Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Музыкалық нотаның ұзақтығы
музыкалық термин
Musical note value
the musical term
Музыкада туплет (сонымен қатар иррационалды ырғақ немесе топтастыру, жасанды бөліну немесе топтастыру, қалыпты емес бөліну, ретсіз ырғақ, группетто, қосымша метрикалық топтастыру немесе сирек кездесетін контраметрикалық ырғақ) – "әдетте такт өлшемімен рұқсат етілгенге қарағанда, бір соққыны тең емес бөліктерге бөлуді қамтитын кез келген ырғақ (мысалы, үштік, жұптық, т.б.)". Бұл санмен немесе кейде бөлшектің арақатынасын көрсететін екі санмен белгіленеді. Мұндай ноталар көбінесе жақшамен немесе (ескі нотацияда) лигатурамен топтастырылады. Туплеттердің ең көп таралған түрі – үштік.
In music, a tuplet (also irrational rhythm or groupings, artificial division or groupings, abnormal divisions, irregular rhythm, gruppetto, extra metric groupings, or, rarely, contrametric rhythm) is "any rhythm that involves dividing the beat into a different number of equal subdivisions from that usually permitted by the time signature (e. g., triplets, duplets, etc.)" This is indicated by a number, or sometimes two indicating the fraction involved. The notes involved are also often grouped with a bracket or (in older notation) a slur. The most common type of tuplet is the triplet.
Терминология
Қазіргі кездегі "туплет" термині quintu(s) (u)plet және sextu(s) (u)plet сияқты күрделі сөздердің қайта жіктелуінен, сондай-ақ "туплет", "uplet" және "plet" сияқты математикалық терминдерден пайда болды, олар көптіктерді білдіретін терминдерді құру үшін қолданылады (Оксфорд ағылшын сөздігі, "multiplet", "plet, comb. form", "let, suffix" және "et, suffix1" жазбалары). Баламалы қазіргі термин, "рационалды емес ырғақ", бастапқыда грек поэзиясынан алынған, онда ол "шынайы уақыт мәніне сәйкес келмейтін метрикалық мәні бар буын немесе мұндай буынды қамтитын метрикалық табақ" деп сипатталған (Оксфорд ағылшын сөздігі, "irrational" жазбасы). Бұл термин математикалық мағынада (өйткені ноталардың ұзақтығы рационалды бөлшектер) немесе "ақылға сыймайтын, толығымен логикасыз, абсурдты" деген жалпы мағынада қолданылса қате болар еді. Кездейсоқ кездесетін баламалы терминдер: "жасанды бөлу", "аномальді бөлулер", "ретсіз ырғақ" және "ретсіз ырғақты топтамалар". "Полиритм" (немесе "полиметр") термині, кейде "туплет" орнына дұрыс емес қолданылады, шын мәнінде қарама-қарсы өлшемдерді бір уақытта пайдалануды білдіреді. "Триплет" терминінен басқа "дуплет", "квадруплет", "квинтуплет", "секступлет", "септуплет" және "октаплет" терминдері жиі қолданылады. "Нонуплет", "декуплет", "ундекуплет", "додекуплет" және "тредекуплет" терминдері ұсынылған, бірақ 1925 жылға дейін кеңінен таралмады. 1964 жылға қарай "нонуплет" және "декуплет" терминдері қалыпты болды, ал үлкен сандармен бөлінулер көбінесе "он бір нотадан тұратын топ", "он екі нотадан тұратын топ" және т.б. деп сипатталды.
The modern term 'tuplet' comes from a rebracketing of compound words like quintu(s) (u)plet and sextu(s) (u)plet, and from related mathematical terms such as "tuple", " uplet" and " plet", which are used to form terms denoting multiplets (Oxford English Dictionary, entries "multiplet", " plet, comb. form", " let, suffix", and " et, suffix1"). An alternative modern term, "irrational rhythm", was originally borrowed from Greek prosody where it referred to "a syllable having a metrical value not corresponding to its actual time value, or a metrical foot containing such a syllable" (Oxford English Dictionary, entry "irrational"). The term would be incorrect if used in the mathematical sense (because the note values are rational fractions) or in the more general sense of "unreasonable, utterly illogical, absurd". Alternative terms found occasionally are "artificial division", "abnormal divisions", "irregular rhythm", and "irregular rhythmic groupings". The term "polyrhythm" (or "polymeter"), sometimes incorrectly used instead of "tuplets", actually refers to the simultaneous use of opposing time signatures. Besides "triplet", the terms "duplet", "quadruplet", "quintuplet", "sextuplet", "septuplet", and "octuplet" are used frequently. The terms "nonuplet", "decuplet", "undecuplet", "dodecuplet", and "tredecuplet" had been suggested but up until 1925 had not caught on. By 1964 the terms "nonuplet" and "decuplet" were usual, while subdivisions by greater numbers were more commonly described as "group of eleven notes", "group of twelve notes", and so on.
Үштік
Ең көп таралған туплет – триплет (неміс тілінде Triole, француз тілінде triolet, итальян тілінде terzina немесе tripletta, испан тілінде tresillo). Әдетте екі тоқсандық нотаның (крочет) ұзақтығы жарты нотамен (миним) бірдей болса, үш үштік тоқсандық нотаның ұзақтығы соған тең болады, сондықтан үштік тоқсандық нотаның ұзақтығы стандартты тоқсандық нотаның ұзақтығымен шамалас. Сол сияқты, үш үштік сегіздік (квавер) бір ширек нотаның ұзақтығына тең. Егер бірнеше нотаның мәні үштік жақшаның астында көрсетілсе, олардың бәрі бірдей өзгеріске ұшырайды, бастапқы ұзақтығына дейін қысқартылады. Үштік белгісі әртүрлі мәнді ноталарға да қолданылуы мүмкін, мысалы, тоқсандық нотадан кейін сегіздік нота келсе, онда тоқсандық нотаны бір-біріне байланған екі үштік сегіздік деп қарастыруға болады. Кейбір ескі ноталарда мұндай ырғақтар нүктелі сегіздік нота және он алтыншы нота түрінде қысқартылып жазылған, бұл ырғақты нақтырақ көрсету үшін жасалған.
The most common tuplet is the triplet (German Triole, French triolet, Italian terzina or tripletta, Spanish tresillo). Whereas normally two quarter notes (crotchets) are the same duration as a half note (minim), three triplet quarter notes have that same duration, so the duration of a triplet quarter note is the duration of a standard quarter note. Similarly, three triplet eighth notes (quavers) are equal in duration to one quarter note. If several note values appear under the triplet bracket, they are all affected the same way, reduced to their original duration. The triplet indication may also apply to notes of different values, for example a quarter note followed by one eighth note, in which case the quarter note may be regarded as two triplet eighths tied together. In some older scores, rhythms like this would be notated as a dotted eighth note and a sixteenth note as a kind of shorthand presumably so that the beaming more clearly shows the beats.
Нөмірлік
Тюплеттер әдетте, егер ноталар бірге байланыстырылған болса, жақшамен немесе ноталардың сызығынан жоғары немесе төмен жазылған санмен белгіленеді. Кейде, туплетті санның орнына қатынас арқылы көрсетеді – қатынастың бірінші саны туплеттегі ноталардың санын, ал екіншісі олармен бірдей ұзақтықтағы нормальды ноталардың санын көрсетеді, немесе қатынас пен нотаның ұзақтығын көрсетеді.
Tuplets are typically notated either with a bracket or with a number above or below the beam if the notes are beamed together. Sometimes, the tuplet is notated with a ratio (instead of just a number) — with the first number in the ratio indicating the number of notes in the tuplet and the second number indicating the number of normal notes they have the same duration as — or with a ratio and a note value.
Қарапайым метр
Басқа туплеттер үшін сан, қолданыстағы өлшемнің келесі төменгі қалыпты мәніне қатынасты көрсетеді (жасырау өлшемде 2-нің дәрежесі). Демек, 5 санымен белгіленген бестік (квинтолет немесе пентуплет) көрсетілген нотаның бес бірлігінің ұзақтығы әдетте төртке (немесе, күрделі уақытта нүктелі нотаның бөлінуі ретінде, үшке) тең, бұл келесі жоғары нотаның құнымен бірдей. Мысалы, бес бестік сегіздік ноталардың ұзақтығы жарты нотамен бірдей (немесе, , , сияқты күрделі өлшемдерде нүктелі ширек нота). Кейбір сандар тұрақсыз қолданылады: мысалы, септуплеттер (септолеттер немесе септимолалар) әдетте 4 ұзақтығында 7 нотаны немесе күрделі өлшемде 6-ға 7-ні білдіреді, бірақ кейде 8 ұзақтығында 7 нотаны білдіру үшін де қолданылуы мүмкін. Осылайша, толық нотаға созылатын септуплетті төрттен бірі (7:4) немесе сегізден бірі (7:8) ноталармен жазуға болады. Екіұштылықты болдырмау үшін композиторлар кейде қатынасты бір ғана санның орнына нақты жазады. Бұл 7:11 сияқты жағдайларда да жасалады, онда осы тәжірибенің дұрыстығы фигураның күрделілігімен анықталады. Француз тіліндегі балама нұсқасы - қос нүктенің орнына "pour" ("үшін") немесе "de" ("-дан") сөздерін жазу немесе жақшадағы "ретсіз" санның үстіне жазу. Бұл француз тіліндегі "six pour quatre" секстолеттің баламалы атауы ретінде қолданылуын көрсетеді. Секступлет туралы пікірталас бар (Бейкерге сәйкес, бірінші буынға басымдылықпен айтылады), оны сестоле, сестолет, секстоле немесе секстолет деп те атайды. Бұл алты бөліктің бөлінуі екіге бөлінген әр нота (2 + 2 + 2) ретінде қарастырылуы мүмкін, сондықтан бірінші, үшінші және бесінші ноталарға басымдық беріледі, немесе әр нота үштікке (3 + 3) бөлініп, бірінші және төртінші ноталарға басымдық беріледі. Бұл төмендегі мысалдағы байланыс арқылы көрсетіледі. Кейбір мамандар екі топтаманы да бірдей жарамды формалар ретінде қарастырады, ал басқалары мұны даулап, бірінші түрін "шынайы" (немесе "нағыз") секступлет деп санайды, ал екінші түрін "қос үштік" деп санайды, оны әрқашан осылай жазып, атау керек. Кейбіреулері соңғысын 6 санымен жазғанда "жалған" секступлет деп атайды. Ал басқалары, керісінше, секступлетті нақты және тек қос үштік деп анықтайды, ал тағы біразы, бұл айырмашылықты қабылдаса да, шынайы секступлеттің ішкі бөліністері жоқ деп санайды - тек топтың бірінші нотасы ғана ерекшеленуі керек.
For other tuplets, the number indicates a ratio to the next lower normal value in the prevailing meter (a power of 2 in simple meter). So a quintuplet (quintolet or pentuplet) indicated with the numeral 5 means that five of the indicated note value total the duration normally occupied by four (or, as a division of a dotted note in compound time, three), equivalent to the second higher note value. For example, five quintuplet eighth notes total the same duration as a half note (or, in or compound meters such as , , etc. time, a dotted quarter note). Some numbers are used inconsistently: for example septuplets (septolets or septimoles) usually indicate 7 notes in the duration of 4—or in compound meter 7 for 6—but may sometimes be used to mean 7 notes in the duration of 8. Thus, a septuplet lasting a whole note can be written with either quarter notes (7:4) or eighth notes (7:8). To avoid ambiguity, composers sometimes write the ratio explicitly instead of just a single number. This is also done for cases like 7:11, where the validity of this practice is established by the complexity of the figure. A French alternative is to write pour ("for") or de ("of") in place of the colon, or above the bracketed "irregular" number. This reflects the French usage of, for example, "six pour quatre" as an alternative name for the sextolet. There are disagreements about the sextuplet (pronounced with stress on the first syllable, according to Baker—which is also called sestole, sestolet, sextole, or sextolet. This six part division may be regarded either as a triplet with each note divided in half (2 + 2 + 2)—therefore with an accent on the first, third, and fifth notes—or else as an ordinary duple pattern with each note subdivided into triplets (3 + 3) and accented on both the first and fourth notes. This is indicated by the beaming in the example below. Some authorities treat both groupings as equally valid forms, while others dispute this, holding the first type to be the "true" (or "real") sextuplet, and the second type to be properly a "double triplet", which should always be written and named as such. Some go so far as to call the latter, when written with a numeral 6, a "false" sextuplet. Still others, on the contrary, define the sextuplet precisely and solely as the double triplet, and a few more, while accepting the distinction, contend that the true sextuplet has no internal subdivisions—only the first note of the group should be accented.)
Құрама метр
Құрама метрде жұп санды туплеттер нота ұзақтығының келесі жоғары нотаның нүктелі түрімен салыстырғанда өзгергенін көрсете алады. Мысалы, екі дуплеттік сегіздік нота (көбінесе 6/8 метрде қолданылады) әдетте үш сегіздік нотаға тең келеді, яғни нүктелі төрттік нотаға. Төрт төрттік (немесе квартола) сегіздік ноталар да нүктелі төрттік нотаға тең болады. Дуплеттік сегіздік нотаның ұзақтығы нүктелі сегіздік нотамен бірдей, бірақ дуплеттік жазу құрама метрлерде жиірек кездеседі. Құрама өлшемде дуплет көбінесе 2:3 (бір нүктелі төрттік нота екі дуплеттік сегіздік нотаға бөлінеді) түрінде жазылады, 2:1 1/2 (бір нүктелі төрттік нота екі дуплеттік төрттік нотаға бөлінеді) түрінде емес, тіпті бұл жағдай төрттік нотаның да 4:3 (бір нүктелі төрттік нота төрт төрттік сегіздік нотаға бөлінеді) деп жазылуымен үйлеспесе де.
In compound meter, even numbered tuplets can indicate that a note value is changed in relation to the dotted version of the next higher note value. Thus, two duplet eighth notes (most often used in meter) take the time normally totaled by three eighth notes, equal to a dotted quarter note. Four quadruplet (or quartole) eighth notes would also equal a dotted quarter note. The duplet eighth note is thus exactly the same duration as a dotted eighth note, but the duplet notation is far more common in compound meters. A duplet in compound time is more often written as 2:3 (a dotted quarter note split into two duplet eighth notes) than 2:1 1/2 (a dotted quarter note split into two duplet quarter notes), even though the former is inconsistent with a quadruplet also being written as 4:3 (a dotted quarter note split into four quadruplet eighth notes).
Ұялы тупельдер
Кейде түбіршектердің ішінде тағы түбіршектер қолданылады. Мұндайлар ұяланған түбіршектер деп аталады.
On occasion, tuplets are used "inside" tuplets. These are referred to as nested tuplets.