Кіріспе

Жапон императорлық әскери-теңіз флотының 24 дюймдік торпедасы 93 типті (酸素魚雷) – Жапон императорлық әскери-теңіз флотының (IJN) су үстіндегі кемелерден ұшырылатын торпедасы. Көптеген қазіргі ағылшын тіліндегі теңіз тарихшылары оны «Ұзақ найза» деп атайды – бұл лақап есімді соғыстан кейін АҚШ Теңіз күштерінің бас тарихшысы Сэмюэл Элиот Морисон берген, ол соғыстың көп бөлігін Тынық мұхиты аймағында өткізген. Жапон тілінде оны «сансо гиорай» (酸素魚雷) деп те атайды, бұл оның қозғалтқыш жүйесіне сілтеме жасайды. Бұл сол кездегі әлемдегі ең жетілген теңіз торпедасы болды.

Тарих және дамуы

Type 93 (су асты кемесімен қатар Type 95) 1928 жылы Жапонияда контр-адмирал Канежи Кисимото мен капитан Тошихиде Асакуманың қолдауымен диаметрі Type 90 пневматикалық торпеданың эволюциясы ретінде жасалды. Торпеданың дизайны 1920-ші жылдары қолданылған британдық оттегімен байытылған торпедалардан шабыт алды. Теңіз офицері оларды оттегімен қамтамасыз етілген деп санайды және бұл Куреде зерттеулерді қайта бастауға әкелді. Сол кезде Жапон әскери-теңіз флотының ең күшті қарсыласы – АҚШ-тың Тынық мұхит флоты болды. АҚШ-тың әскери-теңіз флотының доктринасы, Жапонияның Филиппинге (ол кездегі Америка одақтастығы) басып кіруін болжай отырып, шайқас желісі Тынық мұхиты арқылы соғысып, Филиппинді жеңілдету немесе қайтадан басып алу және жапон флотын жоюды талап етті. IJN-де АҚШ-тың әскери-теңіз флотына қарағанда аз шайқас кемелері болғандықтан, ол АҚШ-тың әскери-теңіз флотын бірнеше рет майда шайқастарда, негізінен түнде қысқарту үшін жеңіл күштерді (жеңіл крейсерлер, эсминстер және су асты кемелері) пайдалануды жоспарлады. Америкалық әскери кемелердің саны жеткілікті түрде азайғаннан кейін, IJN өзінің жаңа және зақымдалмаған шайқас кемелерін АҚШ-тың қалдықтарын бір үлкен соғыс шайқасында жоюға жібереді. (Бұл негізінен АҚШ-тың "War Plan Orange" деп аталатын әскери-теңіз флотының күткені еді.) Жапон әскери-теңіз флоты үлкен, ауыр және ұзақ қашықтықтағы торпеданы, 93 типті, әзірлеуге көп қаржы салды. Торпедалар ұрыс кемелерінде, мысалы, эсминстерде, жарақаттануға немесе батыруға мүмкіндік беретін жалғыз қару болды. IJN-нің торпеда зерттеулері мен әзірлемелері торпеданың қозғалтқыш жүйесіндегі отын окистендіруші ретінде қысылған ауаның орнына жоғары қысылған оттегіні пайдалануға бағытталған. Бұл торпедалар кәдімгі ыстық қозғалтқышты пайдаланады, мысалы, керосин сияқты отынды жағады. Ауа тек 21% оттегіні (және 78% азотты) құрағандықтан, таза оттегіні сол резервуар көлемінде тотықтырғыш шамамен бес есе көп, осылайша торпеданың қашықтығын арттырады. Сонымен қатар, инертті азоттың болмауы ауаға шығатын газдың едәуір азаюына әкелді, ол тек суда едәуір ерітін көмірқышқыл газы мен су буыннан тұрады, осылайша бұлшықеттердегі көпіршіктердің жолын едәуір азайтады. Қысылған оттегін пайдалану қауіпті, ол үшін ұзақ уақыт зерттеулер мен әзірлемелер қажет болды, сонымен қатар, қауіпсіз пайдалану үшін әскери кемелердің торпедомендерін қосымша оқыту қажет болды. Ақырында, IJN қару-жарақ әзірлеу инженерлері торпеданың қозғалтқышын қысылған ауамен іске қосу арқылы, содан кейін біртіндеп таза оттегіні қолдану арқылы, олар бұған дейін кедергі келтірген жарылыстар проблемасын жеңе алды. Кемедегі экипаж бен кез келген ықтимал жаулардан таза оттегін пайдалануды жасыру үшін оттегінің резервуарын екінші реттік ауа резервуары деп атады. Таза оттегі торпедасын алғаш рет 1935 жылы IJN пайдаланған.

Каитеннің 93-түрден дамуы

Гирокомпастың айналу жылдамдығы "Кайтен" адаммен басқарылатын торпедасы үшін 20 000 айналымға дейін арттырылды. 93-түрлі торпеданың жарылғыш заряды (Императорлық жапондық соғыс кемесінің 1 тонналық зеңбірегімен бірдей) "Кайтен" үшін 1,6 тоннаға дейін арттырылды. 93-түрлі торпеда ұзын және салмағы үш тоннаны құрайды, ал "Кайтен" ұзын және салмағы сегіз тоннаны құрайды. 93-түрлі торпеданың ең жоғары жылдамдығы және қашықтығы болса, "Кайтеннің" қашықтығы 0,8 м/с жылдамдықпен , ал м/с жылдамдықпен құрады. "Кайтен" су бетінің астындағы баяу, тұрақты қозғалу қабілетіне ие болды.

Пайдалану тарихы

93-ші типтегі торпеданың ең үлкен қашықтығы – 7,2 км құрайды, жарылғыш оқ-дәрісі 364 кг салмақты. Оның ұзын қашықтығы, жоғары жылдамдығы және ауыр оқ-дәрілері теңіз шайқастарында үлкен күш көрсетуге мүмкіндік берді. 2-ші дүниежүзілік соғыстағы АҚШ Әскери-теңіз күштерінің стандартты теңізден атқылатын торпедасы Mark 15-тің ең үлкен қашықтығы 7,2 км немесе 11,3 км болатын, ал оқ-дәрісі айтарлықтай кішкентай болды; басқа одақтас елдердің торпедалары одан артық қашықтыққа ие болған жоқ. 93-ші типтегі торпеда IJN эсминецтері мен крейсерлерінің палубаларына орнатылған торпеда түтіктерінен атылды; кейбір жапон эсминецтері, басқа елдердің кемелерінен айырмашылығы, торпеда түтіктерін сынықтардан қорғайтын мұнараларға орнатып, түтіктерді тиеуге арналған құралдармен жабдықталған. IJN дерлік барлық крейсерлерін 93-ші типтегі торпедалармен қаруландырды. 1942-1943 жылдардағы теңіз шайқастарында жапон эсминецтері мен крейсерлері қарсылас әскери кемелердің қару-жарақ қашықтығына жақындауға тырысқанда, оларға 7,2 км қашықтықтан торпедаларын атып жіберді. Одақтас әскери кемелер торпеда қолданылса, олардың әдеттегі торпеда қашықтығынан аспайтын 1,8 км қашықтықта атылатынын күтті. Осындай шайқастарда одақтас әскери кемелерінің көп торпедаға түсуі олардың офицерлерін, торпедаларды жапондық теңіз суасты кемелері, теңіз кемелерімен бірлесіп атқан деп ойлануға мәжбүр етті. Сирек жағдайларда, 93-ші типтегі торпедалар мақсаттан әлдеқайда алыс қашықтықтағы кемелерге тиіп, одақтастарды кемелері миналанған деген күдікке түсірді. 93-ші типтің мүмкіндіктері 1943 жылы үлгілері қолға түскенге дейін одақтастар тарапынан толыққанды мойындалмады. Кейіннен кішкентай суасты кемелері үшін 97-ші типтегі нұсқасы жасалды, бірақ ол сәттілікке жетпеді және Жапонияның стандартты әуе торпедасы 91-ші типпен алмастырылды. IJN бірнеше суасты кемелері үшін қолданылатын нұсқасы 95-ші тип деп аталды және ол ақыры сәтті болды. 93-ші типтің кемшілігі – оның Шимосе жарылғыш оқ-дәрісі TNT-мен зарядталған торпедаға қарағанда соққыдан жарылуға бейім болды. Бір 93-ші типтің жарылуы, ауыр оқ-дәрісімен бірге, әдетте эсминецті батыруға немесе оны тасымалдайтын крейсерді қатты зақымдауға жеткілікті болды. IJN кемелеріне қарсы американдық әуе шабуылдары жиілеген кезде, әуе шабуылынан зардап шеккен эсминецтер мен крейсерлердің капитандары шабуыл кезінде жарылып кетпеуі үшін торпедаларын тастау керек пе, жоқ па, соны шешуге мәжбүр болды. Бірде ауыр крейсер Чикума Санта-Крус аралдары шайқасында бірнеше АҚШ-тың секіруші бомбалаушыларынан бомбалар түскенге дейін өзінің 93-ші типтегі торпедаларын тастады. Бастапқыда Самар шайқасында (Филиппиннің шығысында) USS White Plains эскорт-тасымалдауышының снаряды ауыр крейсерге соққы беріп, крейсердің 93-ші типтегі торпедаларын жарылды деген болжам болды, бірақ 2019 жылы RV Petrel кемесі Чойкайдың қираған қалдықтарын тапқанда, оның торпедалары сақталған күйде болды, бұл теорияны жоққа шығарды. Самар шайқасынан кейін ауыр крейсер Сузуя 93-ші типтегі торпедаларының жарылуынан батып кетті: оң жақтан ортаңғы бөлігіне жақын түскен бомба оң жақ торпеда түтіктеріндегі торпедаларды жарылды; нәтижесінде пайда болған өрт жақын маңдағы және одан да алыс торпедаларға тарады; келесі жарылыстар қазандықтардың бірі мен оң жақтанғы машина бөлімшелеріне зақым келтіріп, ақырында негізгі оқ-дәрі қоймаларына жетті.