Кіріспе

Германиядағы жалпы сот жүйесіндегі ең жоғары сот – Федералды сот (Bundesgerichtshof, BGH (Bundesgerichtshof)). Бұл Германиядағы азаматтық және қылмыстық юрисдикция бойынша ең жоғары сот. Оның басты міндеті – төменгі сатыдағы соттардың шешімдерін заң қателіктері тұрғысынан соңғы апелляциялық саралау. Заң бойынша Федералды соттың шешімі тек қаралып отырған жеке іс үшін ғана міндетті болғанымен, іс жүзінде соттың заңға берген түсіндірмесін төменгі сатыдағы соттар көбінесе ешқандай өзгешеліксіз қабылдайды. Федералды соттың шешімдерін тек Федералды конституциялық сот ғана Германия Конституциясының, яғни Негізгі заңның ережелерін бұзғаны үшін жоюға құқылы. Соттың апелляциялық міндеттерінен өзге, Федералды соттың бірнеше судьялары Бас прокуратура жүргізетін қылмыстық тергеулерде тергеу судьясы ретінде қатысады, олар адамзатқа қарсы қылмыс сияқты ерекше қылмыстарды тергейді. Осы ретте, олар іздестіру және қамау ордерлерін беруге жауапты. Германияның құқықтық жүйесінде әртүрлі сот салалары үшін әртүрлі жоғарғы соттар бар. Федералды сотқа баламалы төрт жоғарғы сот – Федералды әкімшілік соты (әкімшілік мәселелер бойынша), Федералды салық соты (салық мәселелері бойынша), Федералды еңбек соты (еңбек құқығы мәселелері бойынша) және Федералды әлеуметтік сот (әлеуметтік қамсыздандыру мәселелері бойынша). Федералды соттың орналасқан жері – Карлсруэ қаласы, Баден-Вюртемберг жері. Соттың екі қылмыстық бөлімі Саксония штатындағы Лейпциг қаласында орналасқан.

Алдыңғылар

1495 жылы Киелі Рим империясының ең жоғарғы соты ретінде құрылған Рейхскамергерхт Германиядағы жоғарғы сот юриспруденциясының институционалдық бастауы ретінде қарастырылады. Сот, императордың ықпалына қарсы Империялық эстаттардың (мүлік иелерінің) әрекеті нәтижесінде құрылды, бұл көптеген мәселелер бойынша бірдей юрисдикцияға ие екі жоғарғы соттың қатар өмір сүруіне алып келді. Дегенмен, Венадағы императордың Ауликалық кеңесі (Reichshofrat) қылмыстық істер бойынша толық құзыреттілікке ие болды. 1806 жылы Империя таратылғанда, екі жоғарғы сот та таратылды. Бұдан кейін Германия Конфедерациясындағы ондаған жаңа тәуелсіз Германия мемлекеттерінің сот тәуелсіздігінің ұзақ кезеңі басталды. Орталық және солтүстік Германиядағы жағдай 1870 жылы тамызда Лейпцигте құрылған Bundesoberhandelsgericht жұмысын бастауымен өзгерді, ол Солтүстік Германия Конфедерациясының құрылуымен байланысты болды. Бастапқыда соттың жоғарғы апелляциялық құзыреті көбінесе сауда құқығы мәселелерімен шектелген, бірақ оңтүстік неміс мемлекеттері 1870 жылы қарашада Конфедерацияға қосылып, Германия империясын құрғаннан кейін, сот (кейін Reichsoberhandelsgericht деп аталды) азаматтық құқықтың көптеген қосымша салаларына қатысты юрисдикция алды. 1879 жылы Рейхсоберхандсгерхт Рейхсгерхтпен алмастырылды. Лейпцигте орналасқан Рейхсгерхт өзінің алдыңғыларына қарағанда әлдеқайда кеңірек апелляциялық юрисдикцияға ие болды, ол Империяда туындаған барлық азаматтық және қылмыстық істерді қамтыды. 1872 жылы бірыңғай Императорлық қылмыстық кодекстің қабылдануы соттың маңыздылығын арттырды. Германияның Екінші дүниежүзілік соғыста жеңіліске ұшырауынан кейін Рейхсгерхт, барлық неміс соттары сияқты, жабылды, ал оның басқару аппараты 1945 жылғы 18 сәуірде АҚШ армиясының генерал Эйзенхауэрдің жарлығымен таратылды. Британдық оккупациялық аймақта 1948 жылы Британдық аймақтың Жоғарғы соты (Oberster Gerichtshof für die Britische Zone) жұмысын бастады. Соттың міндеті аймақтағы бірыңғай юриспруденцияны қамтамасыз ету болды; осы мақсатта оның юрисдикциясы мен процедуралық ережелері көбінесе Рейхсгерхт үлгісін қабылдады. Британдықтар мен американдықтардың Біззондық экономикалық кеңесті құруы Біріккен экономикалық аймақ үшін неміс Жоғарғы сотының (Deutsches Obergericht für das Vereinigte Wirtschaftsgebiet) құрылуына әкелді, ол Біззондық заңнама арқылы құрылған мемлекеттік және жеке экономикалық құқық мәселелері бойынша жоғарғы апелляциялық юрисдикцияға ие болды.

Орналасу орны мен үй-жайлары

Федералды сот Карлсруэ қаласының орталығындағы Herrenstraße 45 а мекенжайында, саябақ сияқты кең аумақта орналасқан. Басты ғимарат – 1891-1897 жылдары Йозеф Дюрм салған Мұрагерлік Ұлы герцог сарайы (Erbgrossherzogliches Palais). Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде оның күмбезі қирап, мансарда қабаты өртенген. 1990 жылдары Федералды Бас прокуратура Федералды соттан бөлініп, Брауерштрасседегі жаңа ғимаратқа көшірілді. Федералды сот судьяларының жасы 35-ке толып, одан асып кетуі керек.

Таңдау және тағайындау

Федералды соттың судьяларын сайлау комиссиясы (Richterwahlausschuss) – Германияның 16 [[жерінің]] Әділет министрлері мен Бундестагтың тағайындаған 16 өкілінен тұрады. Іс жүзінде Бундестаг көбінесе өз мүшелерін (кейде бұрынғы мүшелерін) комиссияға тағайындайды. Жаңа судьялық тағайындауларға ұсыныстарды Федералды Әділет министрі немесе сайлау комиссиясының мүшелері енгізе алады. Сайлау комиссиясының отырыстары жабық, ал дауыс беру құпия болып өтеді. Сайлану үшін кандидатқа дауыстардың қарапайым көпшілігі қажет. Сайланған кандидаттарды Германия Федералды Президенті (Bundespräsident) тағайындайды. 2023 жылғы мәліметтер бойынша, Федералды сотта 153 судья қызмет етеді. Федералды соттағы судьялардың саны жылдық Федералды бюджет заңының бөлігі ретінде Бундестагпен белгіленеді. Федералды үкімет Федералды сот пен оның басқа жоғары соттарының жеткілікті штатпен қамтамасыз етілуіне конституциялық міндетті.

Зейнеткерлік

Өмір бойы тағайындалған Федералды сот судьялары зейнет жасына жеткен кезде қызметтен босатылуға тиіс. Зейнет жасы туған жылына қарай 65 пен 67 аралығында болады.

Қылмыстық істердегі соттың рөлі

Федералды соттың қылмыстық істер жөніндегі бөлімдері негізінен құқықтық мәселелер бойынша шағымдарды (ревизия) қарастырады. Германияда жеңіл қылмыстар бойынша қылмыстық істерді бірінші инстанцияда аудандық сот (Amtsgericht) шешеді, ал ауыр қылмыстар бойынша бастапқыда облыстық соттардың (Landgerichte) немесе, сирек жағдайларда, жоғары облыстық соттардың (Oberlandesgerichte) алқалары қарастырады. Аймақтық немесе жоғары аймақтық соттан басталган қылмыстық істер кейіннен құқықтық мәселелер бойынша Федералды сотқа шағымдануға болады. Азаматтық істерден өзгеше, шағымдану үшін рұқсат алу қажет емес. Шағымды айыпталушы немесе прокуратура енгізе алады. Кейбір сот отырыстарында прокурорға бір немесе бірнеше жеке іс тіркеуші (Nebenkläger) қосылуы мүмкін, мұндай құқыққа зорлық қылмыстары, мысалы, адам өлтіру немесе жыныстық тұрқысы жоқ әрекеттердің құрбандары, сондай-ақ балалары, ата-аналары, бауырлары, жұбайлары немесе өмірлік серіктестері заңсыз әрекет салдарынан қайтыс болған адамдар ие. Жеке іс тіркеушілер де Федералды сотқа шағымдануға құқылы, бірақ олардың шағымдану мүмкіндігі шектеулі. Азаматтық істердегідей, қылмыстық істердегі құқықтық мәселелер бойынша шағымдарда процессуалдық бұзушылықтар немесе сот шешіміне әкеп соққан заңды дұрыс түсінбеу туралы мәлімдемелер болуы мүмкін, және – азаматтық істердегідей – Федералды сот қосымша дәлелдерді қабылдамайды және куәларды тыңдамайды. Оның орнына, төменгі соттың шешімін адвокаттардың ұсыныстары мен төменгі соттың іс жүргізуінің материалдары негізінде қайта қарастырады. Егер алқадағы бес судья бірауыздан қылмыстық шағымды қабылдауға болмайтындығын немесе оның табысқа жету мүмкіндігі жоқ екенін анықтаса, оны ауызша жауап алусыз қабылдамайды. Азаматтық істерден өзгеше, алқа жауапкерге жақтап ауызша жауап алусыз бірауыздан шешім шығара алады. Басқа жағдайларда ауызша жауап алу өтеді. Егер шағым негізді деп табылса, Федералды сот шағымдануға болатын шешімді жойды және мәселені облыстық немесе жоғары облыстық сотқа қайта жібереді. Әдетте, шешімді жою сот шешімінің фактілік жағдайларын жоққа шығаруды білдірмейді. Алайда, Федералды сот шешімді жоюға себеп болған заң бұзушылығына байланысты фактілік жағдайларды жоққа шығарады. Сондықтан, процессуалдық бұзушылық жаңа сот процесіне әкелуі мүмкін; екінші жағынан, егер сот заңның талаптарын дұрыс түсінбегендіктен белгілі бір қылмысты дұрыс анықтамаса, фактілік қорытындылар өзгеріссіз қалуы мүмкін, ал сот жаңа шешімінің негізі ретінде тек аталған қылмыстың (бұрын қате түсінілген) талаптарына қатысты қосымша дәлелдерді қарауы мүмкін. Кейбір жағдайларда Федералды сот істі қайта жібермей, мәні бойынша шеше алады. Мысалы, егер сот айыпталушының басқа біреу жасаған қылмысқа қатысты әрекеттерін анықтағанда және осы негізде айыпталушыны үшінші тарапқа қылмыс жасауға көмектескен деп тапқанда мұндай жағдай туындауы мүмкін; егер Федералды сот кейіннен айыпталушының іс-әрекеттерін – сот анықтағандай – көмектесуші ретінде айыптауды негіздемейтіндей деп тапса, Федералды сот айыпталушыны ақтауы мүмкін.

Тергеуші судьялар

Федералды соттың екі судьясы (олардың орынбасарлары ретінде тағайындалған төрт судья) соттың тергеу судьялары (Ermittlungsrichter) қызметін атқарады. Германияның қылмыстық құқық жүйесінде тергеу судьялары қамауға алу, уақытша ұстау, тәркілеу, тінтіру және қылмыстық тергеумен байланысты басқа да шаралар туралы шешім қабылдауға жауапты. Федералды соттың тергеу судьяларының өкілеттігі соғыс қылмыстары, адамзатқа қарсы қылмыстар, мемлекетке қарсы қаскөйлік және террористік ұйымдар құру сияқты қылмыстардың шектеулі тізіміне ғана қатысты, мұнда тергеуді Бас прокурор (Generalbundesanwalt) жүргізеді. Бас прокурор, белгілі бір жағдайларда (мысалы, қылмыс Германия Федеративтік Республикасының тұрақтылығына немесе қауіпсіздігіне нұқсан келтіруі мүмкін болса) және қылмыс "ерекше маңызды" деп танылса, кісі өлтіру, қасақана зиян келтіру және адам тонау сияқты қарапайым қылмыстардың тергеуін де өз қолына ала алады. Мұндай жағдайларда да Федералды соттың тергеу судьялары өкілетті.

Үлкен алқалар мен бірлескен алқалар

Соттың барлық бөлімдері кез келген уақытта өздерінің бұрынғы құқықтық практикасынан (юриспруденциясынан) ауытқуға құқылы. Дегенмен, егер алқа бір немесе бірнеше басқа бөлімдердің құқықтық практикасынан ауытқысы келсе, ол осы бөлімдерге сауалнама (Divergenzvorlage) жіберіп, олардың бұрынғы шешімдерін сақтау ниетін сұрауы керек. Егер бөлімдердің бірі осылай жауап берсе және сұрау салушы алқа ауытқуға бекімді болса, ол мәселені Үлкен алқаға (Großer Senat) жолдауы тиіс. Азаматтық істер жөніндегі бөлімдер арасындағы келіспеушіліктерді Азаматтық істер жөніндегі Үлкен алқа (Großer Senat für Zivilsachen) шешеді, ол 13 азаматтық істер жөніндегі бөлімдердің төрағалары мен сот төрағасынан құралады; қылмыстық істер жөніндегі бөлімдер арасындағы келіспеушіліктерді қылмыстық істер жөніндегі Үлкен алқа (Großer Senat für Strafsachen) шешеді, ол алты қылмыстық істер жөніндегі бөлімдерден екі өкілден және сот төрағасынан тұрады. Егер қылмыстық және азаматтық істер жөніндегі бөлімдер арасында пікір қақтығысы туындаса, дауды Бірлескен Үлкен алқа (Vereinigte Große Senate) шешеді, ол Азаматтық және Қылмыстық Үлкен алқалардың барлық мүшелерінен құралады. Егер Федералдық соттың кез келген бөлімі Германияның басқа жоғары сотының (мысалы, Федералдық әкімшілік соты, Федералдық салық соты, Федералдық еңбек соты немесе Федералдық әлеуметтік соты) кез келген бөлімінің шешімінен ауытқымақ болса, ол мәселені Бірлескен алқаға (Gemeinsamer Senat) жолдауы тиіс. Бірлескен алқа барлық жоғары соттардың төрағаларынан (тұрақты мүшелер) және дауға қатысқан бөлімдерден екі судьядан (арнайы мүшелер) тұрады. Іс жүзінде Divergenzvorlage құралы сирек қолданылады. 2021 жылы қылмыстық істер жөніндегі Үлкен алқаға ең бір сұрақ та қойылмады (2020: 2). 1951 жылдан 2009 жылға дейін Азаматтық істер жөніндегі Үлкен алқа тек 36 шешім шығарды.

Адвокаттар

Федералды сотта қаралатын барлық азаматтық істерде тараптарды Федералды сот алдында адвокаттық қызметке арнайы қабылданған адвокат (Rechtsanwalt beim Bundesgerichtshof) өкілдік етуі керек. Бұл Германия сот жүйесіндегі жалғыз "ерекше" қабылдау болып табылады. Әдетте Германияда адвокаттық қызметке қабылданған адвокат кез келген сотта практика жүргізе алады. Керісінше, Германия сот жүйесінде Федералды соттағы адвокат тек Федералды сотта, басқа да соңғы сатыдағы федералды соттарда, Федерация Жоғарғы соттарының бірлескен сенатында және Федералды Конституциялық сотта ғана практика жүргізуге құқылы, бірақ төменгі сатыдағы соттарда – жоқ. Федералды соттың адвокатурасына қабылдау өте қатаң іріктеуден өтеді; 2022 жылдың маусым айына дейін тек 38 адвокат қабылданды. Кандидаттарды қабылдау үшін сайлау комиссиясы ұсынады (төрешілерден, жалпы адвокаттар алқасының мүшелерінен және Федералды соттағы адвокаттардан құралған), содан кейін оларды Федералды Әділет министрі таңдап, тағайындайды. Қылмыстық істерде Федералды сотқа арнайы жіберілген өкілді міндетті түрде тағайындау талабы қолданылмайды. Мұндай жағдайда Германияда адвокаттық қызметке қабылданған кез келген заңгердің өкілдігі жеткілікті.

Федералды Конституциялық Сот

Германия Федеративтік сотының, Германияның барлық жалпы құзыретті соттары сияқты, заңның немесе заңның кез келген бөлігінің Германия Конституциясын (Негізгі заң) бұзатынын анықтауға құқығы жоқ. Егер Федеративтік сот қандай да бір ереженің конституцияға қайшы екендігіне келсе және соттың іс бойынша қабылдайтын шешімі осы анықтамаға байланысты болса, сот іс жүргізуді тоқтата тұрып, алдымен Федеративтік конституциялық соттан (Bundesverfassungsgericht) аталған ереженің конституциялық екендігі туралы шешім алуға тиіс. Германиядағы жалпы соттардың барлық шешімдері сияқты, Федеративтік соттың әрбір шешімі де Федеративтік конституциялық сотқа конституциялық шағым (Verfassungsbeschwerde) беруге болады. Кез келген тарап, егер Федеративтік соттың шешімі олардың конституциялық құқықтарын бұзады деп санайтын болса, мұндай шағым бере алады. Алайда, конституциялық шағым іс жүргізуді тоқтата тұруға әсер етпейді. Сондықтан, мысалы, қылмыстық іс бойынша айыпталушының заңдық мәселелер бойынша апелляциясы Федеративтік сот тарапынан қабылданбаса, оның сотталғаны күшіне енеді, тіпті егер айыпталушы Конституциялық соттан Федеративтік соттың шешімін конституциялық негізде жоюды сұраса да.

Еуропалық Одақ Сот

Егер Федералды соттың шешімі Еуропалық Одақтың заңдарын түсіндіруге байланысты болса, ол іс жүргізуді тоқтатып, соңғы шешім шығару алдында Еуропалық Одақтың Сотынан (ЕО Соты) алдын ала шешім сұрауы тиіс. Еуропалық Одақтың заңдары, ЕО Сотының бұрынғы шешімдерінде түсіндірілгендей, жеткілікті түрде айқын болған жағдайларда бұл міндет туындамайды (acte clair доктринасы). 2022 жылы Федералды сот ЕО Сотына 11 алдын ала шешім беру туралы сұраныс жолдады. Бұл формуланы Bundesoberhandelsgericht/Reichsoberhandelsgericht және Reichsgerichtshof та қолданған, оның тамыры 14 ғасырға дейін жетеді. Германия сот жүйесінде оны тек Федералды еңбек соты мен Федералды сот қолданады, басқа ешбір сот қолданбайды.