Кіріспе
XVI ғасырдағы Осман империясының бас сәулетшісі және азаматтық инженері Мимар Синан (;; 1488/1490 – 17 шілде 1588), сондай-ақ Кожа Ми’мар Синан Аға, (“Ұлы Синан Аға” немесе “Ұлы Синан”) Сүлеймен Шаһана, Селім II және Мұрат III сұлтанның бас сәулетшісі, инженері және математигі болды. Ол 300-ден астам маңызды құрылыстардың, соның ішінде Эдирнедегі Селимие мешітінің, Бююкчекмецедегі Кануни Сұлтан Сүлеймен көпірінің және Вишеградтағы Мехмед Паша Соколович көпірінің, сондай-ақ медреселер, кюллийлер және көпірлер сияқты одан да қарапайым жобалардың салынуына жауапты болды. Оның шәкірттері кейіннен Стамбулдағы Сұлтан Ахмет мешітін және Мостардағы Стари Мост көпірін жобалады. Тас қалаушының ұлы болған ол техникалық білім алып, әскери инженер болды. Ол тез арада офицерлік шендерді өрлеп, соңында янышарлар қолбасшысы болды, және “Синан” құрметті атағын алды. Ол янышарлармен бірге жорықтарда сәулет және инженерлік шеберлігін жетілдірді, түрлі бекіністерді, сондай-ақ жолдар, көпірлер және суарналар сияқты әскери инфрақұрылым жобаларын салуда сардар болды. Шамамен елу жасқа келгенде патшаның бас сәулетшісі болып тағайындалды, әскерде алған техникалық білімін “әдемі діни ғимараттар” мен түрлі азаматтық құрылыстарды салуға қолданды. Микеланджело және оның Римдегі Әулие Петр базиликасының жоспарлары Стамбулда жақсы танымал болды, себебі Леонардо да Винчи мен ол 1502 және 1505 жылдары Алтын мүйізді кесіп өтетін көпірдің жоспарларын ұсынуға шақырылған болатын. Мимар Синанның туындылары тарихтағы ең ықпалды ғимараттардың қатарына жатады.
Mimar Sinan (; Mimar Sinan, ; c. 1488/1490 – 17 July 1588) also known as Koca Mi'mâr Sinân Âğâ, ("Sinan Agha the Grand Architect" or "Grand Sinan") was the chief Ottoman architect, engineer and mathematician for sultans Suleiman the Magnificent, Selim II and Murad III. He was responsible for the construction of more than 300 major structures, including the Selimiye Mosque in Edirne, the Kanuni Sultan Suleiman Bridge in Büyükçekmece, and the Mehmed Paša Sokolović Bridge in Višegrad, as well as other more modest projects such as madrasa's, külliyes, and bridges. His apprentices would later design the Sultan Ahmed Mosque in Istanbul and the Stari Most bridge in Mostar. The son of a stonemason, he received a technical education and became a military engineer. He rose rapidly through the ranks to become first an officer and finally a Janissary commander, with the honorific title of Sinan. He refined his architectural and engineering skills while on campaign with the Janissaries, becoming expert at constructing fortifications of all kinds, as well as military infrastructure projects, such as roads, bridges and aqueducts. At about the age of fifty, he was appointed as chief royal architect, applying the technical skills he had acquired in the army to the "creation of fine religious buildings" and civic structures of all kinds. Michelangelo and his plans for St. Peter's Basilica in Rome were well known in Istanbul, since Leonardo da Vinci and he had been invited, in 1502 and 1505 respectively, by the Sublime Porte to submit plans for a bridge spanning the Golden Horn. Mimar Sinan's works are among the most influential buildings in history.
Ерте жылдары және тарихы
Его рождение по-разному относят к периоду между 1489 и 1491 годами или между 1494 и 1499 годами под именем Иосиф. Его происхождение оспаривается; его семья была либо армянской, либо каппадокийской греческой. Этот указ был опубликован в майском номере 1931 года журнала Türk Tarihi Encümeni Mecmuası, турецкого журнала из Стамбула за июнь 1930 года. Годфри Гудвин утверждал, что «после османского завоевания Кипра в 1571 году, когда Селим II решил заново заселить остров, перевезя семьи румов (православных христиан) из Карамского эялета, Синан вмешался от имени своей семьи и получил два указа от султана в совете, освобождающие их от депортации». По мнению нескольких ученых, это означает, что его семья была каппадокийскими греками, поскольку единственными православными христианами (румами) в этом регионе были грекоязычные. Родное место Синана, Агирнас, было греческой деревней, в которой не было армянских жителей, что, по мнению некоторых ученых, придает больше правдоподобности теории его греческого происхождения. Кроме того, до эвакуации деревни греками, каппадокийская греческая семья из деревни по имени Ташчиоглу (греч. Ταστσιόγλου) заявила, что Синан является членом их семьи, или даже евреем, в небольшом городке Агирнас недалеко от города Кайсери в Анатолии (как указано в указе султана Селима II). Согласно энциклопедии Britannica, Синан имел либо армянское, либо греческое происхождение. Турецкие ученые, тем временем, утверждают, что семья Синана была христианскими турками. Синан вырос, помогая отцу в его работе, и к моменту призыва на военную службу хорошо разбирался в практических аспектах строительных работ. В библиотеке дворца Топкапы есть три краткие записи (Анонимный текст; Архитектурные шедевры; Книга архитектуры), продиктованные Синаном своему другу и биографу Мустафе Саи Челеби. В этих рукописях Синан раскрывает некоторые подробности своей юности и военной карьеры. Его отец упоминается как «Абдулменнан» (буквально «Слуга Милостивого и Милосердного»), титул, который обычно использовался в Османский период для обозначения не мусульманского отца мусульманского новообращенного. Он был отправлен в Константинополь для обучения в качестве офицера корпуса янычар и принял ислам. Он был слишком стар, чтобы быть принятым в императорскую школу Эндерун во дворце Топкапы, но вместо этого был отправлен в вспомогательную школу. Некоторые записи утверждают, что он мог служить великим визирем Паргалы Ибрагимом-пашой в качестве послушника школы Ибрагима-паши. Возможно, там ему дали исламское имя Синан. Он сначала учился плотничному делу и математике, но благодаря своим интеллектуальным качествам и амбициям вскоре помогал ведущим архитекторам и получил образование архитектора. В течение следующих шести лет он также проходил обучение офицером янычар (ачемиоглан). Он, возможно, присоединился к Селиму I в его последней военной кампании, Родосу, согласно некоторым источникам, но когда султан умер, этот проект был прекращен. Два года спустя он стал свидетелем завоевания Белграда. При новом султане Сулеймане Великолепном он присутствовал, как член домашней кавалерии, на битве при Мохаче. Он был повышен в звании до капитана королевской гвардии, а затем получил командование пехотным кадетским корпусом. Позже он был отправлен в Австрию, где командовал 62-м Орта стрелкового корпуса. Он стал мастером стрельбы из лука, и в то же время, как архитектор, изучал слабые места конструкций при их разрушении. В 1535 году он участвовал в Багдадской кампании в качестве командующего королевской гвардией. В 1537 году он отправился в экспедиции в Корфу, Апулию и Молдавию. Во время этих кампаний он проявил себя как способный архитектор и инженер. Когда османская армия захватила Каир, Синан был повышен в звании до главного архитектора и получил привилегию сносить любые здания в захваченном городе, которые не соответствовали генеральному плану города. Во время кампании на Востоке он помогал в строительстве оборонительных сооружений и мостов, таких как мост через Дунай. Он превращал церкви в мечети. Во время персидской кампании в 1535 году он строил корабли для армии и артиллерии, чтобы пересечь озеро Ван. За это ему был присвоен титул Хасекии, сержант оружия в личной охране султана, звание, эквивалентное званию янычарского аги. Когда Челеби Лютфи-паша стал великим визирем в 1539 году, он назначил Синана, который ранее служил под его командованием, на должность архитектора Обители Блаженства. Это было началом замечательной карьеры. Эта работа включала в себя надзор за строительством инфраструктуры и потоком поставок в Османской империи. Он также отвечал за проектирование и строительство общественных работ, таких как дороги, водопроводы и мосты. С годами он превратил свой офис в офис архитектора Империи, сложный государственный департамент с большими полномочиями, чем у его курирующего министра. Он стал главой целого корпуса архитекторов, обучая команду помощников, заместителей и учеников.
Жұмыс
Армия инженері ретінде алған білімі Синанға теориялық емес, тәжірибелік сәулетке көзқарас қалыптастырды. Бірақ осыны батыстың Ренессанс дәуіріндегі Брунелески мен Микеланджело сияқты ұлы архитекторлар туралы да айтуға болады. Әртүрлі дереккөздерде Синан кем дегенде 374 құрылыстың сәулетшісі болғаны айтылады, оның ішінде 92 мешіт; 52 кішкентай мешіт; 55 теология мектебі (медресе); 7 Құран оқушыларының мектебі (дарүлқұрра); 20 мазар (түрбе); 17 халықтық асхана (имарет); 3 аурухана (дәрішіфа); 6 су құбыры; 10 көпір; 20 керуенсарай; 36 сарай мен үй; 8 күмбез және 48 монша. Синан шамамен 50 жыл бойы сарайдың бас сәулетшісі қызметін атқарды, ол Осман империясының барлық құрылыс жұмыстарын қадағалауды білдірді, және сәулетшілер мен шебер құрылысшылардан тұратын үлкен көмекшілер тобымен жұмыс істеді. Синанның мансабының даму және жетілу кезеңдерін үш маңызды жұмысы көрсетеді. Олардың екеуі Стамбулда орналасқан: Шәһзаде мешіті, ол өзінің шәкірттік кезеңінің жұмысы деп есептейді, және Сүлеймен мешіті, ол біліктілік кезеңінің жұмысы. Эдирнедегі Селимие мешіті – оның шеберлік деңгейінің нәтижесі. Шәһзаде мешіті Синан салған алғашқы маңызды мешіт. Михримах Сұлтан мешіті, сондай-ақ Үскүдар жағажайындағы мешіт деп те аталады, сол жылы аяқталды және үш жарты күмбезбен қолдау көрсетілген ерекше дизайнымен ерекшеленеді. Синан 70 жасқа келгенде Сүлеймен мешіт кешенін аяқтады. Алтын мүйізге қарап тұрған Стамбулдың төбесінде орналасқан және Сүлеймен Шаһаншаһтың құрметіне салынған бұл ғимарат сол кезеңнің символды ескерткіштерінің бірі. Селимие мешітінің күмбезінің диаметрі, Синан 80 жасында аяқтаған Селимие мешітінен асып түседі, Синанның жеткен деңгейінің ең көрнекті мысалы. Мимар Синан Селимиедегі дизайн, сәулет, плиткалық безендіру және тас өңдеудегі шеберлігімен өнердегі биік деңгейге жетті. Синанның бірегей дизайрларын жасаған тағы бір сәулет саласы – оның мазарлары. Шәһзаде Мехмет мазары сыртқы безендіруімен және қиылған күмбезімен ерекшеленеді. Рүстем Паша мазары классикалық стильдегі өте тартымды құрылым. Сүлеймен Шаһаншаһтың мазары сегізбұрышты пішінімен және жалпақ күмбезімен қызықты эксперимент болып табылады. Селім II мазары шаршы пішінді және түрік мазар сәулетінің ең жақсы үлгілерінің бірі. Ал Сүлеймен кешенінің солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан Синанның мазары өте қарапайым. Синан салған көпірлерде өнер мен функционализмді шеберлікпен үйлестірді. Олардың ішіндегі ең үлкені – шамамен ұзын Бююкчекмедже көпірі. Басқа маңызды мысалдар: Айливри көпірі, Марицадағы Свиленградтағы Ескі көпір, Люлебургаз (Сокуллу Мехмет Паша) көпірі, Эргене өзені арқылы өтетін Синанлы көпірі және Босния мен Герцеговинадағы Дрина өзені арқылы өтетін Мехмет Паша Соколович көпірі. Синан Стамбулдың сумен жабдықтау жүйесін жақсартып, қаладағы бірнеше жерде аркалы су құбырларын салды. Әлібей өзенінің үстіндегі Мағлова аркасы ұзын және биік, екі қабатты аркалары бар және осы сияқты құрылымдардың ең жақсы мысалы. Синанның мансабының басында Осман сәулетінің ерекшелігі – ол өте практикалық болды. Ғимараттар бұрынғы үлгілердің қайталануы болды және қарапайым жоспарларға негізделді. Олар тұтас тұжырымдамаға қарағанда, бөліктердің жиынтығы болды. Архитектор жаңа ғимараттың жоспарын сызып, көмекші немесе бригадир не істеу керектігін білді, себебі жаңа идеялардан сақтанды. Сонымен қатар, архитекторлар өз жобаларында қауіпсіздік үшін үлкен шегін қолданды, бұл материал мен еңбектің ысырапты пайдалануына әкелді. Синан осының барлығын бірте-бірте өзгертетін еді. Ол қалыптасқан сәулет тәжірибесін өзгертіп, дәстүрлерді кеңейтіп, инновацияларды енгізе отырып, кемелдікке ұмтылды.
Алғашқы жылдары (1550-ші жылдардың ортасына дейін): шәкірттік кезең
Осы жылдары ол Осман сәулетінің дәстүрлі үлгісін жалғастырды, бірақ ол біртіндеп басқа мүмкіндіктерді зерттей бастады, себебі әскери мансабы кезінде Еуропа мен Таяу Шығыстың бағындырылған қалаларындағы сәулет ескерткіштерін зерттеуге мүмкіндік алды. Оның ірі ғимаратты жобалаудың алғашқы мүмкіндігі – Сирияның Алеппо қаласындағы Хюсрев Паша мешіті және оның қос медресесі. Ол 1536-1537 жылдардың қысында, бас қолбасшысы және Алеппо губернаторы үшін екі әскери науқан арасында салынды. Ол асығыс салынған, және бұл орындалуының дөңгелектігі мен қарапайым әшекейлеуінен көрінеді. Патшалық сәулетші ретінде алғашқы ірі тапсырмасы – солтанның әйелі Хүррем Сұлтанға арналған Хасеки Сұлтан кешенін салу болды. Ол өзінен бұрынғылардың салған жоспарларын орындауға міндетті болды. Синан қолданыстағы кеңістікті дәстүрлі түрде орналастырды, ешқандай жаңалық енгізбеді. Дегенмен, ол Алеппо мешітінен жақсы салынған және біршама сәнділік танытады. Бірақ ол көптеген қалпына келтірулерден зардап шекті. Синан 1537 жылы Оңтүстік Албанияның Влоре қаласында Салоникидің Ақ мұнарасына ұқсас қорғаныс мұнарасын салған деп есептеледі, сондай-ақ Сүлеймен Ұлы Италияға жорық дайындаған кезде Мурадие мешітін салған. 1541 жылы ол Ұлы адмирал Хайреддин Барбароссаның кесенесін (түрбе) салуды бастады. Ол Стамбулдың еуропалық жағындағы Бешикташ жағалауында, оның флоты жиналатын жерде орналасқан. Қызығы, адмирал онда емес, Искеле мешітінің жанындағы түрбеде жерленген. Сол кезден бері бұл кесене ұмытылған. Сүлеймен мен Хүрремнің жалғыз қызы, Ұлы везир Рүстем пашаның әйелі Михрима Сұлтан Синанға Үскүдарда медресе (колледж), имарат (дәріхана) және (Құран мектебі) бар мешіт салуды тапсырды. Имарат қазір жоқ. Бұл Искеле мешіті (немесе Жеті мешіті) Синанның пісіп-жетілген стилінің бірнеше белгілерін көрсетеді: кең, биік күмбезді жертөле, нәзік минареттер, бір күмбезді балдахин, үш экседрмен аяқталатын үш жартылай күмбез және кең қос портик. Құрылысы 1548 жылы аяқталды. Екі қабатты портик Осман сәулетінде бірінші рет пайда болған жоқ, бірақ ол елдік мешіттер мен әсіресе уәзірлердің мешіттері үшін үрдіс белгіледі. Рүстем паша мен Михрима кейіннен Константинопольдегі үш мешітінде және Текирдагтағы Рүстем паша мешітінде оларды қажет етті. Ішкі портикте дәстүрлі түрде сталактиттер, ал сыртқы портикте шеврон үлгісіндегі (баклава) капительдер бар. Сұлтан Сүлеймен Ұлы тағы бір Балқан жорығынан оралғанда, оның ұлы Шәхзада Мехметтің жиырма екі жасында қайтыс болғаны туралы хабарды алды. 1543 жылдың қарашасында, Синан Искеле мешітінің құрылысын бастағаннан кейін көп ұзамай, сұлтан Синанға сүйікті ұлының есімінде жаңа, ірі мешіт салуды бұйырды. Бұл мешіт бұрынғыларынан гөрі үлкен және әсем болуы керек еді. Архитектура тарихшылары бұл мешітті Синанның алғашқы шедеврі деп санайды. Үлкен орталық күмбез тұжырымына құмарланып, Синан Диярбақырдағы Фатих-паша мешіті немесе Хаскойдағы Пири-паша мешіті сияқты мешіттердің жоспарларына жүгінді. Ол парсы жорығы кезінде екі мешітке де барған болуы мүмкін. Синан орталық күмбезді мешіт салған, бұл жолы төрт тең жартылай күмбезбен. Бұл құрылысты төрт үлкен, бірақ әлі де сәнді, еркін тұрған сегізбұрышты жолақты бағаналар және әр жақтан төрт бағанамен ұстады. Бұрыштарда, шатыр деңгейінен жоғары, төрт мұнара тұрақтандыру тіректері ретінде қызмет етеді. Бұл тұтас тұжырымдама дәстүрлі Осман сәулетінің қосымша жоспарларынан айқын ерекшеленеді. Седефкар Мехмед Аға кейіннен Сұлтан Ахмет мешітінде жолақты бағаналар тұжырымын көшіріп, олардың көрінісін жеңілдетуге тырысты. Алайда Синан бұл шешімді келесі мешіттерінде қабылдамады.
1550-жылдардың ортасы мен 1570 жылдар аралығы: біліктілік кезеңі
1550 жылы Сүлеймен Шаһанамы билігінің шыңына жетті. Ұлына мешіт салғаннан кейін, ол өзінің императорлық мешітін салуға уақыт келді деп ойлады – ол Алтын мүйізді бақылап тұратын көлбеу төбеде орналасқан, барлық басқалардан үлкен және мәңгілік ескерткіш болар еді. Еуропа мен Таяу Шығыстағы жорықтарынан жинаған олжасының арқасында ақша мәселесі туындамады. Ол Синанға төрт медреседен тұратын күллиемен қоршалған Сүлеймен мешітін, сондай-ақ асхана, аурухана, панахана, хамам, керуенсарай және саяхатшыларға арналған хоспис (табхане) салуға бұйрық берді. Қазір үлкен бөлімнің басшысы және көптеген көмекшілері бар Синан бұл ауқымды жұмысты жеті жылда аяқтады. Сүлеймен мешітінен бұрын жартылай шар тәрізді шатырлы мешіттер салынған емес. Ол жартылай шар тәрізді шатыр дизайнын Ая Софиядан алды. Осы үлкен жетістігі арқасында Синан алдыңғыларының беймәлімдігінен шықты. Синан Ренессанс дәуірінің сәулетшісі Леоне Баттиста Альбертитің (өз кезегінде римдік сәулетші және инженер Витрувийдің «De architectura» еңбегін оқыған) идеяларын білген болуы мүмкін, себебі ол да сәулеттегі геометрияның кемелділігі арқылы үйлесімділікті көрсететін идеалдық шіркеуді салуға қызығушылық танытқан. Бірақ батыс әріптестерінен айырмашылығы, Синан байытудан гөрі қарапайымдылыққа көбірек мән берді. Ол бір орталық күмбездің астында ең үлкен көлемге қол жеткізуге тырысты. Күмбез шеңберге негізделген, бұл абстрактілі түрде кемелді Құдайды бейнелейтін кемелді геометриялық фигура. Синан ғимараттарының қатынастарын және пропорцияларын есептеу кезінде екі еселенген сандарды пайдаланып, нәзік геометриялық қатынастарды қолданды. Алайда, кейінірек ол үштен екіге бөлу немесе екіден үшке қатынасты қолданып, күмбездердің ені мен пропорцияларын анықтады, мысалы, Кадырдағы Соқоллу Мехмет-паша мешітінде. Сүлеймен мешітінің құрылысымен толық айналысқан кезде, Синан немесе оның қол астындағылары көптеген басқа құрылыстардың жоспарларын жасап, нұсқаулар берді. Синан 1551 жылы Силиврикапыда (Константинополь) Ұлы визирі Паргалы Ибрагим Пашаға мешіт және мавзолей (түрбе) салдырды. Келесі бас уәзір Рүстем-паша Синанға тағы бірнеше тапсырма берді. 1550 жылы Стамбулдың Галата ауданында үлкен қонақүй (хан) салды. Он жылдай уақыттан кейін ол Эдирнеде тағы бір ханды, ал 1544 және 1561 жылдар аралығында Эрзурумда Тас ханды салдырды. Ол Эреглиде керуенсарай мен Константинопольде сегізбұрышты медресе жобалады. 1553 және 1555 жылдар аралығында Синан Бешикташтағы Синан паша мешітін, Эдирнедегі Үш Шерефели мешітінің кішірек нұсқасын, Ұлы адмирал Синан паша үшін салдырды. Бұл Синанның басқа сәулетшілердің еңбектерін мұқият зерттегенін дәлелдейді, әсіресе ол осы ғимараттарды күтіп ұстауға жауапты болғандықтан. Ол ескі құрылысты көшіріп, құрылыстағы кемшіліктерді ойланып, оны өз шешімдерімен түзетуге тырысты. 1554 жылы Синан тағы да Синан паша мешітінің нысанын келесі Ұлы визирі Кара Ахмет пашаның Константинопольдегі мешітінің құрылысы үшін қолданды. Бұл оның алғашқы алты бұрышты мешіті болды. Алты бұрышты жоспарды қолдану арқылы Синан жақтағы күмбездерді жартылай күмбезге дейін азайтып, бұрыштарында 45 градус бұрышпен орната алатын. Бұл форманы Синанның бағалайтыны анық, өйткені ол оны кейінірек Кадырдағы Соқоллу Мехмет-паша және Ускудардағы Атик Валиде мешіттері сияқты мешіттерде қайталады. 1556 жылы Синан Хасеки Хюррем Сұлтан Хамамын салдырды, ол әлі күнге дейін Ая Софияға жақын орналасқан Зексипптің көне моншаларын алмастырды. Бұл оның салған ең әдемі хамамдарының бірі болды. 1559 жылы ол Ая Софияның ауласының астында Кафер Аға медресесін салдырды. Сол жылы ол Босфор бойындағы Канлыка қаласында Искендер пашаға арналған кішкентай мешіт салуды бастады. Бұл - Синанның кеңсесіне жылдар бойы берілген көптеген кішігірім тапсырмалардың бірі. 1561 жылы Рустем паша қайтыс болған кезде, Синан оның жесірі Михрима Сұлтанның бақылауында мемориал ретінде Рустем паша мешітінің құрылысын бастады. Ол Сүлеймен мешітінің төменгі жағында орналасқан. Бұл жолы орталық форма сегізбұрышты болып, бұрыштарында төрт шағын жартылай күмбезді Сергий мен Бахтың монастырлық шіркеуі үлгісі бойынша жасалған. Сол жылы Синан Шәхзада мешітінің бағында Рүстем пашаға арнап түрбе салдырды. Күйеуі қайтыс болғаннан кейін байлығын екі есе өсірген Михрима Сұлтан енді өзінің мешітін қалаған. Синан Константинопольдің жеті төбесінің ең биігінде оған арналған Эдирнекапидегі (Эдирне қақпасы) Михрима мешітін салдырды. Ол мешітті үстіне қақпақ орнатып, оның төбедегі орналасуын күшейте түсті. Деректердегі кейбір қарама-қайшылықтарға қарамастан, бұл мешіт 1540-1540 жылдар аралығында салынды деп есептелген, бірақ қазіргі таңда 1562-1565 жылдар аралығында салынғаны қабылданған. Синан сәнділікке мән берумен қатар, мешіттің ең қиялымен толы дизайнында жаңа тіреу жүйелерін және бүйірлік кеңістіктерді пайдаланып, терезелерге арналған аумақты ұлғайтты. Ол төрт тіреуге сүйенген және әрқайсысында үш күмбез бар шаршы негізде биік және кең орталық күмбез салды. Осы шаршының әр бұрышында 15 үлкен және төрт дөңгелек терезесі бар алып тіректер тұр, бұл интерьерді жарықпен толтырады. Бұл революциялық ғимараттың стилі Османдық сәулетінің мүмкіндіктері шегінде готикалық стильге жақын болды. 1566 жылы Синан Софиядағы Баня Баши мешітін аяқтады, қазіргі уақытта қаладағы жалғыз жұмыс істеп тұрған мешіт. Оның Софиядағы алғашқы мешіті 1528 жылы салынған; ғимарат тасының қара түсіне байланысты «Имарет мешіті» немесе «Қара мешіт» деп белгілі, ол 19 ғасырда жер сілкінісінен зардап шегіп, тастап кетілген. 1560 жылдары ол Стамбул үшін Кіркчесме су жүйесін салды. Бұл оның еңбегінің шедеврлерінің бірі саналады. Оның ұзындығы 55 км және 35 акведук көпірлерін қамтиды, олардың 4-еуі биіктігімен (35 метрге дейін) және ұзындығымен (700 метрге дейін) ерекшеленеді. 1560 және 1566 жылдар аралығында Синан Константинопольде Айвансарайдан тыс төбеде Зал Махмуд Пашаға арналған мешіт салды. Синан жоспарларын жасап, құрылыстың бір бөлігін қадағалаған, бірақ Сінан мен оның ең қабілетті көмекшілері Эдирнедегі Селимие мешітін салуға дайын болғандықтан, кішкентай аумақтарды нашар білікті қолымен тапсырды. Сырттан мешіт төрт қабатты терезелерімен биікке көтеріледі. Бұл мешітке сарай немесе тіпті пәтер үйі сияқты көрініс береді. Ішінде үш кең галерея бар, бұл интерьерді ықшам етеді. Бұл құрылыстың ауырлығы күмбезді күтпегендей биік көрінеді. Бұл галереялар Селимие мешітінің галереяларына жасалған алдын ала сынақ сияқты көрінеді.
1570 жылдан бастап өліміне дейінгі кезең: шеберлік кезеңі
Өмірінің соңғы кезеңінде Синан біртұтас және тамаша әсемдікке толы интерьерлер жасауға тырысты. Осы мақсатқа жету үшін ол орталық күмбездің тіреу бағаналарынан тыс, барлық артық кеңістіктерді жойды. Бұл Стамбулдың Кадырға ауданындағы Соколлу Мехмед-паша мешітінде (1571–1572) және Эдирнедегі Селимие мешітінде көрініс береді. Соңғы кезеңіндегі басқа ғимараттарында Синан классикалық Осман сәулетінде жаңа кеңістіктік және қабырғалық шешімдерді сынап көрді. Оның автобиографиясы "Тезкиретүл Бюньян" бойынша, оның шедеврi – Эдирнедегі Селимие мешіті. Дәстүрлi Осман сәулетінің шектеулерiнен арылған бұл мешіт Синанның және барлық классикалық Осман сәулетінің жетістігін көрсетеді. Құрылыс кезінде сәулетшінің "Мұсылман болғандықтан, Ая Софияның күмбезінен үлкен күмбез салу мүмкін емес" деген сөзi оның басты ынтасы болды. Аяқтағаннан кейін Синан Ая Софиядан басып өтіп, әлемдегі ең үлкен күмбезді салды деп мәлімдеді. Шындығында, күмбездің жерден биіктігі төмен, ал диаметрі Ая Софиядан шамалы ғана үлкен (0,5 метр, шамамен 2 фут) болды. Дегенмен, негізінен өлшегенде Селимие күмбезі биік. Ғимарат аяқталған кезде Синан 80 жастан асып кеткен еді. Осы мешітте ол толыққанды біртұтас күмбезді интерьер жасау арманының жемісін көрді: кеңістіктің интерьерде басымдық танытатын жеңісі. Ол орталық сегізбұрышты күмбезді (31,28 метр ені және 42 метр биіктігі) мармар мен граниттен жасалған сегіз мықты тіреу бағанасымен қолдады. Бұл тіреулерде капительдер жоқ, бірақ жоғарғы жағында скинчтер немесе консольдер орналасқан, аркалар тіреулерден өсіп шыққандай әсер береді. Жақын орналасқан галереялар көлемдік эффектіні күшейтеді. Қабырғалардағы көптеген терезелер интерьерді жарықпен толтырады. Күмбездің төрт бұрышындағы жақтау жарты күмбездері орналасқан. Салмақ пен ішкі кернеулер жасырынып, орталық күмбездің астында сирек кездесетін жеңіл және әсем әсер тудырады. Дұға залының төрт бұрышындағы минареттер (83 метр биіктігі) мұсылман әлеміндегі ең биік минареттер болып табылады, бұл мешіттің тік келбетін одан әрі күшейтеді. Ол сондай-ақ Дамасктағы Сүлеймендік такияның жобасын жасады, ол қалаға Осман сәулет стилін әкелген деп есептеледі. Ол Босния және Герцеговинаның Вишеград қаласында Дрина өзені арқылы салынған Мехмед Паша Соколович көпірін де салған, ол қазір ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген.
Қорытынды
Архитекторлық мансабын бастаған кезде Синанға орныққан, дәстүрлі күмбезді сәулетпен жұмыс істеуге тура келді. Әскери инженер ретінде алған тәжірибесі оны сәулетке теориялық емес, тәжірибелік тұрғыдан қарауға баулыды. Ол бір және көп күмбезді құрылымдарды жобалау мен құрылыс жағынан тәжірибе жүргізе бастады. Мешіттердің құрылыстары мен жобаларында жаңа геометриялық тазалық, рационалдылық және кеңістіктік тұтастықты қол жеткізуге тырысты. Осы арқылы ол өзінің шығармашылық қабілетін және ашық, біртұтас кеңістік құруға деген ниетін көрсетті. Ол күмбездердің түрлі нұсқаларын жасап, оларды жартылай күмбездермен, тіреулермен, экрандық қабырғалармен және галереялардың әртүрлі жиынтықтарымен әртүрліше қоршады. Оның күмбездері мен аркалары қисық болғанымен, ол дизайнының қалған бөлігінде қисық сызықты элементтерден сақтанды, күмбездің шеңберін тіктөртбұрышты, алтыбұрышты немесе сегізбұрышты жүйеге айналдырды. Ол жартылай күмбездерден құралған сыртқы пирамидалық композиция мен барабаны жоқ бір күмбезге апарып соқтыратын, ал осы орталық күмбез кеңістікті тік бойымен біртұтас етіп біріктіретін ішкі кеңістік арасындағы рационалды үйлесімді табуға ұмтылды. Оның генийі осы кеңістікті ұйымдастыруда және жобамен туындаған кернеулерді шешуде жатыр. Ол әшекейлеу мен мотивтерді пайдалануда жаңашыл болды, оларды сәулеттік формалармен біріктірді. Ол орталық күмбездің астындағы кеңістікті көптеген терезелер арқылы жарықпен толтырып, ерекшелендірді. Ол мешіттерін тиімді түрде кешенге (külliye) енгізіп, оны зиялылық орталық, қоғамдық орталық ретінде пайдаланды және сондай-ақ, қауымның әлеуметтік қажеттіліктерін және сенушілердің денсаулық мәселелерін шешуге көмектесті. Синан қайтыс болғанда классикалық Осман сәулеті өзінің гүлдену шегіне жетті. Оның ешбір шәкірті Селимие мешітінің дизайнын жақсартып, одан әрі дамытуға лайық болмады. Оның шәкірттері Шehzade мешіті сияқты бұрынғы үлгілерге қайта оралды. Жаңалықтар жоғалып, құлдырау басталды.