайда аз болды). Қозғалтқыш қуатының бір бөлігі турбина арқылы алынып, муфта мен конус тісті беріліс арқылы алға қарай жүретін вал арқылы тік орнатылған, қарама-қарсы айналатын көтеру желдеткішін қозғау үшін пайдаланылды. Бұл желдеткіш ұшақтың ортасындағы негізгі қозғалтқыштың алдында орналасқан (мұны жоғары айналымды турбовентилятор ретінде қарастыруға болады, бірақ төмен қысымды желдеткіш сатылары қозғалтқыш ядросынан алыс, созылған муфталы валда орналасқан және әдеттегі турбовентилятордағыдай қозғалтқыш ядросының айналасын емес, төмен қарай итермелеуді қамтамасыз етеді). Круиздік қозғалтқыштың орташа айналымды турбовентилятор компрессор сатыларынан шығатын ауа фюзеляждың екі жағындағы қанаттардағы екі ролл-пост сораптары арқылы шығарылды, ал көтеру желдеткішінен туындаған итермелеу, артқы жағындағы бағытталған круиздік сораптан шығатын қызыл ядро ағынының итермелеуімен тепе-теңдестірілді. X-35B қондырғысы ағын көбейтуші ретінде тиімді жұмыс істеді, дәл сияқты турбовентилятор жағылмаған ауаны төмен жылдамдықпен жылжыту арқылы тиімділікке қол жеткізеді, бұл Харриердің үлкен, бірақ жоғары жылдамдықта қолдануға қолайсыз негізгі желдеткішімен бірдей нәтиже береді. Көтеру қозғалтқыштары сияқты, бұл қосымша механизмдер ұшу кезінде пайдасыз салмақ болды, бірақ көтеру итермелеуінің артуы ұшуға қабілетті жүк көлемін одан да арттырды. Сонымен қатар салқын желдеткіш, ұшу-қону жолағының немесе әуе кемесі палубасының жабынын зақымдауы мүмкін ыстық, жоғары жылдамдықты ауаның зиянды әсерін азайтты. Қауіпті және күрделі болғанына қарамастан, ол Қорғаныс министрлігінің шенеуніктерін қанағаттандыру үшін жұмыс істеді, ал X-35 демонстраторларының ұшу сынақтары технологиялық дайындық деңгейін 6-ға дейін төмендетті.

Ұшу сынағын бағалау

X 35A 2000 жылы 24 қазанда алғаш рет ұшып, әуе аппаратының өнімділігі мен басқару ерекшеліктерін сынады. 28 сынақ ұшудан кейін ұшақ X 35B үлгісіне өзгертілді, оған вал жетегімен жұмыс істейтін көтеру желдеткіші, артқы айналмалы сопло және тұрақтандыру қанаттары қосылды. 2001 жылы 20 шілдеде X 35B ұшағы X 35-тің қысқа ұшып-қону және тік қону мүмкіндігін көрсету үшін 500 футтан (152 м) кем қашықтықта ұшып, дыбыс жылдамдығынан асып, тік қонды. X 35C 2000 жылы 16 желтоқсанда алғаш рет ұшып, авиатасымалдағышқа қонуды модельдеу және қуатты жақындау сынақтарын жасады. X 32 және X 35 арасындағы сынақтарда соңғысы жеңімпаз деп танылды. Осының нәтижесінде 2001 жылы 26 қазанда Lockheed Martin компаниясына F-35 жүйесін әзірлеу және демонстрациялау жөніндегі келісімшарт берілді.

F-35 өндірісі

X 35 пен F 35 арасында бірқатар айырмашылықтар бар, F 35 операциялық қару жүйесі ретінде жобаланған. Миссиялық авионикаға орын беру үшін алдыңғы фюзеляж ұзартылды, ал тепе-теңдік пен басқаруды сақтау үшін көлденең тұрақтандырғыштар сәйкесінше артқа жылжытылды. Диверторсыз үстіңгі инлеттің пішіні төрт жақтыдан үш жақтыға өзгертіліп, артқа жылжытылды. Қарулық бөлімдерге орналастыру үшін фюзеляждың бөлігі толырақ болды, жоғарғы беті орта сызық бойымен көтерілді. X 35 прототиптерінің тағайындалғаннан кейін, үш түрі F 35A (CTOL), F 35B (STOVL) және F 35C (CV) деп белгіленді.

Көрмеге қойылған ұшақтар

X 35A бәсекенің STOVL бөлігі үшін X 35B-ге түрлендірілді. Қазір ол Вирджиния штатындағы Вашингтон Даллес халықаралық әуежайының жанында орналасқан Стивен Ф. Удвар Хази орталығындағы Ұлттық әуе және ғарыш мұражайында сақталуда. Бәсеке аяқталғаннан кейін X 35C Мэриленд штатының Сент-Мэри округіндегі Патуксент өзені Әскери-теңіз әуе музейіне жіберілді.

Варианттар арасындағы айырмашылықтар

X 35ACTOLX 35BSTOVLX 35CCV Ұзындығы50.5 фут (15 м)50.5 фут (15 м)50.8 фут (15 м) Қанаттың ені33 фут (10 м)33 фут (10 м)40 фут (12 м) Қанаттың ауданыБос салмағыІшкі жанармайдың қорыҰшу қашықтығы>>>