Кіріспе
Талмудқа ортағасырлық түсініктемелер Тосафот, Тосафос немесе Тосфот – Талмудқа ортағасырлық түсініктемелер. Олар сын мен түсіндірмелерден тұратын глосса түрінде жазылған, және Талмудтың дерлік барлық басылымдарында Раши түсініктемелеріне қарсы, сыртқы жиекте басылады. Тосафот авторлары тосафистер (בעלי התוספות) деп аталады; тосафистер тізімін қараңыз.
The Tosafot, Tosafos or Tosfot are medieval commentaries on the Talmud. They take the form of critical and explanatory glosses, printed, in almost all Talmud editions, on the outer margin and opposite Rashi's notes. The authors of the Tosafot are known as Tosafists (בעלי התוספות); for a listing see List of Tosafists.
Есімнің мағынасы
Тосафот сөзі сөзбе-сөз "қосымшалар" дегенді білдіреді. Осы атаудың себебі қазіргі ғалымдар арасында даулы мәселе болып табылады. Олардың көпшілігі, Генрих Грац сияқты, осы түсіндірмелердің Рашидің Талмудқа жасаған түсініктемесіне қосымша ретінде аталғанын санайды. Шындығында, Тосафот дәуірі Раши өзінің түсініктемесін жазғаннан кейін бірден басталды; алғашқы тосафистер Рашидің күйеу балалары мен немерелері болды, ал Тосафот негізінен Рашидің түсініктемесіне қатысты сын-ескертпелерден тұрады. Басқалары, әсіресе Исаак Хирш Вайс, көптеген тосафоттарда – әсіресе Исаия ди Траниде – Рашиге сілтеме жоқ екенін айтады. Вайс, басқа ғалымдардың ілесіп кетуімен, тосафот Талмудқа қосымшаларды білдіреді, яғни олар Талмудтың кеңейтілуі және дамуы болып табылады деп мәлімдейді. Өйткені, "Гемара" "Мишнаға" сын тұрғысынан және талдамалы түсініктеме болғандай, "Тосафот" Талмудтың осы екі бөлігіне де сын тұрғысынан және талдамалы түсіндірме болып табылады. Бұдан әрі, "тосафот" термині алғаш рет Рашидің ізбасарларының түсіндірмелеріне емес, Яһуда ха Наси I жинаған "Мишнаға" қосымшалар – Тосефтаға қолданылды. Тосефта – бұл вавилондық термин, ол Иерусалим жазбаларында тосафотпен алмастырылады. Тосафоттар басқа жағынан Гемараға да ұқсас, себебі соңғысы ұзақ жылдар бойы әртүрлі мектептердің еңбегі болған сияқты, ал біріншісі әртүрлі уақытта және әртүрлі мектептерде жазылып, кейін біріктірілді.
Тарих
Тосафот әдебиетінің негізгі отаны 11 ғасыр Франциясы болды. Ол Рашидің шәкірттерімен басталып, негізінен француз мектептерінің басшылары тарапынан жалғастырылды. Тосафоттар Германияда Франциямен бірдей уақытта жазыла бастады, бірақ француз тосафистері әрқашан сандық артықшылыққа ие болды. Рашидің екі күйеу баласы, Рамеруптың Мейір б. Самуил (РаМ) және Яһуда бен Натан (РИБАН), сондай-ақ белгілі бір Р. Жүсіп жазған алғашқы тосафоттар сақталған. Бірақ олардың тосафоттары басқаша мәлім болмағандықтан, Франциядағы тосафоттың нақты авторы Яков б. Мейір болды, ол көбінесе Раббину Там деп аталады, оның стилі оның ізбасарлары тарапынан қабылданып алынды. Ол көптеген тосафоттар жазды, олардың көпшілігі оның «Сефер ха Яшар» кітабында кездеседі; бірақ барлығы емес, өңделген тосафоттарда келтірілген көптеген үзінділер аталған еңбекте табылмайды. Германияда, сонымен бірге, неміс тосафистерінің жетекшісі Исаак бен Ашер ха Леви (РИБА) гүлденді, ол көптеген тосафоттар жазды, оларды Ыбырайым бен Давид еске алды және олар өңделген тосафоттарда жиі келтіріледі. Бірақ Исаак бен Ашердің тосафоттары оның шәкірттері тарапынан қайта қарастырылды, олар Раббину Тамның айтуынша, кейде өздерінің ұстазына оның пікірлері емес, басқа пікірлерді жатқызып жіберді. Дегенмен, Седекия бен Ибрахим Раббину Тамның бұл тұжырымын жоққа шығарады. Раббину Тамнан кейін ең көрнекті тосафист оның шәкірті және туысы Дампьердің Исаак бен Самуил ха Закен (РИ) болды, оның тосафоттары Тосафот Йешанимның құрамына кіреді (төменде қараңыз). Исаакты оның шәкірті Сэнстің Самсон бен Авраам (Р"Ш) (шамамен 1235 жылы қайтыс болды) алмастырды, ол әдебиетті өз шығармаларымен байытудан басқа, алдыңғыларының, әсіресе ұстазының еңбектерін қайта қарады және оларды Сэнс тосафоттары деп белгілі топқа біріктірді. Самсонның оқушысы Иуда б. Исаак Париждік (Сэр Леон) да өте белсенді болды; ол бірнеше Талмуд трактаттарына тосафоттар жазды, олардың арасында Берахоттағылары Варшавада жарияланды (1863); 'Абода Зарадағыларының бір бөлігі қолжазба түрінде сақталған. Француз тосафистерінің арасында ерекше атауға лайық болғандарының бірі – Фалаздық Самуэль бен Соломон (Сэр Морель), ол өз заманында Францияда Талмудтың жойылғандығына байланысты мәтінге толығымен өз жадына сүйенді. Өңделген тосафоттардың пайда болуы Самсоннан, Сэнстен және 13 ғасырдың француз тосафистерінен – (1) Эврухтың Мойсейінен, (2) Тукстің Елиезерінен және (3) Корбейльдің Перец бен Илиясынан тікелей байланысты. Алғашқы неміс тосафистің, Исаак б. Ашер ха Левидің мектеп басшысы болғаны және оның шәкірттері өз тосафоттарын жазумен қатар, оның еңбектерін де қайта қарағаны айтылады. 13 ғасырда неміс мектептерін Регенсбургта Барух бен Исаак, ал кейін Ротенбургтың Мейірі (MaHaRaM) ұсынды; Италиялық мектепті Исаия ди Трани ұсынды. Егер Ашер б. Йехиелдің (RoSH) (1328) тосафоттары да ескерілсе, тосафистік кезең екі ғасырдан астам уақытқа созылды. Француз монастырларының фанатизмі және король Людовик IX-тың үкімі Талмудты жойғанда, Францияда тосафоттарды жазу тоқтады.
Шолу
Тосафизмнің әр буыны жинақталған түсіндірмелерге қосымшалар жасады, сондықтан Тосафоттың көптеген түрлері кездеседі. Бұған қоса, Тосафос жинақтарында тосафистердің аталған мәселе бойынша айтқандарының бәрі қамтылмаған, демек жинақтардың мазмұны да әртүрлі болады. Осы себепті, тосафистер айтқан кейбір нәрселерді тек Тосафоттың сирек кездесетін нұсқаларында ғана табуға болады.
Жарияланым
Бұл түсініктемелердің соңғы нұсқасы Италияның Сончино қаласында басылған Талмудтың Сончино басылымының сыртқы беттерінде жарияланды (16 ғасыр), және бұл Талмудтың толық нұсқасының алғашқы басылымы болды. Бұл басылымның баспашысы – Тосафистердің соңғы ұрпағынан шыққан және Тосафос жинағының соңғы жинағын жазу жобасын бастаған Шпире (Шапиро) раввині Мошедің туысы. Талмудын жарияламас бұрын ол Франция бойынша Тосафистер білім алған оқу орындарына сапар шегіп, Тосафостың осы соңғы нұсқасының барлық қолжазбаларын жинап, оларды Талмудында басып шығарды. Осыдан бері Талмудтың барлық басылымдары беттерінің сыртқы жағында Тосафоспен, ал ішкі жағында Рашидің түсініктемелерімен басылып шығарылады және Талмудты оқудың ажырамас бөлігі болып табылады.
Талмудты өртеу
Тосафизм дәуірінде шіркеу Талмудты иеленуге тыйым салатын, мүлікті тәркілеу және өлім жазасын көздейтін заң шығарды. Францияның түкпір-түкпірінен Талмудтың 24 арбаға толы жазбалары жиналып, Париждің орталығында өртеліп тасталды. Шіркеудің ниеті – Талмудты оқуды ұмыттыру еді, ал ол ұмытылғаннан кейін, үйрететін адам қалмағандықтан, барлық келер ұрпақтарға дейін есімнен шығуы тиіс еді. Осының салдарынан, тосафистер Талмудтың кеңдігіне қарамастан, Талмудтың мәтіні болмаса да оны зерттеуге болатын жүйе құрды. Олар Талмудтың әр томын жатқа білген, оған толыққанды иген ғалымдарды тағайындады. Осы ғалымдар арқылы Талмудтың барлық бөліміне құзыреттілік пен білім жинақтады. Талмудтың бір томындағы нақты мәтінді оқығанда, Талмудтың басқа томдарына жақсы білетін ғалымдар, қолдағы мәтінді түсінулеріне қайшы келетін нәрселерді айтатын. Осылайша, тосафистер ғылымының маңызды бір бөлігі – Талмудтың әртүрлі салаларындағы мәтіндерді Талмудтың белгілі бір түсіндірмелерін (әсіресе Рашидікі) жоққа шығару және Талмудты дұрыс түсіну жолын анықтау үшін пайдалану болып табылады.
Атап көрсетілген органдар
Тосафоттар негізінен Рашиден (көбінесе "контр" ("көршік") деген атаумен (Раши өзінің түсіндірмелерін бастапқыда көршіктерде жариялаған), көптеген ежелгі авторитеттерден (Луккалық Калоним, Натан бен Иехиел және Шананел бен Чушиел сияқты), кейбір замандас ғалымдардан (Авраам бен Давид, Маймонид, Аврахам ибн Езра және басқалар) және XII-XIII ғасырлардағы 130-ға жуық неміс және француз Талмудшыларынан цитаталар келтіреді. Осы соңғылардың көпшілігі жалпы Талмуд еңбектерінің авторлары ретінде танымал, мысалы, Майнцтық Элиезер бен Натан, Корбейльдік Яһуда және Кусидің Якобы; бірақ олардың көпшілігі тек Тосафотта келтірілуі арқылы ғана белгілі, мысалы, Сенстік Элиезер, Орлеандық Якоб және көптеген Авраамдар мен Исақтар. Кейбіреулері бір рет қана есімдері аталады, соның ішінде "Пелире" [Фалаис? Монпелье?] Ефрем бен Давид және Езекия. Тосафистерге жатқызылатын "Даат Зейкеним" (Легорн, 1783) атты Тораға түсіндірме бар. Бұл түсіндірме формасы бойынша Тосафот стиліне ұқсас; Раши жиі талқыланады және кейде түзетіледі.
Сенс тосафоты
Ең ерте жинақ, Самсон бен Абрахамның Сен қаласынан жинаған. Ол Токес Тосафотының (Tosafot of Touques) маңызды көздерінің бірі болды, ал ол өз кезегінде қазіргі басылған Тосафоттың ("Тосафоты шелану") негізіне жатты. Сен Тосафотынан (Tosafot of Sens) негізгі жинаққа енбеген бөлімдер кейде "Тосафот Ешаним" деген атпен жарияланады.
Эврэк қаласының тосафоты
Эврэкский Мұса, ең өнімді тосафистердің бірі, бүкіл Талмудқа түсіндірмелер берді; олар Эврэкский Тосафоты деп белгілі жеке топты құрайды. Мордехай бен Хиллельдің айтқан "Р. Мұсаның Тосафоты" жоғарыда аталған тосафоттармен бірдей болуы мүмкін. Джозеф Колон мен Илья Мизрахидің сөзіне сүйенсек, Мұса өзінің түсіндірмелерін Исаак Альфазидің "Халахот" еңбегінің жиектеріне жазған, бұл Талмуд өртеліп жатқан кезде болған болуы керек.
Тукидің тосафоты
Он үшінші ғасырдың екінші жартысында өмір сүрген Тук қалалық Элиезер Сен және Эвре тосафоттарының жинағын жасады; бұл жинақ Тук тосафоттары деп аталады және өңделген тосафоттардың негізін құрайды. Элиезердің өзі жазған, маргиналада жазылған түсіндірмелері Тосафот Гиллаон немесе Гиллон Тосафоты деп белгілі. Дегенмен, Тук тосафоттары өзгеріссіз қалған жоқ; олар кейіннен қайта қаралып, кешірек тосафистердің түсіндірмелерімен толықтырылды. Осы тосафоттарды басып шығарған Гершон Сончино өзінің атасы Мұса Фюрттің XV ғасырдың ортасында өмір сүргенін және Тосафоттарда есімдері аталған Шпейерлік Мұсаның бесінші буын ұрпағы екенін мәлімдейді. Бұл тосафоттардың соңғы редакторы Чинон қалалық Самсонның шәкірті болған деп саналады.
Перез бен Ілияс шәкірттерінің тосафоты
Корбейльдік Перец бен Илья кейінгі тосафистердің ең белсенділерінің бірі болды. Ол көптеген ескі авторитеттер сілтеме жасаған және жарияланған тосафоттардың құрамына кірген (солардың көпшілігі Азулайдың қолжазбаларында кездеседі) бірнеше трактаттарға тосафоттар жазды, сонымен қатар, ол өзінен бұрынғылардың тосафоттарын өңдеді. Оның шәкірттері де белсенді болды; олардың қосымшалары Перец бен Ильяның шәкірттерінің тосафоттары деп танылады.
Француздық тосафоты
Тамид туралы жазбаларда айтылған, олар Ыбырайым б. Дәуітке жатқызылған. Зунц Сенстің тосафоты осы атаумен белгіленуі мүмкін деп ойлайды; бірақ Ыбырайым б. Дәуіт Сенс Самсонынан бұрын болғандықтан, көрсетілген түсіндірмелер Раббину Там, Ысқақ б. Ашер ха Леви және Ысқақ б. Самуил ха Закен мен оның ұлы сияқты алдыңғы тосафистерге тән деп есептеуге болады.
Pisḳe Tosafot ("Tosafot шешімдері")
Талахик шешімдер жинағы, редакцияланған тосафоттардан отыз алты трактат бойынша жинақталған (Назир және Мейладан басқа), әдетте Тосафоттардың шетінде басылады, ал Талмудтың кейінгі басылымдарында – мәтіннен кейін. Бұл шешімдердің жалпы саны 5931; олардың ішінде 2009-ы Беракот трактатына және Моэд орденіне, 1398-і Ниддаға және Нашим орденіне, 1503-і Незикинге, ал 1021-і Қодашимге жатады. Шаббат, Песахим, Гиттин, Кетубот, Баба Камма, Баба Меция, Баба Батра және Хуллин трактаттарына қатысты тосафоттардағы шешімдер, мойынға алынған шешімдердің жартысын құрайды. Бұл шешімдерді жинақтаған адамды анық айту қиын; кейбір деректерде Ашер бен Йехиел, оның ұлы Яков бен Ашер және Тоқестік Елиезердің ағасы Езекиел деп көрсетіледі. Сондай-ақ, Яков Нордхаузеннің тосафоттар шешімдерін жинақтағаны белгілі; шындығында, кейінгі түсіндірушілердің еңбектерінде екі түрлі Писке Тосафоттар туралы сілтемелер кездеседі.
Испандық тосафо
Бұл терминді Джозеф Колон және Якоб Барух Ландау қолданған, және ол испан авторларының Талмуд жаңалықтарына қатысты болуы мүмкін. Мысалы, Ешуа б. Джозеф ха Леви Исаак бен Шешеттің жаңалықтарына "тосафот" терминін қолданады.
Тосафот Әлфаси
Джозеф Колонның (Responsa, № 5, 31) және Джуда Минцтің (Responsa, № 10) айтуынша, бұл термин Самуил б. Мейр мен Эврёнің тосафтарын немесе Альфасидің Халакоттарына түсіндірмелерді білдіруі мүмкін.
Горнскийдің тосафоты
Жозеф Соломон Дельмедиго және Соломон Алгази есімдерімен айтылған, соңғысы осы тосафоттарды Бава Каммага сілтеме жасайды. Бірақ, осы деректерді Бетсалел Ашкенази де келтіріп, оларды Перес бен Илиястың шәкіртіне жатқызғандықтан, Азулай бұл тосафоттар Перес бен Илиястың мектебінде пайда болған деген қорытындыға келді. Дегенмен, Мордехай бен Хиллель Горништен Р. Яһуданы еске алады, ал Абрахам ибн Акра «Горништің М.» Талмуд жаңалықтарын қайта жариялайды (Эмбден «Оппенхайм кітапханасының каталогының латын аудармасында» оны «Горништің Мейір» деп көрсетеді, № 667). Гюнцбург жинағының № 7 қолжазбасында «Горништің Йебамотқа тосафоттары» деген жазу бар, бұл тосафоттарда француз және неміс раббилерінен цитаталар келтірілген. Сол жинақтың № 603 қолжазбасында Горништің тосафоттары және Джуда Минцтің жаңалықтары бар, ал Горништің тосафоттарының фрагменттері басқа кітапханалардағы қолжазбаларда кездеседі. «Горниш» деген атқа қатысты әртүрлі теориялар бар. С. Шехтердің пікірінше, бұл «Майнц» сөзінің бұрмалануы, ал Х. Адлер оны «Норвич» сөзінің бұрмалануы деп санайды. Грос (l. c.) Горниш Франциядағы Гурнемен сәйкес келуі мүмкін дейді, сондай-ақ «Горништің М.», Горниш тосафоттарының авторы болғандықтан, Горништің Мұсасы болуы және Сенс тосафоттарында (Песахимға) айтылған Грейнецтің Мұсасымен бірдей болуы мүмкін. Сонымен қатар, Закутоның «Юхасин» қосымшасында «Дурниш» Дәуіті есімдері кездеседі.
Тосафот Хизонийот ("Сыртқы" немесе "Кананикалық емес Тосафоттар")
Тосафоттар Сенс немесе Тукке жатпайды. Оларды Бетсалел Ашкенази атады; ол олардың көптеген фрагменттерін өзінің "Шита Мекубетцет" еңбегінде, "Бава Метзия", "Назир" және басқа да кітаптарда келтірген.
Тосафот Шитта (немесе Шитта)
Кейде Перес б. Илияның редакцияларына немесе Париждегі Иехиелдің тосафотына қолданылатын атау.
Тосафот Ешаним ("Ежелгілердің Тосафоты")
Бұл топ төрт кіші топты қамтиды: (1) Сенстің жалпы тосафоты, соның ішінде өңделген тосафоттардың арасында кездесетін тосафоттар; (2) ертеректе өңделмеген тосафоттар (мысалы, Исаак б. Самюэль хаЗакеннің Дампиерден шыққан Ḳиддушинға және оның ұлы Эльханан бен Исаактың Авода Зараға жазған тосафоттары); олар кейде «Тосафота ха Ри» деген атаумен жеке жарияланады; (3) Джозеф Джессел б. Вольф ха Левидің «Сугьот ха Шас» (Берлин, 1736) жинағында жарияланған ескі тосафоттар; (4) ежелгі қолжазбаларда табылған әртүрлі тосафоттар, мысалы, 1360 жылы жазылған Чулинға арналған тосафоттар, оның қолжазбасы Мюнхен кітапханасында (No. 236) сақталады. Джозеф Джессел б. Вольф хаЛевидің жинағында (No. 3), Мұса Кусидің Йомаға арналған ескі тосафотынан басқа, он алты трактат бойынша жеке тосафоттар бар: Шаббат, Рош ха-Шана, Мегилла, Гитин, Бава Метзия, Менахот, Бехорот, Эрувин, Бейцха, Кетубот, Киддушин, Назир, Бава Батра, Хорайот, Керитот және Нидда. Рим басылымдық Талмудтың Вильнялық нұсқасында бірнеше трактаттарға арналған «ескі тосафоттар» басылған.
Тосафот ха-Рид
Раввин Исаия ди Трани жазған.
Тосафот Хачмей Англия
Англия раввиндері құрастырған тосафоттардың кішкентай жинағы.
Тосафот ха-Рош
Ашер бен Иехиел құрастырған, тосафоттар стилінде жазылған және көбінесе бұрынғы тосафоттар жинақтарына сүйенген түсіндірме.
Тосафоттар жинағы
Тосафот шелану Талмудтың көптеген басылымдарында, кітапқа байланысынан алысрақ жатқан бағанда басылады. Вильна басылымында басқа жинақтардан да тосафоттар кездеседі, мысалы, Тосафот Ешаним, Тосафот ха Ри және Тосафот ха Рид бірнеше трактаттар бойынша. «Piske Tosafot» (Тосафот шешімдері) әр трактаттың соңында жарияланады. Тосафот ха Рош пен Раввин Перецтің Тосафоттарының толық жинақтары жеке басылады, сондай-ақ Тосафот Ешанимнің және тағы бірнеше томдары да жеке шығарылады. Талмудтың жаңа басылымдары, мысалы, Oz vHadar басылымындағы Фридман басылымы, осы жинақтарды әр томның соңына жинақтап қосады. Басқа жинақтардың көпшілігі қолжазба күйінде немесе кейінгі еңбектердегі сілтемелер түрінде сақталады.
Еврей энциклопедиясының библиографиясы
Хаим Азулай, Шем ха Гедолим, II. Исаак Беньякоб, Озар ха Сефарим, б. 621 және т.б. Бухольц, Монатсшифт, XXXVIII. 342, 398, 450, 559. Генрих Гретц, Gesch. 3d редакциясы, VI. 143–144, 210; VII. 108–110. Густав Карпелес, Gesch. der Jüdischen Literatur, I. 574 және одан кейінгілер. Айзек Хирш Вайс, Дор, IV. 336–352. Сонымен қатар, Toledot Rabbenu Tam, б. 2–4. Винтер және Вюнше, Jüdische Literatur, II. 465 және одан кейінгілер. Леопольд Цунц (осы мақаланың басты дереккөзі), Zur Geschichte und Literatur (1845), б. 29 және одан кейінгілер.
Heinrich Grätz, Gesch. 3d ed., vi. 143 144, 210; vii. 108 110
Gustav Karpeles, Gesch. der Jüdischen Literatur, i. 574 et seq. Isaac Hirsch Weiss, Dor, iv. 336 352
idem, Toledot Rabbenu Tam, pp. 2–4
Winter and Wünsche, Jüdische Literatur, ii. 465 et seq. Leopold Zunz (the chief source for this article), Zur Geschichte und Literatur (1845), pp. 29 et seq.