Атаулы аурулар тарихы және түрлері

Кіріспе

Есімдік ауру – әдетте ауруды алғаш рет анықтаған дәрігер немесе басқа денсаулық сақтау маманының атымен аталатын ауру, бұзылу, жағдай немесе синдром. Сирек жағдайларда, ауруға шалдыққан науқастың есімімен, өте сирек – ауру белгілерін көрсеткен көркемдік кейіпкердің есімімен, ал кейбір жағдайларда актердің немесе әдеби сілтеменің тақырыбымен аталады, себебі олармен байланысты ерекшеліктер белгілі бір аурудың көріністерін еске түсіреді.

Атау беру жүйелері

Эпонимдер Батыс ғылымы мен медицинасында ұзақ жылдардан бері қалыптасқан дәстүр болып табылады. Эпониммен марапатталу – құрметтің белгісі: «Атақ, анонимдік емес – стандарт». Ғылыми және медициналық қауымдастықтар өзін-өзі эпонимдеуге тырысуды жаман көреді. Бір нәрсені талқылау үшін оның аты болуы керек. Медицина көптеген аурулардың түпкі себептерін зерттеу және анықтау үшін жеткілікті диагностикалық құралдары болмаған кезде, эпоним тағайындау дәрігерлерге науқастың көптеген жүйелік белгілерін тізімдеудің орнына, симптомдар жиынтығына қысқаша анықтама беруге мүмкіндік берді. Кейбір аурулар оны бірінші болып сипаттаған адамның – көбінесе дәрігердің, бірақ кейде басқа да денсаулық сақтау маманының атымен аталады, әдетте бұл беделді медициналық журналда жарияланған мақала арқылы жасалады. Кейде ауру науқастың атымен аталады, мысалы, Лу Гериг ауруы, Хартнуп ауруы және Мортимер ауруы. Мачадо–Жозеф ауруының эпонимі бастапқыда сипатталған екі отбасының тегінен алынған. Сондай-ақ, синдромның белгілерін көрсеткен ойдан шығарылған кейіпкерлердің атымен аталған эпонимдер де бар; мысалы, Диккенс кейіпкерінің атымен аталған Мисс Хавишам синдромы және Гоголь кейіпкерінің атымен аталған Плюшкин синдромы (екеуі де бір симптом кешенінің баламалы атаулары). Кем дегенде екі эпонимдік ауру жоғарыдағы ережелердің ешқайсысына сәйкес келмейді: Фреголидің қате пікірі өз атын кейіпкерінің ауысуын көрсететін актерден алған, ол қазір сипатталатын қате пікір түріне ұқсайды; Мюнхгаузен синдромы барон фон Мюнхгаузенге жасалған әдеби сілтемеден туындайды, оның жеке әдеттері осы синдроммен байланысты симптомдар жиынтығын еске түсіреді. Ауру атауларындағы жер аттарына сілтеме жасайтын құрылымдар (мысалы, Борнхольм ауруы, Лайм ауруы және Эбола вирусы ауруы) дұрыс түрде топонимикалық деп аталады, бірақ NLM/NIH онлайн жарияланымдары оларды эпонимикалық деп сипаттайды. Олармен байланысты жануарлардың атымен аталған аурулар, әдетте вектор ретінде, зоонимикалық деп аталады; мысық тырнағынан пайда болатын қызба және маймыл шешегі мысалдар келтіруге болады. Белгілі бір кәсіп немесе мамандықпен байланысты аурулар, мысалы, монахтың тізесі, теннисшінің шынтағы және ақылсыз шляпашының ауруы, кәсіби аурулар деп дұрыс сипатталады. 2015 жылдың мамыр айында Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы, Дүниежүзілік жануарлар денсаулығы ұйымымен (OIE) және Біріккен Ұлттар Ұйымының Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымымен (FAO) бірлесіп, «жаңа адамдарға жұқпалы аурулардың атауларын берудің ең жақсы тәжірибелері туралы» мәлімдеме жасады, «саудаға, саяхатқа, туризмге немесе жануарлардың әл-ауқатына ауру атауларының тигізетін қажетсіз теріс әсерін азайту және кез келген мәдени, әлеуметтік, ұлттық, аймақтық, кәсіби немесе этникалық топтарды ренжітуді болдырмау мақсатында». Бұл нұсқаулар Таяу Шығыс тыныс алу синдромы және 2009 жылғы шошқа тұмауы пандемиясы сияқты жұқпалы аурулардың жергілікті атауларына негізделген адамдар мен орындарға қарсы наразылыққа жауап ретінде пайда болды. Бұл атаулар конвенциялары Халықаралық аурулар жіктемесін алмастыруға арналмаған, керісінше, ғалымдар, ұлттық органдар, ұлттық және халықаралық БАҚ және басқа да мүдделі тараптар үшін ауруды алғаш рет жария түрде талқылауға мүмкіндік беретін нұсқаулар болып табылады.

Eponyms are a longstanding tradition in Western science and medicine. Being awarded an eponym is regarded as an honor: "Eponymity, not anonymity, is the standard." The scientific and medical communities regard it as bad form to attempt to eponymise oneself. Ideally, to discuss something, it should have a name. When medicine lacked diagnostic tools to investigate and definitively pinpoint the underlying causes of many diseases, assigning an eponym afforded physicians a concise label for a symptom cluster versus cataloguing the multiple systemic features that characterized the patient. Some diseases are named for the person, most often a physician, but occasionally another health care professional, who first described the condition—typically by publishing an article in a respected medical journal. Less frequently, an eponymous disease is named after a patient, examples being Lou Gehrig disease, Hartnup disease, and Mortimer disease. In one instance, Machado–Joseph disease, the eponym is derived from the surnames of two families in which the condition was initially described. Examples also exist of eponyms named for fictional persons who displayed characteristics attributed to the syndrome; these include Miss Havisham syndrome, named for a Dickens character, and Plyushkin syndrome, named for a Gogol character (the two also happen to be alternative names for the same symptom complex). At least two eponymous disorders follow none of the foregoing conventions: Fregoli delusion draws its name from an actor whose character shifts mimicked the type of delusion it now describes; Munchausen syndrome derives from a literary allusion to Baron von Munchausen, whose personal habits were suggestive of the symptom cluster associated with it. Disease naming structures which reference place names (such as Bornholm disease, Lyme disease, and Ebola virus disease) are properly termed toponymic, although an NLM/NIH online publication described them as eponymic. Diseases named for animals with which they are associated, usually as a vector, are properly styled as zoonymic; cat scratch fever and monkeypox are examples. Those named for association with a particular occupation or trade, examples of which include nun's knee, tennis elbow, and mad hatter's disease, are properly described as occupational diseases. In May 2015, the World Health Organization, in collaboration with the World Organization for Animal Health (OIE) and the Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO), released a statement on the Best Practices for the Naming of New Human Infectious Diseases "with the aim to minimize unnecessary negative impact of disease names on trade, travel, tourism or animal welfare, and avoid causing offence to any cultural, social, national, regional, professional or ethnic groups." These guidelines emerged in response to backlash against people and places, based on the vernacular names of infectious diseases such as Middle East respiratory syndrome, and the 2009 swine flu pandemic. These naming conventions are not intended to replace the International Classification of Diseases, but rather, are guidelines for scientists, national authorities, the national and international media and other stakeholders who may be the first to discuss a disease publicly.

Эпонимдер мен үрдістер

Қазіргі үрдіс ауруларға жеке есімдер қоюдан алысып, оның себебін немесе басты белгілерін көрсететін медициналық атауларды пайдалануға қалыптасуда.

Тізімдеу реттілігінің түсіндірмесі

Жоғарыда сипатталғандай, бір ауру үшін бірнеше есімдік атаулар болуы мүмкін. Мұндай жағдайларда, әрқайсысы жеке тізімделеді (төменде сипатталған жағдайларды қоспағанда), содан кейін барлық балама есімдік атауларды тізімдейтін "aka" ("сондай-ақ белгілі") сөзімен басталатын жақша ішіндегі жазу орналасады. Бұл тізімді ауруды тек оның бір есімдік атауымен білетін оқырман үшін пайдалануды жеңілдетеді, тізімдегі жазбаларды өзара байланыстыру қажеттілігін жояды. Кейде балама есімдік атау жеке тізімделген жағдайда, сол аурудың басқа есімдік атауынан әліпби бойынша алдында немесе кейін орналасуы мүмкін. Мұндай жағдайлар үшін үш ереже қолданылады:

1. Балама есімдік атау үшін жеке жазба жасалмайды. Ол тек "aka" жақша ішіндегі тізімде көрсетіледі (мысалы, Aarskog синдромы Aarskog–Scott синдромының жақша ішіндегі тізімі ретінде ғана беріледі). 2. Егер бірінші атаудан кейінгі есімдік атаулардың реті әртүрлі болса немесе есімдік атау басқа терминмен (мысалы, ауру немесе синдром) ажыратылса, әліпбилік рет байланысты жазбаның қайсысы екенін және қайсысы балама ретінде тізімделгенін анықтайды (мысалы, Abderhalden–Kaufmann–Lignac байланысты жазба, ал Abderhalden–Lignac–Kaufmann жақша ішіндегі балама жазба). 3. Егер екі немесе одан көп есімдік атауға енген есімдердің саны әртүрлі болса, байланысты жазба ең көп жеке тегі бар атау болып табылады (мысалы, Alpers–Huttenlocher синдромы – бұл Альперс ауруы немесе Альперс синдромы деп те аталатын аурудың байланысты жазбасы).