1972 жылғы Жапония-Қытай келісімі

Кіріспе

1972 жылы Жапония мен Қытай арасындағы келісім

Жапония Үкіметі мен Қытай Халық Республикасы Үкіметінің бірлескен коммюникесі 1972 жылдың 29 қыркүйегінде Пекин қаласында қол қойылды. Коммюнике Жапония мен Қытай Халық Республикасы (ҚХР) арасындағы дипломатиялық қатынастарды орнатып, қалыпқа келтірді, нәтижесінде Тайваньдағы Жапония мен Қытай Республикасы (ҚХР) арасындағы ресми қатынастар үзілді. Құжат екі тараптың бұрынғы беймәлім қағидаларына қатысты келісімдерді көрсететін бірлескен мәлімдемеде тоғыз баптан тұрады. Олардың ішінде ерекше назар аударуға лайық төрт мәселе бар:

Жапония мен Қытай арасындағы бейбіт келісімге деген ниет;
Жапонияның Тайваньның ҚХР-дың бір бөлігі екендігі туралы [Қытайдың] ұстанымын «түсінгенін және құрметтегенін» білдіруі;
Азия-Тынық мұхиты аймағындағы гегемонияға қарсы бап;
Жапонияның Қытай және Тайваньпен қарым-қатынастарын өзгертуі. Құжат «Жапония мен Қытай арасындағы бұрынғы қалыпты емес қарым-қатынастарды» тоқтатты, Қытай Халық Республикасын «Қытайдың жалғыз заңды үкіметі» деп таныды және Екінші дүниежүзілік соғыстан соғыс өтемақысы туралы кез келген талаптан бас тартты. Бұдан өзге, екі ел арасында сауда, балық шаруашылығы, авиация және теңіз сулары салаларында бірқатар әкімшілік келісімдер жасалды. Құжат Потсдам декларациясының 8-бабындағы ұстанымын қатаң сақтайды.

Жапонияның ҚХР-мен қарым-қатынасы

Тайвань 1895 жылдан 1945 жылға дейін жапон үкімшілігінде болды. Корея соғысынан кейін Йошида кабинеті тұсында жапон үкіметі Пекинмен маңызды қарым-қатынас орнату үмітін жоғалтты және оның орнына бейбіт келісімге қол қою және Тайбэймен дипломатиялық қалыпқа келтіру мүмкіндігін қарастыра бастады. Жапония сол кезде ұлтшыл Қытайға қарызы болды, себебі Чан Кайши «жамандыққа жақсылықпен жауап беру» туралы мәлімдеме жасап, барлық жапон әскерін елге қайтарды. Осының нәтижесінде, 1952 жылдың 25 сәуірінде Йошида хатында «жапон үкіметі Қытайдағы коммунистік режиммен екіжақты келісімге бармайды» делінді, содан кейін Жапония мен Қытай Республикасы арасындағы бейбіт келісімге қол қойылды. Осы 1950 жылдардың басында АҚШ Жапонияға Кореяда АҚШ-пен соғысып жатқан, жаңадан құрылған ҚХР-ды мойындамауға және оның орнына Чан Кайши басқаратын Қытай Республикасы үкіметін Қытайдың заңды үкіметі деп мойындауға қысым жасады. Содан кейін Токио осы тығыз байланыстың куәсі ретінде Тайбэймен бейбіт келісімге қол қойды.

Жапонияның ҚХР-мен қарым-қатынастары

1952 жылдан 1972 жылға дейін нормализацияға дейін Жапонияның дипломатиялық қарым-қатынасы тек Тайваньпен ғана болды, Қытаймен емес. Премьер-министр Эйсаку Сато Тайваньды қолдағанмен, АҚШ-тың Қытай саясатына сәйкес, Қытайды қауіп деп санады. Дегенмен, Жапония мәдени, қауіпсіздік және экономикалық мүдделері үшін Қытаймен қарым-қатынасты қалпына келтіруге қызығушылық танытты. Жапония мен Қытай шамамен екі мың жылдан бері көрші ел болып табылады және ортақ мәдени, тарихи және діни мұраларға ие. Қауіпсіздік тұрғысынан, Жапония Қытаймен қарым-қатынасын жаңартқысы келді, соғыс жылдарынан кейін бейбіт дипломатиялық қарым-қатынас орнатуға мүмкіндік беру үшін. 1950 жылдан 1972 жылға дейін Жапония мен Қытай арасында сауда болды, бірақ ол салыстырмалы түрде шектеулі болды. Алғашқыда Корея соғысы, Қытайдың 1958 жылы Жапонияға қатысты эмбаргосы және Тайваньды мойындау мәселесіндегі шиеленістер сияқты жағдайлар сауданы шектеді. Кейіннен, 1960 жылғы «Жапония-Қытай сауда қағидасы» таңдамалы сауданың өсуіне әкелді, ол 1972 жылы дипломатиялық қарым-қатынас қайта жаңғырғаннан кейін реттелді. 1971 жылғы экономикалық «Никсон шокысынан» кейін қытайлық бизнес Жапония экономикасы үшін бұрынғыдан гөрі тартымдырақ болды. Соңында премьер-министр Сато отставкаға кетті, нәтижесінде премьер-министр Какуэй Танака сайланды және жаңа кабинет құрылды. Премьер-министр Танака Жапония мен Қытай арасындағы қарым-қатынасты қалпына келтіруді өзінің басымдықтарының бірі етіп, осы мақсатта Бірлескен коммюникеге қол жеткізуге ұмтылды. Бұл Қытай үшін де пайдалы болды, себебі ол халықаралық қоғам мен экономикаға оңайрақ интеграциялануына және Қытай мен Жапония арасындағы соғыс күйін аяқтауына мүмкіндік берді. 1972 жылдың ақпанында Ричард Никсонның Қытайға жасаған сапары және Шанхай коммюникесі де маңызды рөл атқарды. Қытай-Америка жақындасуы Қытай мен Жапония арасындағы коммюникеге қол жеткізу мүмкіндігін арттырды.

БҰҰ ҚХР-ды мойындады

1971 жылы Тайваньның халықаралық беделінің төмендеуі және Жапония–ҚХР–Тайвань қарым-қатынастарындағы өзгерістер орын алды. Біріншіден, Никсон әкімшілігі саяхат және саудаға қойылған шектеулерді алып тастады, сондай-ақ «суық соғыс» саясаты мен АҚШ-КСРО арақатынастарының жағдайына байланысты Пекинмен кеңірек диалог құруды ұсынды. Екіншіден, 1971 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы ҚХР-ды БҰҰ-ға қабылдау жөнінде дауыс берді. 1945 жылдан 1971 жылға дейін Чан Кайшидің ұлтшыл үкіметі АҚШ-тың қолдауымен Қауіпсіздік Кеңесінің бейкүнә мүшесі және «Қытай орнының» иесі болды, сонымен қатар Коммунистік Қытайға (ҚХР) қатысты мораторий сақталды. Алайда, отаршылдықтан құтылу және көптеген үшінші әлем елдерінің Бас Ассамблеяға қабылдануы нәтижесінде Вашингтон БҰҰ-ға деген бақылауын жоғалтып, мораторийді сақтап қалу мүмкін болмады. Осылайша, Қытай өкілдігі мәселесі «маңызды мәселе» ретінде қарастырылды, онда резолюцияны қабылдау үшін Бас Ассамблеяның үштен екісінің дауысы қажет болды. 1971 жылдың 25 қазанында Албания басшылығымен Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы ҚХР-ды қабылдауға және Тайваньды (ҚХР) БҰҰ-дан шығаруға дауыс берді. Бас Ассамблеядағы БҰҰ-ның 17 мүшесі ҚХР-дың болуын «Қытай Республикасының Қытай аумағының бір бөлігінен құралған мифқа сәйкес өзгертілмейтін шындық» деп мәлімдеді, ал Тайвань үкіметі АҚШ Құрама Штаттарының қарулы күштерінің тұрақты болуының арқасында ғана сақталған «заңсыз билік» екенін айтты. Осылайша, ҚХР Бас Ассамблеядағы Тайваньның орнын, сондай-ақ БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің бейкүнә мүшесі ретіндегі орнын иеленді. Пекин мен Тайбэй жөніндегі БҰҰ Бас Ассамблеясының дауыс беруінен кейін Жапония Чан Кайши үкіметін Қытайдың жалғыз заңды үкіметі ретінде мойындамайтынын, тек Тайвань үкіметі ретінде мойындағанын және Пекинге мойындауға дайын екенін мәлімдеді. Қысқасы, Тайбэйдің БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі мен Бас Ассамблеяда қалуға сәтсіздігі, сондай-ақ Қытай мен АҚШ арасындағы қарым-қатынастың жақсаруы Жапон үкіметін Бірлескен коммюнике жасау арқылы Пекинмен қарым-қатынасты нормализациялауға және ақырында Тайваньмен дипломатиялық қатынастарды үзуге итермеледі.

1971 witnessed an erosion of Taiwan's international position and a shift in Japan–ROC–PRC relations. Firstly, the Nixon administration removed travel and trading barriers, as well as proposed a more serious dialogue with Peking due to Cold War politics and the US–Soviet situation. Secondly, in 1971, the United Nations General Assembly voted to admit the PRC into the UN. From 1945 until 1971, Chiang Kai shek's Nationalist regime occupied the so called "China seat" as an original member and one of the five permanent members of the Security Council under the auspices of the US and a moratorium against Communist China (PRC). However, due to decolonization and the admission of numerous Third World states to the General Assembly, Washington lost its grip on the UN and could no longer sustain the moratorium. Thus, the Chinese representation issue was considered as an "important question" which required a two thirds vote of the General Assembly for a resolution to pass. On October 25, 1971, the United Nations General Assembly led by Albania voted to admit the PRC and to expel the ROC. The 17 UN members during the General Assembly declared that the existence of the PRC was "a reality that could not be changed to suit the myth of a so called Republic of China, fabricated out of a portion of Chinese territory", and that the ROC were "unlawful authorities" that remained there only because of the permanent presence of the US Armed Forces. PRC, therefore, assumed the ROC's place in the General Assembly as well as its place as one of the five permanent members of the UN Security Council. After the UN General Assembly vote on Peking and Taipei, it was hinted that Japan no longer recognized the Chiang Kai shek government as the sole legitimate government of China, but only as the government of Taiwan, and that Japan was ready to shift recognition to Peking. In short, Taipei's failure to remain in the UN's Security Council and the General Assembly, along with the Sino US rapprochement, pushed the Japanese government towards achieving normalization with Peking through establishing the Joint Communique and ultimately severing diplomatic relations with the ROC.

Жапония

1972 жылдың 26-27 қыркүйегінде Жапонияның сыртқы істер министрі Масаёши Охира мен ҚХР сыртқы істер министрі Цзи Пэнфэй декларация жобасын келісу үшін кездесті. Жапония тарапы 1-тармақта Қытай мен Жапония арасындағы соғыс ахуалы мәселесін көтеру қажеттігін түсіндірді. Жапония Қытайға осы бірлескен декларациядағы соғыс ахуалын ресми түрде аяқтау туралы Қытайдың түсіндірмесін қабылдай алмайтынын жеткізді. Мұның себебі Қытай Тайбэй келісімімен (Жапония мен Тайвань арасындағы бейбіт шарты) міндеттеме алған жоқ еді, аталған келісім арқылы Жапония мен Қытай Республикасы (ҚР) үкіметі Чан Кайшек басшылығымен Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуын белгілеген болатын. Жапония екі ел арасындағы бейбіт қарым-қатынастың болуын баса көрсету және соғыс ахуалының аяқталу мерзімін нақты көрсетпеу үшін келіссөздер жүргізді. Жапонияның Тайбэй келісіміне қатысты ұстанымы өзгермегенімен, Жапония мен Қытай арасында дипломатиялық қатынастар толыққанды орнаса, Тайбэй келісімін тоқтатуға дайын еді.

Жапония

1978 жылы Жапон үкіметі жүргізген сауалнамаға қатысқан жапондықтардың 62,1%-ы "Қытайға деген жылы сезімдері" бар екенін, ал 25,6%-ы "Қытайға деген жылы сезімдері жоқ екенін" көрсетті. Бұл сауалнаманың нәтижелері бірлескен коммюникеге қол қойылғаннан кейін Қытайға қатысты халықтың көп бөлігінің көңіл-күйі жақсарғанын көрсетті. Бұл негізінен Қытайдың жапон халқына талап еткен соғыс өтемақысын толығымен қайтарып алуымен және АҚШ-Жапон қауіпсіздік шартына қолдау көрсетуімен байланысты болды. 1980 жылы жапондықтар арасында тағы да осындай сауалнама жүргізілді, нәтижесінде 78,6% "Қытайға деген жылы сезімдері" бар екені, ал тек 14,7% "Қытайға деген жылы сезімдері жоқ екені" анықталды. Осы жағдайға жауап ретінде Чан Кайшидің ұлы Чан Цзинго 1972 жылғы 13 маусымдағы салтанатты сөзінде ұлттық біртүтастық тұсында азаматтарға сенім білдіріп, Гоминьдандық Қытайдың (ROC) позициясын растады: "бір дау" (Халықтың үш принциптің ізгілік билеуі мен қытай коммунистерінің зұлым билеуі арасындағы күрес), "бір соғыс" (құрлықты қайтару), "бір жауапкершілік" (коммунистерді жою) және "бір нәтиже" (Гоминьдандық Қытайдың жеңісі) ғана бар екенін мәлімдеді.

Жапония мен ҚХР арасындағы қарым-қатынастар

Қытай мен Жапония арасындағы дипломатиялық қарым-қатынастардың қалыпқа келтірілуі Азия-Тынық мұхиты аймағының гүлденуіне және бейбітшілікке зор үлес қосты делінген. Қалыпқа келтірілгеннен бері экономикалық және мәдени алмасулар жақсара бастады. Қытай және Жапония халқы арасындағы байланыстар да күшейді.

Жапония мен ҚХР арасындағы қарым-қатынастар

Егер Чан Кайши 1971 жылы «Бір Қытай саясатынан» айқын және уақтылы бас тартып, БҰҰ-ның «Қытай орнын» сақтап қалғанда, премьер-министр Танака 1972 жылы Пекинмен қарым-қатынасты қалыпқа келтіруге соншалықты құлшыныс жасамаған болар еді, ал Тайбэй Токиомен қарым-қатынасты үзуден аулақ болар еді. 1972 жылы Токио мен Пекин қарым-қатынастарын қалыпқа келтіргеннен кейін, жапон билігі Тайваньнан ресми түрде қол үзді. 1972 жылдың 26 желтоқсанында Токио мен Тайбэй арасындағы екіжақты алмасуды қадағалау үшін екі жеке ұйым құрылды: Токио тарапынан – «Алмасу қауымдастығы», ал Тайбэй тарапынан – «Шығыс Азия қатынастары қауымдастығы» (екеуінің де атында «Жапония» және «Тайвань» сөздерінен аулақталды). Бұл екі ұйым консулдық мекемелер атқаратын функцияларды жүзеге асырды. Мысалы, Тайбэйдің жоғары лауазымды мемлекеттік қызметкерлері Жапонияға коммерциялық миссиялармен барғанда, олар қарапайым паспорттары бар сарапшылар ретінде таныстырылды. Қысқасы, Токио – Тайбэй қарым-қатынасы жеке секторға берілді. Коммюнике экономикалық тұрғыдан қарағанда, Жапониямен дипломатиялық қарым-қатынастың нашарлауына қарамастан, Тайваньның көптеген елдермен саудасы гүлдене берді. Дегенмен, 1974 жылы Тайваньның Жапониямен саудадағы теңсіздігі 1,336 миллиард долларды құрады. Келесі жылы бұл көрсеткіш 1,101 миллиард долларға төмендеді, бұл 1974 жылғы көрсеткіштен 235 миллион долларға аз болғанымен, Тайваньның 1975 жылғы жалпы теңсіздігінен (611 миллион доллар) екі есеге жуық еді. Бұған қоса, Тайваньда жапон бизнесіне қарсы күшті наразылық туды, мысалы, «Japan Airlines» Тайваньға және одан барлық рейстерде диверсияға қарсы қосымша шаралар қабылдауға мәжбүр болды. 1980 және 1990 жылдары Тайваньды қолдаушы жапондықтар елдің тәуелсіздік қозғалысын қолдауды жалғастырды. Тайваньды қолдаушылардың дауысы 1970 жылдары әлсірегенімен, толығымен үнсіз қалған жоқ. Бұл қолдаушылар Тайвань мүддесіне нұқсан келтіретін Жапония-Қытай қарым-қатынасын жақсартуға тым көңіл бөлмеу үшін тепе-теңдік механизмі ретінде әрекет етті. 1989 жылғы маусымда Тяньаньмэньдегі оқиғалар Жапония-Қытай қарым-қатынасын уақытша бұзып, Пекиннің демократиялық идеяларға қатысты төзбеушілігі Тайваньды жапондықтар үшін көбірек ұнаттырды. Жапониядағы тәуелсіздік жақтастары Тайваньның тәуелсіз ел екенін жапон халқына таныстыруға көмектесті. Сонымен қатар, осы кезеңде Тайваньға туризм мен бұқаралық ақпарат құралдары қайта оралды.

Had Chiang Kai shek managed to keep the UN "China seat" by abandoning his "One China policy" more clearly and timely in 1971, PM Tanaka would not have been so keen on normalizing relations with Beijing in 1972 and Taipei would have avoided severing relations with Tokyo. After Tokyo and Peking normalized relations in 1972, there was a formal disengagement of the Japanese authorities from Taiwan. On December 26, 1972, two private associations were created to supervise bilateral exchanges between Tokyo and Taipei: the Interchange Association on Tokyo's side and the East Asian Relations Association on Taipei's side ("Japan" and "Taiwan" are avoided in the names of both associations). The two associations carried out functions that were normally handled by consular institutions. For example, Taipei's high ranking civil servants accompanying commercial missions to Japan were introduced as simple experts with ordinary passports. In short, Tokyo–Taipei's relations were relegated to the private sector. In terms of economic impacts of the communique, despite the deteriorated diplomatic relations with Japan, Taiwan's trade with many countries continued to flourish. However, in 1974, Taiwan had a $1.336 billion trade deficit with Japan. In the following year, the trade deficit with Japan was $1.101 billion, a drop of $235 million compared to 1974 but nearly double Taiwan's overall 1975 deficit of $611 million. Moreover, a strong sense of antagonism intensely arose and harmed Japanese businesses in Taiwan; for example, Japan Airlines soon had to take special precautions against sabotage on every flight to and from Taiwan. In the 1980s and 1990s, Japanese supporters of Taiwan continued to advocate for the country's independence movement. Pro Taiwan voices were down in the 1970s but were never totally gone. These supporters acted as check and balance mechanisms to prevent the Japanese government from going too far in improving Japan–China relations at the expense of sacrificing Taiwan's interests. After the Tiananmen Massacre in June 1989 temporarily ruptured Sino Japanese relations, Beijing's intolerance of democratic ideas made democratized Taiwan more favorable in Japanese eyes. Japan based pro independence activists promoted Japanese popular awareness of Taiwan as an independent country. Additionally, during this period, the booming of tourism and mainstream media returned to Taiwan.

Коммюникеден кейінгі АҚШ-Қытай-Жапония қарым-қатынастары

1972-1978 жылдар аралығында кейбір сарапшылар "суық соғыс" АҚШ-Қытай-Жапония үштігінің ынтымақтастығының алтын ғасыры болды деп санайды; алайда, бұл ынтымақтастық әрқашан АҚШ-Қытай қауіпсіздік байланысының шеңберінде жүзеге асты. Қытай-АҚШ қарым-қатынастары үшінші елдерге, әсіресе Жапонияға қатысты олардың саясатын шектеді. Вашингтонның Қытай-Жапон қауіпсіздік ынтымақтастығы Жапонияны АҚШ-тан басымдыққа қоюы мүмкін екенін растаған бірлескен коммюникеге наразы болуы мүмкін деген пікірлер айтылды. Қытай-Жапон қарым-қатынасын қалыпқа келтірген коммюнике жарияланғаннан кейін де Жапонияның Қытай саясаты АҚШ-тың саясатына тәуелді болды, себебі Жапония қауіпсіздік мәселелерінде АҚШ-қа сүйенді. Бұдан бөлек, Қытай-Жапон саудасы қарқынды дамыды, ал Пекин Жапонияны 1972 жылғы нормализация келісімінің гегемонияға қарсы тұжырымдамасын қамтитын бейбіт келісімге қол қоюға үнемі қысым жасады. Қартер әкімшілігі кезінде АҚШ-Қытай-Жапония үшбұрышты қарым-қатынасы үстемдік құрды. Дегенмен, АҚШ-тың ықпалымен Пекиннің "Жапонияны АҚШ-тың Қытай саясатынан мүлдем өзгеше саясатқа көндіруге жеткілікті ықпалы болмады".